Nemo potest verus dominis seruire duobus,
Presul in officio fert tamen illa duo:
Eterni regis seruum se dicit, et ipse
Terreno regi seruit et astat ei: 140
Clauiger ethereus Petrus extitit, isteque poscit[359]
Claues thesauri regis habere sibi.
Sic est deuotus cupidus, mitisque superbus,
Celicus et qui plus sollicitatur humo:
Sic mundum sic et Cristum retinebit vtrumque,
Mundus amicicior, Cristus amicus, erit.
Inter eos, maior quis sit, lis sepe mouetur,
Set quis erit melior, questio nulla sonat:
Si tamen ad mundi visum facies bonitatis
Eminet, hoc raro viscera cordis habent. 150
Hoc deus esse pium statuit quodcunque iuuaret,
Nos tamen ad nocuas prouocat ira manus:
Vti iusticia volo, set conuertor in iram,
Principiumque bonum destruit ira sequens:
Carnem castigo, miseros sustento, set inde
Nascens furatur gloria vana bonum.
Istud fermentum mundane laudis et ire
Absque lucro meriti respuit ira dei:
In vicium virtus sic vertitur, vt sibi mundus
Gaudeat et Cristus transeat absque lucris. 160
Vt presul prosit dudum sic ordo petebat,
Set modo que presit mitra colenda placet.
Presulis ex precibus populo peccante solebat
Ira dei minui nec meminisse mali;
Nuncque manus Moyses non erigit in prece noster,
Nos Amalech ideo vexat in ense suo.
Moyse leuante manus Iosue victoria cedit,
Dumque remittit eas, victus ab hoste redit:
Sic pro plebe manu, lacrimis, prece, sidera pulsans
Presul ab instanti munit ab hoste suos; 170
Ac, si dormitet victus torpore sacerdos,
Subdita plebs viciis de leuitate cadit.
Quos habeat fructus suplex deuocio iusti,
In precibus Moysi quisque notare potest.
Qui bonus est pastor gregis ex pietate mouetur,
Et propriis humeris fert sibi pondus ouis;[360]
Qui licet inmunis sit ab omni labe, suorum
Membrorum culpas imputat ipse sibi.
Non in se Cristus crimen transisse fatetur,
Set reus in membris dicitur esse suis: 180
Non facit hic populum delinquere, set tamen eius
Suscepit culpas vt remoueret eas.
Nunc tamen, vt ~dicunt, est presul talis~ in orbe,
Qui docet hoc factum, nec tamen illud agit:
Nam qui de proprio se ledit crimine, raro
Efficitur curis hic aliena salus:
Non valet ille deo conferre salubria voto,
Ad mundi cultum qui dedit omne suum.
Presul in orbe gregem curare tenetur egentem,
Ipse videns maculas vngere debet eas: 190
Set si magnatos presul noscat maculatos,
Illos non audet vngere, namque timet.
Si reliqui peccent, quid ob hoc dum soluere possunt?[361]
Torquentur bursa sic reus atque rea:
Ipse gregis loculos mulget, trahit in tribulosque
Cause quo lana vulsa manebit ei.
Quod corpus peccat peccantis bursa relaxat:
Hec statuunt iura presulis ecce noua.
Sic iteranda modo venus affert lucra registro;
Dum patitur bursa, sunt residiua mala: 200
Dum loculus pregnat satis, impregnare licebit;
Dat partus loculi iura subacta tibi.
Sic timor et lucrum sunt qui peccata relaxant,
Sub quorum manibus omne recumbit opus:
Sic lucri causa presul mulcet sua iura,
Annuit et nostris fas adhibere malis:
Mammona sic nummi nobis dispensat iniqui,
Non tamen eternas prestat habere domos.
Nunc furit en Iudex, si luxuracio simplex
Fiat, et incestum nescit habere reum: 210
Si coheat laicus resolutus cum resoluta,
Clamat in ecclesia clerus et horret ea;
Clerus et in cohitu si peccet, nil reputatur,
Dum Iudex cause parsque sit ipse sue.
