Samuel Karoch.[220]

Im Jahrg. 1879 des Anzeigers, Sp. 47 habe ich bemerkt, daß auf der

Gymn. Bibl. zu Gotha sich noch ein unbekanntes Sendschreiben dieses

merkwürdigen Autors befinde. Nachdem ich nun oben, Sp. 185 ff. seine

Leipziger Bettelrede mitgetheilt hatte, schien es mir doch rathsam zu

sein, auch diesen Beitrag zu seiner Biographie noch heranzuziehen. Der

Direktor der herzogl. Sammlungen, Herr Dr. J. Marquardt, übersandte

mir freundlichst die Handschrift auf meine Bitte und zugleich auch

das Programm des Gymnasiums von 1860, in welchem H. Habich den

manchfaltigen Inhalt derselben genau beschrieben hat.

Einen Theil hat der Besitzer selbst geschrieben, der sich auf dem

vorderen Deckblatt Johannes Scentgreff nennt; fol. 251: „Finis libri

Senece quatuor virtutum. Scriptum per me Jo. Zentgreff a. d. 1463“;

fol. 262 v.: „Finis hujus per me J. Z. a. d. 1497.“

Auf fol. 57 steht nach Samuels bekanntem Dialog inter virum,

adolescentem et virginem, mit feiner Glossenschrift, aber großer,

starker Ueberschrift: „Dictamen Samuelis ex Lichtenburgk australi in

quo procedi docet amantes“, die bekannte Barbaralexis bei Zarncke,

Univ. S. 84, Hoffmann, In dulci jubilo, n. 39. Neben vielen Fehlern

finden sich auch Verbesserungen; so am Schluß der 4. Strophe (wo auch

neyder statt eiferer steht): „ich hoff dastu hunc cognoscas ritum.“

ferner 7, 8: „nym sie vor des Keyssers guth.“ -- 8, 7 finden wir das

für Samuel charakteristische Ast statt ac. -- Während nun Habich dieses

Stück übergangen hat, erwähnt er das am Ende stehende Sendschreiben,

als dessen Uebersetzer sich Samuel nennt. Es sieht sauber und deutlich

geschrieben aus; aber bei der Lesung findet man alsbald eine Fülle

der unsinnigsten Fehler; der Schreiber scheint kein Wort verstanden

zu haben, und einmal läßt er eine Lücke, hat also eine schwer lesbare

Vorlage gehabt. Seine Hand ist von der Zentgrefs verschieden. Der

Inhalt, die Schilderung der Leiden der fahrenden Schüler, gewährt uns

freilich über Samuels Person keine weitere Auskunft, ist aber als

Seitenstück zu Th. Platters Selbstbiographie nicht ohne Werth, wenn

auch etwas unflätig, wie das von unserm Samuel nicht anders zu erwarten

war. Einer philologischen Behandlung aber ist der Text nicht werth; ich

habe stillschweigend zahllose Fehler verbessert, wo mir die Emendation

gesichert schien, an anderen Stellen freilich mich mit einem sic!

begnügen müssen; doch ist der Sinn überall deutlich genug. Zusätze

stehen in eckigen Klammern, da die runden vom Autor selbst häufig

angewandt werden.

Die mit sehr zierlicher, ganz kleiner Schrift geschriebenen Glossen

lehren uns, wie gewöhnlich, wenig; sie fehlen, wo es einer Erklärung

dringend bedarf, und sind nur am Anfang zahlreich. Aber sie zeigen uns

recht anschaulich, daß auch solche Stücke damals akademisch commentiert

wurden, und wie kläglicher Art ein solcher Commentar war. Darum mögen

auch sie geduldet werden; ohne Zusammenhang mit dem Text steht gegen

das Ende von der Hand des Abschreibers: „Anno 1502 in penthecoste

Sueinfordie ceciderunt irundines multe et moriebantur. videbatur

circulus circumdans solem.“

Epistola[221] missiva atque petitoria omnes pene scolarium miserias

lucide declarans, de beano fetido ad suum patrem rusticum, quam Samuel

ex Monte rutilo in latinum transformavit.

