(Sugilanon)
Sulod sa "Auditorium" sa Karnabal. Ang "banda municipal" nagtogtog
sa mga matahum nga "one step". Dili maisip ang mga "pareja" nga
nanagsayaw. Katawa dirí. Tiaw didto. Salibay sa "conffeti". Mga
pasumbingay sa gugma....
Sa usá ka bangko, naglingkod ang duhá ka tawo. Babaye ang usá
nga nagmaskará ug lalake ang ikaduhá nga waláy maskará. Ang lake
nagkanayón:
--Dali ná, matahum kó. ¿Anus-a pa nimo akó kaloy-i? ¡Gihigugma kó ikaw!
--Gihigugma akó nimo, apan walá akó mahigugma kanimo--mitubag ang
babaye.
--¡Intawon! ¿Dili ka malooy kanako? Ulipna akó; pangayo-i akog
kamatuoran sa akong gugma; ug tanán, lakip kining kinabuhi, akong
ihatag, akong ipangahas, aron lang makaangkon nianang imong mga
matam-is nga matá....
--¡Aaa! ¿Matá da gayud ang imong gikaibgan kanako?--mitubag nga
nagkatawá ang nagmaskará.
--Ang imong mga matahum nga matá; ang imong kasingkasing bulawanon;
ang imong langitnong kaanyag, kanang tanán, maoy nakapadaní sa akong
kalag. ¿Unsa ná, mahimo bá nga ilhon kó ikaw nga áko sukad ning
mga gutloa?
--Apan, ayaw uná: ¿nakailá ka bá kanako? Tingali bayág nahigugma ka
sa usá ka babaye nga dili mó kaila. (mikatawa ug nagmalomó ang babaye).
--Akó dili nimo kalimbongan--mitubag ang lalake--Ikaw maó si Marieta,
ang akong pinalangga, ang bugtong hari ning mga damgo. Marieta,
Marieta, but-a ná intawon akó; kini maó ná ang katapusang takna sa
atong panagkakita.
--Apan ikaw nasayud nga akó minyo; ikaw nasayud nga akó adunay
bana. ¿Matarong bá nga kuhaan mó akó sa dungog?
--¿Unsay sapayán niana? Ikaw minyo; ang imong lawas ginapus sa
talikalang yutan-on; apan ang imong kasingkasing, ang imong kalag,
gawás ug waláy makagapus kanila. Ang kaminyoon maoy usá ka butang
lumalabay; dili maó ang gugma; ang matuod nga gugma maó ang gugmang
gawas, ang walá magtagad nianang mga binuang sa katawohan....
--Kong akó mobuut kanimo, ¿unsay ipulong kanako sa akong
bana? (masulub-on)
--¿Unsay ipulong niya? Nga magpailob siya. Dili mahimo nga iunong
mó ang imong bulawanong umaabut sa usá ka bana nga "desgraciado"
sama kaniya.
--¡Ambut lang unsáy dangaton nato! (paraygon).
--¡Ang himaya maoy atong madangat! Marieta, higugmaa ná akó, ingna
akó nga akó imong gihigugma, nga akó imong gipangga....
Ang sayaw nagapadayon. Madasigon kaayo. Ang mga nanagmaskará
nanaghudyaka. Katawa, singgit, kagahob, maoy naghari. Halus dili
madungog ang mga sulti tungud sa kasaba.
Ang duruha nga nanagsulti mitindog ug napadulong sa usá ka dapit nga
hilit. Ang lake nagkanayón:
--Pinangga, kuhaa ang imong maskará; patan-awa akó pagbalik sa imong
kaanyag; patan-awa akó kay buut ko sublion ang akong pagtoo nga si
ibabaw ning tanáng kahayag, sa ibabaw ning tanáng kalipay, nagahari
sa gihapon ang imong katahum; pahagka akó....
--Kay gipangayo man nimo nga kuhaon ang maskará, akong kuhaon ugod.
Ang babaye mikuha paghinay sa iyang maskará ug ¡dakung kahikugáng! ang
lake misibog pagkalit ug misinggit pagingon:
--¡Susmarosip! ¡Pasayloa asawa kó! ¡Conching, dili ko ná gayud usbon!
Ug ang lake miluhod, midukó nga mapaubsanon na kaayo, samtang ang
babaye, maugdang ang tinan-awan, pinataas ang agtang, namulong
sa ingon:
--Maó diay kini, Pepe, ang imong "vicio". Bantug dá nga ikaw
nanlimbasog gayud sa pagtaptap ug pagtakubán ning mga gabhiona. Ikaw
dili maayong bana; ikaw makaako diay sa pagtalikod kanako ug makaako
sa paghigugma ug laing babaye. Gipakaingon mó nga maó akó si Marieta
ug bisan anía kita sa taliwala sa "Auditorium", gipagulá mó ang imong
paglapas sa imong pagkaminyo. Daután, daután kining imong buhat. Karon
dili ka ná makalimod kay hisakpan ko ikaw. Apan ¿nganong moingon ka
nga ang kaminyoon maoy binuang ug ang GUGMANG GAWAS maó ang matuod nga
gugma? ¿nganong sugyutan mó ang usá ka babayeng minyo aron mobuling
sa iyang kaminyoon? ¿maó diay kaná ang imong "teoría"? Kong maó kaná,
¡magbulag kitá!