Sic modo dii gentis subuertunt cunctipotentis
Iura, que dant michi ius, sum magis vnde reus;
Sicque grauant alios duro sub pondere pressos,
Inque suis humeris quam leue fertur onus.
Vxor adulterio deprensa remittitur, in quo
Exemplum venie Cristus habere docet; 220
Tale tamen crimen non aurea bursa redemit,
Set contrita magis mens medicamen habet.
Non tamen est lacrima modo que delere valebit
Crimen, si bursa nesciat inde forum:
Bursa valet culpam, valet expurgareque penam,
Bursa valet quantum curia nostra valet.
=Hic loquitur de ~legibus eorum positiuis, que quamuis ad cultum anime
necessarie non sunt, infinitas tamen constituciones quasi cotidie ad
eorum lucrum nobis grauiter imponunt~.=[362]
Cap^m. iiii.
Num dat pre manibus sceleris veniam michi Cristus?
Non puto, set facto post miseretur eo:
Aut quod peccatum non est, numquid prohibendum[363]
Hoc Cristus statuit? talia nulla facit. 230
Nunc set, que Moysi neque lex prohibet neque Cristi,
Plurima decretis dant prohibenda nouis;
Set michi que statuunt hodie peccata, remittunt
Cras, sibi si dedero: de quibus ergo peto.
Aut est quod proprie res peccatum gerit in se,
Aut nisi sit vetita, non foret ipsa mala.
Est si peccatum, tunc cur, quam sit prius actum,
Prestat idem nummis posse licere meis?
Est si res licita, tunc cur sua lex positiua
Hanc fore dampnandam striccius artat eam? 240
Hoc de iusticia puto non venit, immo voluntas
Taliter vt fiat lucra petendo iubet:
Exequitur iuste rem iustam, qui bene causas
Non zelo nummi iudicat, immo dei.
Legibus ecclesie quicquid sit in orbe ligatum
Ex iusta causa, credo ligare decet:
Set nichil iniustum deus accipit, vnde nec alter
Affirmare potest quod deus ipse negat.
Alcius ecce Simon temptat renouare volatum,
Ne cadat ipse nouo plura timere potest. 250
Non laqueare venit iter humanum pius ille
Cristus, set planam dirigit ipse viam;
Nos tamen ex plano componimus aspera, durum
Ex molli, que scelus pro pietate damus.
Lex etenim Cristi fuit hec quam gracia mulcet,
Nostra set ex penis lex positiua riget.
Lex Cristi simplex sub paucis condita verbis
Clauditur, vnde iugum suaue ministrat onus:[364]
Infinita tamen legis sentencia nostre
Aggravat, et finem vix habet ipsa suum. 260
Libera lex Cristi satis est, fit legeque nostra
Absque lucro gratis gracia nulla viris.
Omne fit ex causa; sic est quod lex positiua,
Quam fundat clerus, grande figurat opus.
In quanto volucres petit auceps carpere plures,
Vult tanto laqueos amplificare suos:
In quanto leges auget clerus positiuas,
Fit magis hiis stricta gentis in orbe via:
Cum magis in stricto gradimur, cicius pede lapso
Sternimur, et clero subpeditamur eo: 270
Cum sibi plus mundum teneat clerusque subactum,
Tum magis ecclesia gestat in orbe ~lucra~:
Dum magis est clerus diues, magis inde superbus[365]
Astat, et ex velle dat sua iura fore.
Sol notat ecclesiam, Sinagogam luna figurat,
Set modo custodes ista nec illa ferunt:
Sunt qui nec legis veteris precepta reseruant,
Nec que Cristus eis addidit ipse noua.
Nuper erat firmus presul sine crimine sanctus,
Vtilis in populo, dignior ante deum; 280
Set modo si mundum poterit complectere vanum,
Est sibi nil populi laus vel ab ore dei.
=Hic loquitur de prelatis qui bona mundi temporalia possidentes
spiritualia omittunt.=
Cap^m. v.
Hec vox angelica, que nuper in ethere Romam
Terruit, en nostro iam patet orbe nouo.