~dem gutichen~

Humano viro Petro Cnaner genitori sibi charissimo Joannes

Cnaner S. d.

~auxilium~ ~caniculi~

Asilum[222] (cum paupertatis nos catuli insequuntur) apud

~in diser totlicher welt~

hunc querimus, qui in hoc fenustum seculum nos progenuit.

~ex hoc~

Inde est, genitor mi charissime, quod presenti meam scripto

~volo~

mentem tibi significare velim. Scis namque qua filiali reverencia

~matrem~ ~huc usque~

te dilectamque genitricem hactenus prosecutus sum;

~misisti~ ~nuper~

quam autem in miseriam me legaveris, forsitan ignoras. Nudius[223]

~certe~ ~a~ ~te~ ~abgehen~ ~ad coream~

cum quippe scolasticatum abs te disgrederer, corisatum (ut

~tu~

opinor) me apud dedicacionem[224] proficisci credebas. Nam

grossos michi vix sedecim pro sumptus mei usu dedisti. Pecunia

enim hec pro cechula[225] nondum sufficisset: ast me longinquas

~rusticis~

ex ea petere terras oportet. Facis ut omnibus vobis

~innatum~ ~vos layci~ ~paupertatem~ ~longam viam~

acretum est, qui scolaribus miseriam pro palleo, prolixum iter

~interjectio~

pro tunica impenditis, dicentes: Ha vicine, quot filio tuo denariolos

~insuisti~

intricasti? Ego vero terternis grossis natum neum

~aggravavi~

obsarcinavi,[226] dicens: Sufficit scolari sua libertas. Quaslibet

~liberaliter~ ~scolaris~ ~rustici~ ~in villa~

enim edes[227] libere acclamare potest.[228] Nos quidem hic immutabili

~grosso~ ~enutrimus~ ~scolares~

et rustico pane vescimur. Ipsi autem diverse ac herili

~fruuntur~ ~hec verba~

pane pociuntur. O pater, o hoc suspende dictum! Quomodo

~simul cibari~

possunt (precor) azinus molanus ast militaris equus compabulari?

~varii coloris~ ~simul cibari~ ~quam participacionem~

Quomodo passer ast psitacus coescari possunt? Quid participancie

~scolaris alienus~

medus cum domestico habet? Que (reris) sit pauperis

~zusamen~ ~domicellus~

atque domestici scolaris in scolis convencio? nisi quod hic cibo

~erscheint scuto~ ~esurie infirmatur~ ~domicellus et scuto studium~

spumet, alter atque fame langueat. Tamen ambo circa idem

~quasi scire licet~

conversantur, scilicet ut litteras condiscant. Quomodo autem

~scuto studet pauper scolaris~

hic discit, qui nec lecto nec mensa gaudet: qui tota die pro

panis particula anxiatur? Cum post lectionem prandendi gracia

~scolipete~ ~mandatum~ ~imperatorium mandatum~

scolares emittuntur, istud inprimis eis tanquam cesarium edictum

~nullus eorum~

ex preceptore suo precipitur, neuter duodecimam horam

~transcendat~ ~quam primum significat congregacio scolarium~

ut transiliat, verum horule in puncto scolis ut insit, vel virgis

~cedatur~ ~rogo frequenter manet~

angatur. Miser autem paniquerulus ubi (queso) mansitat?

