Si Elvira tapus ug basa ning sulát, miluspad ug natumba: gipanawan. Si
Plácido, ang bugaw niya, miduol pagkalit ug gikuha ang makalilisang
sulát; iyang gitago ug gisulod sa bulsa, nalisang nga hibaloan ang
mga makalilisang pulong ni Victor.
Gabii. Madulom ug matugnaw. Apan sa baláy ni Capitán Martin ang
katugnaw walá mabati, ni ang haguros sa hangin nga bagyohon. Ang tanang
kasingkasing nagdilaab sa kalipay ug sa babá sa tanang dinapit nakita,
daw bulak nga waláy pagkalaya, ang pahiyom, ang katamisan....
Mao ná ang kasal ni Luis ug ni Elvira. Niadtong gabhiona gihimo ang
"recepcion" ug sayaw nga gipasidungog sa bag-ong magtiayon alang sa
ilang kahigalahan.
Ug si Plácido ¿hain na? Si Plácido nanaog sa silong ug milingkod sa
pultahan. Nalisang, malusparon, waláy umoy ug naghilák. Siya nakailá
kang Victor nga maoy tawo nga mabangis ug dili mahadlok kong dunay
buut buhaton. Miilá siya nga si Victor gilimbungan ug nga si Elvira
angay bitayon. Gihikap ang sulát ni Victor sa iyang bulsa ug nagsulti
siya dang usá:
--Pasayloa akó, Bathala kó. Akó waláy salá; akó gisugo lang, ug
angay magtuman. Víctor, si Plácido, ang karaan mong higala, dili
magbudhi kanimo.
Ug nagbakhó siya, nagbasul sa iyang salá, naghinulsul.... Ug sa
taliwala sa iyang mga pag-antus, nahikatulog.
Ang sayaw nagapadayon sa taas sa baláy ni Elvira. Madasigon
kaayo. Kasaba, hudyaka, honi........Ang mga "rag", "two--step" "waltz"
nagsunodsunod: walay bugto. Si Elvira ug si Luis misayaw ug nagparis
silang duhá.
Usa ka tawo nga walá hiilhi, nagpinurong, nagkamisin lang ug
nagkalsonis ug purol, midasmag sa pultahan sa silong ug misulod. Usá
ka diyutayng putos maó ang iyang dalá. Giduol si Plácido nga natulog
ug gipamulongan pagingon:
--Pahawa, pahawa dinhi; palayó, kong ikaw dili buut silotan sa
imong salá.
--¡Víctor! ¡Víctor! ¡Pasayloa akó!
--¡Waláy pasaylo alang sa mga mabudhion! Mga tawo nga ingon kaninyo
angay dugmukon, punggotan sa liog, patyon....
--Matuod ang mga pulong mó; apan ¿matarong bá nga lakip ang mga waláy
salá, ingon nianang mga dinapit sa taas, imong silotan sa kamatayon?
--¡Lakip silang tanán! Ang ilang kalipay dili matarong, maoy usá ka
pagyubit, kay silá nahibaló sa kahimtang namong duhá ni Elvira. ¡Kanáng
Pari nga nagkasal kanila maó ang gabunyag sa among anak! Apan, ¿hain
ná ang anak kó? ¡hain si Nenita?
Ang mga matá sa tawong nagpinurong nanglugmaw sa luhá. Daw nahinumdum
sa usá ka binuhat nga sumpay sa iyang kinabuhi; daw nagatan-aw
sa pagkawalá ug pagbiyang dayong níng kalibutan sa usá niya ka
anak. Mihunong pagsulti. Mipasilang sa usá ka lungag ug misugat sa
iyang mga matá si Elvira ug si Luis nga nagsayaw gihapon, samtang si
Don Severino, hupong sa kalipay ug bino, naglaylay. Ang mga matá sa
tawo misiga daw kilat ug misinggit pagingon:
--¡Mga banyaga! ¡Karon matapus kitang tanán!
--¿Unsay buhat mó?--misinggit si Plácido nga midagag kusog sa pagtan-aw
nga ang putos nga dalá sa tawong nagpinurong giduslitan.
Usá ka pagbutó nga makalilisang ug nakapakurog sa tibuok lungsod,
nabati. Ang tanáng mga molupyo namangon ug gikuyawán tungud sa kasipá
nga milanog. Ang baláy ni Elvira nadugmok ug gilupad. Mga lawas sa
tawo nga napikaspikas, nakita nga nawasigwasig sa kadalanan.