Tempore Siluestri, dum Constantinus eidem
Contulit ecclesie terrea dona sue,
‘Virus in ecclesia seritur nunc,’ angelus inquit,
‘Terrea dum mundi fit domus ipsa dei.’
Sic fuit vt dixit, postquam possessio creuit
In proprium cleri, virus adhesit ei: 290
Sic reditus iam quisque suos amat, et sibi quid sit
Vtile sollicitis computat ipse viis.
Ecclesie iura sibi nil sunt, dummodo castra
Curant cum ~terris~ amplificare suis.
Esuriunt mundum semper, set in ordine solum
Nomen ab ecclesiis sufficit illud eis.
Ordinis angelici fertur quod sunt dominati
Atque potestates, sic et in orbe vides;
Nam quia clerus ibi nequit ipsis assimilari,
Ferre gerarchiam dat sibi terra suam:[366] 300
Sic quia prelatus dubitat quid carpere celis,
Huius vult mundi certus honore frui.
Dixit Pilato Cristus, quod in hoc sibi mundo
Non fuerat regnum: iam neque presul eum
Consequitur, set ei contraria sumere cuncti
Regna volunt, et in hiis bella mouere viris.
Pro fidei causis nolunt dare bella paganis,
Solum nec verba pandere lege sacra;
Set pro terrenis si contradixerit ipsis
Saltem Cristicola, dant ibi bella fera. 310
Sic quia mundana sine Cristo iam capit arma
Clerus in ecclesia, iure carebit ea.
‘Cognoscetis eos,’ Cristus, ‘de fructibus horum,’
Dicit, et est illa regula vera satis.
Quomodocumque suam clerus legem positiuam
Laruat, erit testis cultus ad acta foris.
Egros vmbra Petri sanauit, lux neque nostra
Nec vox nec votum ferre meretur opem.
Subdita decurrit pedibus super equora siccis
Petrus, iam nostram mergit et vnda fidem. 320
Qui nos prosequitur, Cristi de lege iubemur
Illum per nostras rectificare preces;
Nos tamen absque deo de iure nouo positiuo
Vindictam gladii ferre monemus ibi.
Sic hos destruimus quos edificare tenemur,
Perdimus et Cristi quod tulit ipse lucri.
‘Sit michi vindicta,’ deus inquit, set quia papa
Est deus in terris, vindicat ipse prius.
=Hic loquitur qualiter Cristus pacem suis discipulis dedit et reliquit:
dicit tamen[367] quod modo propter bona terrena guerras saltem contra
Cristianos prelati legibus suis positiuis instituunt et prosequntur.=
Cap^m. vi.
Ante sue mortis tempus dedit atque reliquit
Pacem discipulis Cristus habere suis; 330
Et quia tunc solum cupiebant nil nisi Cristum,
In Cristi pace cuncta tulere pie.
Set quia nunc mundum cupiunt tantummodo vanum,
Que sibi sunt mundus bella ministrat eis;
Et quia belligeram ducit clerus modo vitam,
Auctor eos pacis non iuuat ipse deus.
Dixerat ad Petrum Cristus, ‘Quicumque virorum
Percutit in gladio, fine peribit eo’:
Nec poterit falli fateor sentencia Cristi,
Quamuis sit cleri mortifer ensis ibi. 340
Percuciunt ense; si quisque repercutit, inde
Dampnat eum libri lex positiua noui.
Predicat en Petrus, set pugnat papa modernus,
Hic animas, alius querit auarus opes:
Hic fuit occisus pro iure dei, tamen alter
Occidit, neque ius sic habet ipse deus:
Simplicitate fidem non viribus excitat vnus,
Alter et in pompis prouocat arma magis.
Vult Deus vt non sit temeraria nostra querela,
Set mala que patimur vindicet illa deus: 350
Hostiles acies inimicaque vinximus ora,[368]
Cum vindex nostras nesciat ira vias.
Mollibus in rebus non se probat accio Cristi,
Tempore set duro se probat alta fides:
Militat in Cristo pia que pacientia tristi
Materiam vere tempore laudis habet.