~propter deum~

Cum in bursam auf hospicium (quo dei ob intuitum abjectissime

colligitur) venerit, prandere cogitat, sed heu mensa (si

~bezaubert~ ~mensam~

affuerit) quodam fantasmate ita obmagicata est, ut ipse eandem

nec videat nec persenciat. Olliculas habet quaternas, quarum

lota est nulla; binas inter brachia surripit, civitatem indomiti

~ad similitudinem~

bovis instar percurrit: verba bona, sed cibum vix aliquem

~sua~ ~alte~ ~clamat~

comportat. Crura trans genua usque oblutat. Alcius vociferat,

~aliqui~

remissius auditur, quoniam quidem lupini non nulli homunculi,

~serpens~ ~des zeuberes~

sicut aspis ad incantatoris verba, sic ipsi ad scolaris vocem

~verstopfen~ ~multociens~ ~nequam~

aures obdurant. Sepenumero obnequiciatus quispiam (quem

~subula~ ~sticht~

nequicia plus quam pinea pungit) taliter scolarem inclamitat:

„Scolaricule, habes ollam?“ Scolaris autem spe magna advolitans:

~dicit~ ~domine~ ~ille obnequiciatus~

„Habeo inquit mi here.“ Respondet nequam: „Inminge

~jus~ ~coleos~ ~ecce~

ut sorbicium, testes[229] inpende ut carnes habeas.“ En abhominabilis

~rebellisare~

vexa! Cui scolaris haud inmerito reboare[230] possit.

~mingit~ ~cacat~ ~arripe~

„Quod vacca meit quodque canis merdat[231] nequam sume

autem

orique tue incute, qui mollibus insuevisti.“ Porro nona ab

hora usque in undecimam scolare sic cursitante, scolastica

lectio procedit. Prandia sua indigesta sunt, utrumque autem

~precipue~

pauper scolaris vah[232] neglexit. Si scuto sit (nam panipete

~ad similitudinem~

scolares vocabulum traxerunt) socium domi expectantem habet,

qui famelicus scutonis regressum avidius prestolatur. Juvenis

~si aliquis cibus~ ~datum~

si quid reliquiarum esce forinsecus elargitum sibi fuerit, bachanti[233]

~fames~

has apportasset, vel si esuries vel leccacitas sua admisisset,

aut si fidus particifer[234] fuerit, aut olidas carnes

~sorbicium~

aut sorbicium hesterni juris (quod scutellario rite comparari

~sorbicium esurie~ ~cogente~

posset) fert; quod si fame urgente invetraverit [sic], aut febres[235]

aut capitis etroclisacionem incideret. Eciam si post longa

~acquirant~ ~esuries~

secula valentis aut ...... cibi quippiam sorciantur, esurie

~pellit~

pellente tam subito ingluviant, ut an lepus an ciconia fuerit

obliti sint. Quo ex cibulo plus ulterioris dapis concupiscencie

quam refectionis subsequitur. Si tandem puteali haustu (sicut

rane vive) revocillatus ...... antemeridionales nec domi

resumendo repetivit, nec in scolis experiendo recitavit, vespertinos

actus (quia diurnos perdidit) tediosus colligit. Quos

noctetenus memorie mandare debet, si esuries dormicionisve

sollicitudo admiserit. Appositis libris oculis noctue instar

illuscat doctrinam ingenio, sicut virgo spinas busino insactat

[sic]. Glires quoque muresque impugnat, quia causam in eos

habet. Particam enimvero (quam poene bimestrem adito inrisco

[sic] residuaverat) obsederant, habitacula infoderant,

eamque tamquam arcem incoluerant, cedere arbitrantes nemini.

Ipse autem cordatus audacter eos propulsavit. Eis recedentibus

animadvertentibus nichil loci ipsis amplius illo fore,

habitacula obminxerunt fedaveruntque adeusque [sic] ut bachans

super ea prorsus nausearet. Indixit ergo eis succedento nocte

bellum. Mures autem (quos poterant) pediculos scilicet ast

pulices saccomannos stipendiariosque conduxerunt. Pugil iste

singula murum antra obstruxit, et introrsus stramini (quia

lecto caruit) sese infodit, nichil adversitatis pertimescens. Verum

cum sopori se committeret, mures (quia nichil aditus eis

patuit) stipendiarios in eum transmiserunt, qui cor ejus quando

~floge~

dormit furari instabant. Accesserunt autem pulices plus mille,

~generaverunt~

pediculi totidem.[236] At pediculi tam ubere uno prolificaverunt

~schilt knecht~

momento, ut circiter duo milia clipeatorum huicce immiscerent

~huic liti~

conflictui. Corpus suum tanquam turrim conscenderant pediculi

[et] (quia bumbardis[237] caruerunt) dentibus beanum momorderunt.