Midugok ang mga punoan. Ang mga pagsusi gihimo. Hibaloan nga ang
giduslitan sa silong sa baláy maoy usá ka bomba sa dinamita. Gihipus
ang mga patay ug samarán. Hikaplagan ang usá ka babaye ug lake nga
naggakus, apan pulós samarán: maó si Elvira ug si Luis nga hiatlan
nagsayaw sa pagbutó.
Ang tibuok lungsod nagubut. Walá makatulog tungud sa kalisang. Tanán
pulós pangotana kong kinsay nagbutag dinamita. Si Pari Tomas,
ang nagkasal, natuló ka piraso ang iyang lawas. Ang mga lingganay
nagbuntag pagbagting sa "agonías".
Sa pagkabuntag, tungud kay waláy nanug-an, gidakop sa mga punoan
ang tanáng mga silingan ug nanan-aw sa sayaw dihá sa silong, ug
pinusasan ang kamut, gisunodsunod sa mga polis, sa Piskal ug uban
pang mga punoan. Usá ka tawong nagkurog, si Plácido, miduol pagkalit
ug gipahayagan ang Piskal sa ingon:
--Ginoo, kining tanán ninyong dinakpan waláy salá. Buhii silá ug asoyan
ko kamó sa matuod. Ang nagduslit ug nagbutag dinamita maó si Victor
Cordoba, karaang hinigugma ni Elvira. Si Victor iyang gibudhian, ug
dili lamang gibudhian, kong dili gikuhaan sa iyang kalipay: maó ang
iyang anak, ang anak nilang duhá ni Elvira. ¡Oh! pagkamakalilisang
itug-an! (Si Plácido mihilak ug walá makatapus pagsulti).
--Padayon, padayon pagtug-an kay dili ká maunsa--miingon ang Piskal.
--Aron sa pagtago sa mga matá sa iyang bag-ong hinigugma nga si Luis,
ang iyang anak nga may tuló pa lang ka bulan, gipatay ug akó maó ang
naglubong sa ilalum sa ilang balay, sanglit maó ang binatonan nga
iyang sinaligan. Niining tanán waláy laing nahibaló kong dili kami
dang duhá. Gitalikdan niya ang amahan sa bata nga, iyang gianak ug
namana kang Luis, usá ka batan-ong sapian, apan waláy hibangkaagan. Si
Victor nangita sa iyang anak, bungang matahum sa iyang unang mga
gugma, ug walá namo tug-ani. Si Victor nagpadalag sulat kang Elvira
ug nagpahibaló sa iyang pagabuhaton. Kining sulata anía basaha ninyo
(gitunol ang sulát nga iyang gitago sa pagkatumba ni Elvira). Ang salá
ni Elvira dakú kaayo ug angay silotan sa usá ka silot nga mapintas sama
sa gipahamtang ni Victor kaniya. Busa, kong kamo nangita sa makasasala,
nga bitayon ninyo dili kining mga waláy salá nga dinakpan, dili usab si
Víctor nga gibudhian, kong dili si Elvira ug kining alaut nga sulugoon
niya nga naglubong buhi sa usá ka bata nga "inocente". Nianang dapit
nga gibutangan sa dinamita, anaa dihá ang lubong sa alaut nga anak
ni Victor ug dihá karon inyong makita ang mga bukog sa namatay kay
ang yuta nagisi aron kahá dili matago ang makalilisang salá".
Ang Piskal namahid sa iyang agtang nga gisingot, walá makatingog,
ug nagsugo gilayón nga buhian ang tanáng dinakpan.
Ang mga punoan miadto sa Tambalanan, aron sa pagsukót kang Elvira nga
nagkadugo sa iyang mga samád; apan kini himatyon ná ug nagpangyamyam
pag-ingon:
--¡Pasayloa akó, Victor! ... Akó gisilotan sa Langit ... ¡Oh! anak kó,
pinalangga kong Nenita ... ¿hain ka ná?
Ang kamingaw ug kahilum mihari pagkalit. Ang mga "Hermana de Caridad"
nangluhod ug nangadye. Ang Piskal ug kauban midukó ... Si Elvira
miginhawag hataas ug ang iyang kinabuhi natapus....