Cristus erat paciens, probra dum tulit omnia, set nos
De facto minimo commouet ira modo.
Omne vigebat opus, dum cleri nobiliores
Cuncta sub arbitrio deseruere dei; 360
Ipsa vetus pietas plantare fidem dabat, et nunc
Extirpat vindex ira superba patrum.
‘Non gladius saluat, et qui sperabit in arcu
Non saluatur eo,’ testificante Dauid:
Set nos Dauiticam variamus tradicionem,
Dumque sacerdotis sit gladiata manus.
Archa vetus Moysi valuit, nobisque valebit
Arcus qui populum tensus in orbe ferit.
In celo posuit deus arcum, sit quod ibidem
Federis in signum pacis ad omne genus; 370
Nos tamen in terris nostrum dum tendimus arcum,
Pacis in exilium signa cruoris habet.
Adiuuet ipse deus quos vult, set noster in armis
Saluus erit clerus militis acta tenens.
[Sidenote:[369]Nota hic[370] de bello Cleri tempore Regis
Ricardi in Flandria, quia tunc non solum seculares set eciam
regulares presbiteri in guerris[371] ibidem mortalibus quasi
Laici spoliantes[372] insisterunt.]
Criste, tua forti Sathanam virtute ligasti,
Quem nos de clero soluimus ecce nouo;
Ipse solutus enim soluit quoscumque ligatos,
Quo sua vota deo soluere nemo venit.
Abbatem monachus nescit, nec claustra priorem[373]
Ordinis in forma iam retinere queunt; 380
A dextro latere meretricem dumque sacerdos
Et gladium leua promptus ad arma tenet.
Quis tali melius est consignatus in orbe,
Forcior armatus, vt bene bella ferat?
Tempore quo cohitum natura mouet, pecus omne
Prouocat ex facili bella furore suo:
Set si causa sit hec, sumat qua presbiter arma,
Longior a pace pugna perhennis erit.
Militis officium non aris thurificare
Est, neque presbiteri publica bella sequi. 390
Si valet in bello clerus sibi ferre triumphum,
Ammodo quid validi militis acta valent?
Quem decet orare clerum pugnare videmus,
Curam de bellis, non animabus habent.
Quid si vulneribus superaddat homo tibi vulnus,
Num dici medicus debeat ipse tuus?
Num decet aut medicum morbo superaddere morbum,
Quo fugit interius longius ipsa salus?
Hoc experta docet natura, quod omnis in orbe
Qua magis infirmor, est medicina mala. 400
Quos reperare decet pacem, si bella frequentent,[374]
Nescio quo pacis tutus inire viam.
Dicitur vt fortuna rei de fine notatur,
Rebus et in dubiis exitus acta probat:
Qualis erit finis, seu que fortuna sequetur
In cleri bellis scit magis ipse deus.
=Hic loquitur qualiter clerus in amore dei et proximi deberet pius et
paciens existere et non bellicosus.=
Cap^m. vii.
Semper in aduersis est virtus maior, et ecce
Lumen in obscuro clarius esse solet.
Nobile vincendi genus est paciencia; vincit
Qui patitur; si vis vincere, disce pati. 410
Armiger ipse tuus et signifer est tibi Cristus,
Si simplex fueris et pacienter agas.
Ense manu, iaculis, aliis pugnare iubetur,
Nos pugnare fide, spe, pietate decet.
In seruum domini nichil hostis iuris habebit,
Ordine seruato causa fauebit ei:
Sic cum doctrinis fueris completus honestis,
Tunc hostes poteris inde fugare tuos.
Vt sis sublimis meritis accinctus in hostes,
Scripture iaculis hostica tela fugas. 420
Pro nobis pugnet Ysaïas cum Ieremia,
Cum Daniele Iohel, cum Samuele Dauid;
Lex euangelii, vox Pauli, sermo prophete,
Tres michi sunt testes, nostra stat vnde salus.