Pulices aculeis suis eum pupugerunt. Tam hirta

~pellem~

autem tamque hispida pelle obductus extitit, ut eam penetrare

~non possent~

carnemque suam confodere nequirent. Videntes autem quod

labore frustrarentur, abierunt in proximam biconis cujusdam

camerulam. Bico autem ille (qui nondum bachantica etate

perfectus est) intra quatuordecim ebdomedas[238] (pigricia obstante)

nec caput nec manus neque pedes lavit nec culum tersit,

~spine~ ~streuch~

nam nisi in lectum minxit, ita quod vebres arbustaque

~swalben~

culum ejus circumcreverant. Exinde primum tot hirundines[239]

~ausflugen~

provolaverunt, quod totum mundum quasi compleverint. Deinde

tot vespertiliones eruperunt quod nulla ubivis loci tuta pena

~propter magnam famem~

est Tercia quia [sic] vis bumbarum propter ingentem esuriem

~gignere quirent~

cessavit, ita ut neutrum amplius fetum, quam pulices ex culo,

~wantzen~

pediculos ex capite, cinifices ex testiculis cimicesque ex ramicibus

suis gignere quirent. Prefati ergo clipeati[240] biconi

huic quinque milia in dorso signatorum et totidem nigrantium

obsumpserant. In bachantem reversi eum expugnare corque

~latenter a sub et rapio~ ~sui~

ejus atque pulmonem surripere statuentes ad oris januam venerunt.

Stertuit atque bachans[241] haud secus si arbores attrahere

~stipendium sold~ ~estimantes~

vellet. Stipendiarios[242] vero illo pacto absterruit, credentes

illic tria milia vigilum esse. Consuluerunt alterutrum qua via

~sy schickten~

aggrediendus sit. Circum cursitaut. Exploratores circumquaque

destinant. Circa medium noctis unus exploratorum ad eos reversus

~audite~

inquit: „Auscultate bellatores monstri, bonum nunctium

refero. Si dederitis michi tradilionum [sic], vos optime traducam.

Inveni namque antrum, tametsi strictum et undique tenebratum

sit, ubi spero ingressus nobis (quamquam difficulter)

pateat.“ Clamaverunt universi: „Budam non mimicam [sic]

~explorator~

habebis, si rem [ad] experigenciam adduxeris.“ Respondit is:

~certe~

„Quinymmo secundum vallem tenebrarum descendere perque

obrupta gradi, tandem quoque fossam quandam subire oportet,

~latrine~ ~ego~

que lacrime [sic] instar fetet. Credo cadavera olim illic excoreata

fuisse. An illud abhorretis?“ Cui omnes uno responderunt

~abhorremus~

ore: „Nequaquam! Audacem fortuna juvat: audaci

ergo progrediatur processu.“ Subintrant autem atque ante

~zelt geschlagen~ ~bachans~

culum illius fetidi beani castra[243] metati sunt. Porro ille

~excitatus~ ~Postquam~

ex tumultu experrectus subticuit. Ubi autem illi aciem instruxerant

procedentes, ipse sonorosum ast insolentissimum[244]