--Conching, pasayloa intawon akó; dili ko ná usbon. Maó kadtoy usá
ka damgo, usá ka salimuang, usá ka binuang....
Si Pepe midukó, naghilak....
Si Conching giabut ug kalooy sa iyang bana ug unya, punó sa kalomó
ug nagkatawá, miingon:
--Karon, una kó ikaw pasayloon, buut kó unta hinsayran: ¿kinsay imong
palabihón sa paghalok: si Marieta kun akó?
--Ikaw, ikaw gayud, kay maó man ang akong bugtong kauban ning kinabuhi.
Niadtong hilit nga dapit, luyó sa mga lingkoranan ug mangitngit,
milanog ang usá ka halók, nga maó ang timaan sa kalipay, himaya ug
kalinaw sa usá ka magtiayong bulahan....
"RAG"
(Dinalidali)
¡Oh, ang "rag"!
Sama sa usá ka batobalani, sama sa usá ka bag-ong bathala nga makaayo
sa tanang mga sakit, maó ang sayaw nga "rag".
¿Kinsang tawohana, batan-on siya kun hingkod, nga makahimo sa pagsukol
sa iyang pagkamakawiwili?
Tungud niana, dili kahibudngan nga ang akong binating higala Macario
Samulok kanunay lang malipayon, sanglit bag-ong nakakat-on sa bantugang
"rag".
Dinalá sa iyang kadasig, usahay si Samulok bisan walá pay painit,
motindog pagkalit sa iyang higdaanan ug mosayaw siya dáng usá aron
konó sa paghanás sa iyang mga tiil ug mga tul-an.
Tungud ning iyang bag-ong batasan, makadaghan kuyawi ang iyang asawa
nga si Antonina Hagurós kay gipakaingon ná sa buotang asawa nga ang
dalunggan sa kapikas sa iyang kasingkasing gisudlan ug gikotkot sa
usá ka malaa nga mananáp.
Usá ka higayón niana, silá nangaon. Si Antonina nagtambag sa iyang bana
aron dili ná magsali ug "rag". Si Macario igo lang mitubag pagingon:
"Saba ká lang dihá, Antonina. ¿Walá ká magtan-aw nga hangtud ang
labing mga dagkung tawo nagsayaw sa "rag"? Sulayán ta ná usab kining
lingga-lingga".
Samtang nagakaon silá, ang _banda_ sa munisipyo milabay ug naghoni sa
usá ká matahum ug madasigong "rag". Sa pagkabati niini ni Macario,
mihunong pagkaon, misiga ang matá, mitindog pagkalit ug misayaw nga
nagkanayón: "¡Maó karoy "rag", maó karoy "rag"! ¡Antonina, pagkalalim!"
Unya misulod nga nagsayaw sa kosina ug giagaw ang luwag sa manluluto
ug maoy giparis niya. Ang mga sologuon nila, sa pagtan-aw nga si
Macario namulá ug nangisog pagsayaw, nanglayat, labí ná sa, pagagaw
sa luwag, kay gipakaingon nga nabuang ug luwagon siláng tanán. Ang
pangaon nahusay sa dihá nga layó ná ang "banda municipal".
Ang mga binatonan upod sa pagtan-aw nga si Macario napoypoy ná,
namalik, gawas kang Ating Bungol nga tungud sa iyang pagkabungol,
waláy kalibutan kong kadto bansaybansay bá lang, kay maora may iyang
nakita ang paminti nga hilabihán ni Macario.
Apan walá matapus dinhi ang paghalad ni Macario sa "rag". Hilabihán
nga pagkadasig niya nga usá ka gabii gadamgo siya sa "rag". Gidamgo
niya nga ang bantugang "orquesta" sa Kakostablihan nga mianhi dinhi
sa Sugbo kaniadto sa Karnabal naghoni ug usá ka matahum nga "rag". Ug
uban sa damgo niya ang iyang mga tiil milihok usab, nanikad, nanindak
ug kusog, uban kining mga pulong: "Hala, mga tul-an kong pinangga,
ayoha ninyo pagkaransa."
Sa dakung kadaut, usá sa mga tindak niya didto gayud mahadulong sa
pus-on ni Antonina, ug kini nga walá ná makaantus, mitakilid usab
ug gisikaran ang nawong sa iyang bana, uban kining mga pulonga:
"Halá mga tul-an kong pinangga; ayoha pag "rag" ang nawong ni Macario".
Si Macario namatá, nakugáng ug nagkadugo ang nawong kay nasunggo. Ug
unya mituaw pag-ingon: "Pastilan ka Antonina.--Kong hibaloan ko pá
lang nga tindak ang imong "rag" gibutangán kó untag "espuelas" ang
akong tiil".