Cogitat ecce Dauid domino fundare, set audit
A domino, templum, ‘Non fabricator eris:
Es vir sanguineus, ideo dignum michi templum
Sanguine fedatus tu fabricare nequis.’
Sanguinis effusor, amplectens crimina mundi,
Ex bellis templum non valet esse dei: 430
Ecclesie sancte talis non erigit edem,
Nec sacre fidei collocat ipse domum.
Est nam mors odium, sicut scriptura fatetur;
Qui fratres odit est homicida sui:
Quomodo nos igitur, plebis de sanguine tincti,
Altaris famuli possumus esse dei?
Peccantis Cristus vult vitam, nec moriatur,
Set conuertatur, viuat vt ipse deo:
Et nos pro mundi rebus iugulamus in ense,
Quos Cristi sanguis viuere fecit, eos. 440
Quas statuit Cristus leges fuerant pietatis,
Nec peciit mundi quid nisi corda sibi;
Non cordis carnem, set quam dileccio mentem
Prestat, et has leges vendicat esse suas:
Nos tamen econtra cum sanguine carnea corda
Poscimus, vt nostra sit magis ira fera.
Nescio si mundum sub guerra vincere tali
Possumus; hoc reputo, displicet illa deo:
Namque malignantis deus ecclesiam magis odit,
Subque manu tali prospera nulla sinit. 450
Virtutem dat eis, qui mundum vincere norunt,
Ipsa fides Cristi fratris et intus amor.
Fratris amor pacem confirmat, federa seruat,
Stringit amicicias continuatque fidem:[375]
Fratris amor nescit aliena sitire, nec vmquam
Que sua sunt querit, nec scit habere suum:
Fratris amor ledi non vult nec ledere querit,
Nec queritur, nec dat vnde queratur homo.
Augens merorem male vindicat ipse dolorem,
Dum pugnat clerus obstat et ipse deus: 460
Nam mundanus amor premit omni tempore quosque,
Set diuina manus seruat ab hoste suos.[376]
Prima dei timor est sapiencia, prima salutis
Est via, lux prima premia prima parans:
Federe perpetuo timor amplexatur amorem,
Quem sibi consimili federe iungit amor.
Vna nequit virtus alia virtute carere,
Nam timor est et amor connumeratus idem:
Est pater, hinc amor est; est iudex, inde timetur;
Et timor hic et amor comoda multa ferunt. 470
Non timor est serui set nati, suppliciumque
Non parit, immo parat premia magna viro.
Omnis amans Cristum timet illum; qui timet ipse
Non facit excessum, prouocet vnde ~deum~:
Hic amor inspirat hominem discernere celum,
Iudicat et mundi gaudia vana fore.
Est igitur mirum, modo quod discordia cleri
Non se pacificat huius amoris ope.
Litera sacra docet, virtus quod amor placet omnis,
Et non mundanus ambiciosus honor; 480
Namque suos mundus dilectores magis arcet,
Et minus in fine commoditatis habent.
In veteri lege nullas habuere Leuite
Terras, nec mundus sollicitauit eos;
Immo deo soli plebis pro pace vacare
Est et non alia sollicitudo sua.
Non est ergo bonum mundanas sumere guerras,
Cum deus est mitis et bona pacis amat.
=Hic tractat eciam qualiter non decet prelatos contra populum
Cristianum ex impaciencia aliqualiter bella mouere; set tantum ex
precibus, deo mediante, absque ire impetu omnem mundi deuincant[377]
maliciam.=
Cap^m. viii.
Inuoluens mentem meditando me stupor angit,
Cristi doctrina quam pietosa fuit; 490
Omne quod est pacis instruxit regula Cristi,
Quicquid et est belli nostra cupido mouet.
Ponit et opponit racio michi de racione,
Qualiter ex clero bellicus vnus erit.
Plures sunt cause, quod non ita fiat, et inde
Cristus in exemplum plurima verba docet:
Et si pro mundo fiat, sapiencia mundi
Arguit econtra, si videatur opus:
Nam dum pacifici fuerant nec honoris auari,
Omnis tunc requies glorificabat eos. 500
Si mundana decet mundanos bellica pugna,
Longius a clero sit tamen ille furor:
Que prosunt aliis, aliis nocuisse probantur,
~Quod~ facit hunc stare, corruet alter eo:
Non bene conueniunt laicis misteria cleri,
Nec clero laici conuenit arma sequi.