excussit bumbum,[245] ita ut merde magnam porcionem magna

~occidit~

vi in facies eorum egereret. Interemit siquidem quatuor milia

~pediculorum~ ~pulices~

sexpedum preter nigrantes, reliquos autem omnes in fugam

~beanus~ ~buchsen~

convertit, dicentes: „Hic bumbardam suam tam potenter nobis

~biconem~

opposuit, ut non solum nos, set eum eciam qui nos genuit obrumperet.“

Qui in tantum dispersi sunt, ut non sit beanus

~a super et sto~

qui eis careat. Sic permiser ille beanus vita superstes vix

mansit. Ecce, charissime mi pater, quam superhorrenda miserandus

~passus est~

ille beanus pertulit disturbia. Cuncti enim quotquot

sumus tali modo militamus. Set vach! cum per noctis prolongacionem

~taliter, adverbium qualitatis~ ~crastino die~

talismodi defatigabimur, crastino exorto circa

quintam horam scolas reingredi et hys, quos lecti tegerunt,

correcitare compellimur circulares. Ex immo noctis tediomento

[sic] semper quoque in commentancia alter (cum deorsum

examinator verterit) inter examinandum dormitat, alter caput

~dy fueß stopfen~

scalpit, quem pediculorum calcanea titillant. Alter vero de

hostibus, scilicet de pedicularibus, vindictam sumit. Taliter

ergo ex somno fameque obtundimur, ut cum unum ex nobis

interrogetur, aliud respondeamus. Et cum sic oberraverimus,

examinator nobis dedignans culos evertit caprinasque caules

(que offere verge dicuntur) desuper concutit. Qui autem parum

ignoraverit, huic in manum plagam dat, quem ceteri denarium

appellant. Hujus profecto monete unica hora ad talentum

ego solus commentatus sum. Et si habuissemus illius procureo

tumulus [sic] pocius quam satur evasissem. Rursum, pater mi,

multa sunt que nos deficiunt: vestes, lecti, olla, scutella, discus,

coclear, scoba, veru (quo raro indigemus), craticula, sartago,

tripes, domus, et populi favor. Qui minus quam lupi salutati

sumus. Quascunque edes subingredimur, ceu vippera suscipimur;

focum castodiunt, ab eo nos repellunt: neu escarum

nos nitor offendat, utensilia exangulant, linceis nos oculis

cuncta contueri manuque contrahere opinantes. O deus eterne!

O pater mi charissime! quam pregnans scolarium est inopia.

Atqui unum adhuc herile hominum restat genus, qui studentes

vocitantur: qui nos hemisperico credo influxu tali prosequuntur

amore, quali lupus capram; ubi [sic] nos

eorundem dederimus conspectui, sicut auca super cactam, sic

ipsi insuper nos sibilant, dicentes nos beanos id est bestias

equales asino, nullam veritatem observantes. Succensentque

nobis, quia etatem nostram perperam conterimus. Pecunia in

specu confusientis [sic] cum ea algamata easque sedes (quibus

ipsi insident) conscendere probe poterimus. Hys respectibus

te, charissimum progenitorem meum, filiali caritate imploro,

ut undecim florenis mihi procures, hanc ut azineitatem exuam,

aquileitatem induam, ut huic inclito studencium consorcio adjungar.

Nec te Ottonis plebani nostri verba (precor) ammoveant,

qui tibi dicit: „Quam ob rem nato tuo tantam impendis

pecuniam? cum pater meus olim michi scolipetenti septem

dumtaxat pro sumptus mei conducencia erogaverit grossos,

et non minus sum dominus factus.“ Mi pater, Otto ille tempus

in messe interque venandum contrivit, studium habuit [nullum],

nullam invisit universitatem, socios nutrit, spurios colligit, litteras

non dignoscit. Igitur perdoctus quidam parrochie sue

appostolico indultu enim prope diem excuret [sic]. Ne id

michi similiter contingat, tu michi adjumento (obsecro) sies,

ut ego mala caveam. Valete, charissimi mei parentes, eo

successu quo me valere semper velim.

Unserm Samuel ist nun noch eine zweite Weimarer Handschrift gewidmet,

Q. 109, in seltsamer Weise zusammengebunden aus zwei Theilen, die

blattweise in einander geschoben sind. Der eine, kleinere, ist ein Heft

in oct. von nur 8 Blättern; er enthält nur die schon im Anz. XXI, Sp.

212 erwähnte Bearbeitung einer Boccaccischen Novelle, mit Weglassung

des ersten einleitenden Satzes, hier aber mit der Ueberschrift:

„Epistola Samuelis Karoch lauriati poete de amori cujusdam studentis

erga mulierem civaticam etc. incipit feliciter“ Die Fehlerhaftigkeit

der Abschrift zeigt sich schon hier; sie ist in weitläufigen Zeilen

geschrieben und auch mit Interlinearglossen versehen, also ebenfalls

von Samuel als Lehrstück für Vorlesungen benutzt. Sie findet sich

ebenso, doch mit abweichenden Schlußworten, in der Wiener Hs. 3502,

Univ. 496 (Tabularum Vol. III, p. 1.), ebenfalls mit seinem Namen, doch

ohne den Dichterlorber, den ihm vielleicht nur der Abschreiber hier

beigelegt hat. Am Schluß findet sich ein Wappen mit drei Hirschhörnern

und der Beischrift: „Michael de Zwifalten scripsit a quodam baculario

anno domini M. V. VIII.“ Auf der folgenden Seite stehen zwei Räthsel:

Enigma.

Es ward nie vnd wirt nimmer mer vnd stat mier in miner hand.

Presbiter in ecclesia.

Es stat in siner muͤtter vnd hat sin vatter in der hand vnd

litt vff der tochter.

Nach jedem Räthsel stehen noch verblaßte Worte, die zu enträthseln

mir nicht gelingen wollte. Vielleicht kann das erste Räthsel die

Hostie meinen, und für das zweite scheint die Aufschrift die Lösung zu

enthalten. Die Tochter könnte darin ihre Erklärung finden, daß der

Pfarrhof als dos bezeichnet wird. Auf der letzten Seite stehen ferner

noch die mangelhaften Verse:

Anna, dies noctesque meum maceras cor:

Desine queso mihi tales infligere penas.

Os rubrum prebe, maxillo (sic) porrige rubras,

Ad pectus miserum pulcras suppone papillas.

Me recrea, refove, languenti fer medicamen.

Quid tibi prodesset, si penitus morior?

Quid me castigas? quid deffers me peramare?

Jamque fere morior, quem dudum pena lacescit.

Sis exorata, jamque fere morior.

Von der Quarthandschrift ist das Anfangsblatt das letzte; uns begegnet

hier wieder die Geschichte de studente et beano. Dann folgt die

bekannte märchenhafte Geschichte von Buridan und seinem Abenteuer mit

der Königin von Frankreich, hier Naverra genannt, welche man auch

Samuel zuschreiben könnte, wenn nicht ein Aufenthalt desselben in Paris

unwahrscheinlich wäre. Der Schluß lautet hier:

Hec de Puridani solercia ex communi fama Parisius accepi, et presertim

a quodam centennario qui senio confectus adhuc vivebat a. d. M^o.

quadringentesimo sexagesimo. Is dicebat, dum adhuc adolescens esset, se

Buridanum matura jam etate vidisse. In ecclesia vero ubi sepultus est

Buridanus (ut ferunt Picardi studentes) de predicta peccunia adhuc in

hodiernum diem perpetuum censum fecisse narratur pauperibus, ita quod

omni die Veneris unus albus francigenus (qui quatuor valet denariis)

cuilibet venienti pauperi pro ejus anima in elimosinam traditur. Regina

vero Naverre interitus silencio populi obliteratus nichil reliquit

aliud, nisi quod in collegio Naverre pro predicto scelere perpetuos

census quibusdam studentibus instituerit, qui horas canonicas pro

ea in ecclesia decantare astricti sunt. Hec et tanta de Buridani

ad posulacionem commendabilis viri bonarumque arcium sectatoris

diligentissimi, magistri Petri de Gottingen, ex vago rumore quondam

Parisius ventilato in unum colligere conatus sum alme universitati

Lipsensi a. d. M^o. cccc. lxx^o, quorum Buridani et regine anime

requiscant in pace.