Bella gerant alii, regat et paciencia clerum,
Quique tubis resonant, nos tacuisse decet.
Quo leuius cessit cuiquam victoria belli,
Victoris tanto gloria maior erit. 510
Non hiis, qui poterunt ex verbo cuncta ligare,
Expedit vt ponant quomodocumque manus:
Non opus est armis, vbi vox benedicta triumphat;
Qui vincit precibus, est sibi guerra nichil:
Quem deus in tanto promouit munere clerum,
Sollempnes satis est voce mouere preces.[378]
Qui sibi vult pacem, paciens in pace quiescat;
Non grauat hunc mundus quem iuuat ipse deus:
Quo casu queris, tibi respondere tenebor:
Qui bellator erit, bella parantur ei. 520
O quam perduros habet impaciencia fines,
Vnde solet preceps exitus esse grauis.
Impetus, vt memini, grauis est deformiter illis,
Quos sine iure dei propria iura regunt;
Stultaque multociens nocuit vexacio stulto,
Qui proprio capiti fine refundit onus:
Cumque suas vires quis vult preponere Cristi
Viribus, et bellum vincere credit eis,
Tanto debilior erit, et cum sic superare
Se putat, en victus subditur ille prius. 530
Vult implere viam Balaam, set trita flagellis
Et diuina videns tardat asella viam:
Quod sibi sic hominis habet impetuosa voluntas,
Denegat effectus commoditatis opus.
Quam variis vicibus humane res variantur,
Hoc docet expertus finis vbique rei:[379]
Quam minima causa magnum discrimen oriri
Possit, ab effectu res manifesta docet.
Rebus in aduersis opus est moderamine multo,
Nec decet in grauibus precipitare gradum: 540
Micius in duris sapiens Cato mandat agendum,
Nam nimis accelerans tardius acta facit:
Rebus in ambiguis quociens fortuna laborat,
Plus faciet paciens quam furor ille potest.
Talia rite docet, aliis dum predicat, ecce
Clerus, et econtra sic quasi cecus agit.[380]
Turpia doctorem fedant, cui culpa repugnat,
Nec sibi quid longo tempore laudis erit.
Nos nisi prosperitas nichil excusare valebit,
Quam constat nimiam nos tenuisse diu: 550
Extitit in letis minor et sollercia nobis,
Cernere nec cecos nostra cupido sinit.
Copia multociens hominem defraudat inanem,
Atque magis plenum causat habere famem.
Quam fuerat requies nuper sine crimine clero
Dulcis, amara modo sollicitudo docet.
Casibus in letis magis est metuenda voluptas,
Sepius in vicium que vaga corda ruit:
Casibus in letis quam sit vicina ruina,
Et lapsus facilis, nemo videre potest. 560
Non reputet modicum modico contenta voluntas,[381]
Res de postfacto que fuit ante docet:
Nec magnum reputet quisquam, quin tempore quouis
Fortuito casu perdere possit idem.
Discant precipites et quos mora nulla retardat,
Ne nimis accelerent in sua dampna manus:
Hoc docet in clero magis experiencia facti,
Quod mundana nichil cura valoris habet.
Est homo iumentis similis, qui fulget honore
Vanus, et ignorat quid sit honoris onus. 570
Est honor ille deo, puto, quando superbia mentem
Non grauat, immo dei debita iura tenet.
‘Qui mecum non est, hic contra me reputatur,
Collector sine me spersor inanis erit’:
Hec sunt verba dei, cuius de pondere legis
Addit vel minuit lex positiua nichil.
=Hic tractat quod, sicut non decet dominos temporales vsurpare sibi
regimen in spiritualibus, ita non decet[382] cleri prelatos attemptare
sibi guerras et huiusmodi temporalia, que mundi superbia et auaricia
inducunt.=