Fol. 15 v. ist noch ein Itinerar nach Rom eingetragen, dessen Anfang,

wie auch noch ein anderes Stück, nach Heidelberg weist.

Via ad curiam Romanam.

121 miliaria in toto sunt. De Laudenburg ad Bruchsel iiij mil. Von

Bruchsel iij mil gen Veichingen. Von Vechingen iiij gen Eslingen. Von

Eslingen v gen Gislingen. Von Gislingen iiij gen Ulm. Von Ulm vj gen

Memmigen. Von Memigen iiij gen Kempten. Von Kempten v gen Ruͤtt.

Von Ruͤt iiij gen Nazarit. Von Nazarit vj gen Proicz. Von Proicz v

gen Malß. Von Mals vj gen Meran. Von Meran vj gen Traminn. Von Traminn

iiij gen Trent. Von Trent v gen Burgerit. Von Burgerett v gen Bern. Von

Bern vj gen Hostie. Von Hostie v gen Morendel. Von Morendel gen Sant

Johannis Kastel iij. Von Sant Johannis Kastel ij gen Bolonien. Von

Bolonien ij gen Plinor. Von Plinor v gen Florenczel. Von Florencel iij

gen Scarperie. Von Scarperie j gen zuͦ der brucken. Von der brucken

iiij gen Florencz. Von Florencz ij gen Sant Cassen. Von Sant Cassen vj

gen Senis. Von Senis v gen Sanctum Clericum. Von Sancto Clerico v ad

Aquam pendentem. Ab Aqua pendente ad Montem flascon v miliaria. A Monte

flascon v mil. ad Sutors. A Sutore ad Romam vj miliaria.

Von dem übrigen Inhalt erwähne ich noch ein Chronodistichon auf Peter

Hagenbachs Tod 1474, dessen Jahrbuchstaben aber in der Hs. nicht

ausgezeichnet sind.

Nota metra in quibus per litteras numerales anni

illius colliguntur scilicet Hagenbach.

HagenbaCh petre tV thIro potens Venerande

Sepe neCans aLIos VerMIbVs esCa IaCes.

Darunter eine Einladung zum Schachspiel:

Super scacum.

Musarum studii lassus relevare laborem

Si cupis, appropera: te manet hec tabula.

Daneben ist ein Schachbrett gezeichnet.

+Berlin.+ +Wattenbach.+

Alte Handzeichnungen von Goldschmiedearbeiten im germanischen Museum.

(Mit 2 Tafeln.)

Bei der großen Aufmerksamkeit, welche jetzt nicht nur Alterthumsfreunde

und Kunstforscher, sondern auch die Förderer der lebendigen

kunstgewerblichen Bewegung den Goldschmiedearbeiten des 15.-17. Jahrh.

zuwenden, haben auch die von den alten Goldschmieden gestochenen

Vorlagen erhöhte Bedeutung gewonnen und werden da und dort sowohl als

kunstgeschichtlich zu verwerthende Beiträge, wie als Vorlagen für die

praktische Thätigkeit reproduciert. Noch mehr aber mag deshalb eine

Reproduction jener Blätter sich empfehlen, die sich in der Zeichnung

erhalten haben, ohne daß Vervielfältigungen derselben bekannt geworden

wären. Wir haben deshalb geglaubt, Aehnliches aus der Sammlung von

Handzeichnungen des germanischen Museums wiedergeben zu sollen, und

bereits auf Sp. 267 und 268 des vorigen Jahrganges, sowie 15 und 16 des

laufenden und als Beilage zu Nr. 7 mehrere solcher Goldschmiedegefäße

veröffentlicht. Wir setzen heute die Reihe derselben fort und geben,

gleich den früheren auf die halbe Größe der Originale reduciert, eine

Kanne und einen Deckelpokal wieder, welche, leicht angetuscht und

mit gelber Farbe zur Angabe der Vergoldung überzogen, sich als Nr.

35 und 225 in der Sammlung des Museums befinden. Trotz scheinbarer

Gleichheit ist die Behandlung beider Zeichnungen eben so verschieden

wie die Kompositionsweise. Sie gehören also verschiedenen und zwar

unbekannten Meistern an; die Buchstaben F. A. B. am Fuße der Kanne,

wenn sie überhaupt das Monogramm des Meisters bilden, haben sich

aus den uns vorliegenden Monogrammenlexiken nicht erklären lassen.

Beide Zeichnungen dürften nach der Gesammtform sowohl, als nach der

Ornamentik etwa der Mitte des 16. Jahrh. angehören. Der Deckelpokal ist

gänzlich vergoldet zu denken, da er ganz gelb belegt ist; an der Kanne

sind nur der Henkel und die Hauptgliederungen gelb angelegt, ebenso die

Kopfbedeckung des Mannes auf der Spitze, Flügel und Haar des Engelchens

am Knaufe.

[Illustration: Getuschte Federzeichnung eines Deckelpokales. Mitte des

16. Jahrh.

Halbe Originalgröße. Aus der Sammlung der Handzeichnungen des

germanischen Museums Nr. 35.

_Z. A. f. K. d. d. V. 1880. Nr. 9. II._]

[Illustration: Getuschte Federzeichnung einer Kanne. Mitte des 16.

Jahrh.

Halbe Originalgröße. Aus der Sammlung der Handzeichnungen des

germanischen Museums Nr. 225.

_Z. A. f. K. d. d. V. 1880. Nr. 9. II._]

Wir werden noch eine Reihe anderer ähnlicher Blätter in den

nächstfolgenden Nummern veröffentlichen, um solchergestalt mindestens

die wichtigeren Stücke wiederzugeben. Die Frage wird natürlich eine

offene bleiben, ob wir Originalentwürfe in diesen Zeichnungen zu

erkennen haben, die etwa vor der Arbeit den Bestellern vorgelegt

wurden, ob Studien, die, vielleicht sogar beträchtlich später als die

Gefäße entstanden, irgend jemand nach bestehenden Arbeiten gemacht hat.

+Nürnberg.+ A. +Essenwein+.

Corrigenda zu Nr. 7, Sp. 210 ff.

Wegen verspäteter Correctur ersuche ich um nachträgliche Verbesserung

der größeren Lesefehler in den vielfach verderbt überlieferten Versen:

Zu I, Sp. 211, Z. 14 cucurrerunt. V. 8 sorbebit. Zu II, V. 6

praeuaricatur 7 potuit 11 fama 15 quicunque Catones 51 Si niger est

52 quem 58 rexit 91 princeps amet et 112 maturata 127 capias 134

praesens 136 in patria 137 lapso nec 142 Sumitur in uanum 146 cunctis

169 furoris 212 iucundius 213 quam si -- habitum, 217 uiuas sed edas

219 bene cara 222 ptisana 229 escam, 235 Sic 241 iners(?) 256 partus

meliores 260 uiolatur, 280 bis (uis?) 284 frequentem 286 fulcrum 296

cachinnum 303 aestum, 307 pol... nulla 311 quaerit, 312 nexus. 313

diiudicat 319 pandas. 321 si super ethra 329 fortunam bone spem 330

conquiras socium. Anm. 329 weg.

+Wien.+ Dr. +Huemer+.

Verantwortliche Redaction: Dr. +A. Essenwein+. Dr. +G. K. Frommann+.

Verlag der literarisch-artistischen Anstalt des germanischen Museums in

Nürnberg.

Gedruckt bei +U. E. Sebald+ in Nürnberg.

Mit einer Beilage.

Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit, 27. Band, 1880 Organ des Germanischen Museums · 第 100 / 173 题