Im Jahrg. 1879 des Anzeigers, Sp. 47 habe ich bemerkt, daß auf der
Gymn. Bibl. zu Gotha sich noch ein unbekanntes Sendschreiben dieses
merkwürdigen Autors befinde. Nachdem ich nun oben, Sp. 185 ff. seine
Leipziger Bettelrede mitgetheilt hatte, schien es mir doch rathsam zu
sein, auch diesen Beitrag zu seiner Biographie noch heranzuziehen. Der
Direktor der herzogl. Sammlungen, Herr Dr. J. Marquardt, übersandte
mir freundlichst die Handschrift auf meine Bitte und zugleich auch
das Programm des Gymnasiums von 1860, in welchem H. Habich den
manchfaltigen Inhalt derselben genau beschrieben hat.
Einen Theil hat der Besitzer selbst geschrieben, der sich auf dem
vorderen Deckblatt Johannes Scentgreff nennt; fol. 251: „Finis libri
Senece quatuor virtutum. Scriptum per me Jo. Zentgreff a. d. 1463“;
fol. 262 v.: „Finis hujus per me J. Z. a. d. 1497.“
Auf fol. 57 steht nach Samuels bekanntem Dialog inter virum,
adolescentem et virginem, mit feiner Glossenschrift, aber großer,
starker Ueberschrift: „Dictamen Samuelis ex Lichtenburgk australi in
quo procedi docet amantes“, die bekannte Barbaralexis bei Zarncke,
Univ. S. 84, Hoffmann, In dulci jubilo, n. 39. Neben vielen Fehlern
finden sich auch Verbesserungen; so am Schluß der 4. Strophe (wo auch
neyder statt eiferer steht): „ich hoff dastu hunc cognoscas ritum.“
ferner 7, 8: „nym sie vor des Keyssers guth.“ -- 8, 7 finden wir das
für Samuel charakteristische Ast statt ac. -- Während nun Habich dieses
Stück übergangen hat, erwähnt er das am Ende stehende Sendschreiben,
als dessen Uebersetzer sich Samuel nennt. Es sieht sauber und deutlich
geschrieben aus; aber bei der Lesung findet man alsbald eine Fülle
der unsinnigsten Fehler; der Schreiber scheint kein Wort verstanden
zu haben, und einmal läßt er eine Lücke, hat also eine schwer lesbare
Vorlage gehabt. Seine Hand ist von der Zentgrefs verschieden. Der
Inhalt, die Schilderung der Leiden der fahrenden Schüler, gewährt uns
freilich über Samuels Person keine weitere Auskunft, ist aber als
Seitenstück zu Th. Platters Selbstbiographie nicht ohne Werth, wenn
auch etwas unflätig, wie das von unserm Samuel nicht anders zu erwarten
war. Einer philologischen Behandlung aber ist der Text nicht werth; ich
habe stillschweigend zahllose Fehler verbessert, wo mir die Emendation
gesichert schien, an anderen Stellen freilich mich mit einem sic!
begnügen müssen; doch ist der Sinn überall deutlich genug. Zusätze
stehen in eckigen Klammern, da die runden vom Autor selbst häufig
angewandt werden.
Die mit sehr zierlicher, ganz kleiner Schrift geschriebenen Glossen
lehren uns, wie gewöhnlich, wenig; sie fehlen, wo es einer Erklärung
dringend bedarf, und sind nur am Anfang zahlreich. Aber sie zeigen uns
recht anschaulich, daß auch solche Stücke damals akademisch commentiert
wurden, und wie kläglicher Art ein solcher Commentar war. Darum mögen
auch sie geduldet werden; ohne Zusammenhang mit dem Text steht gegen
das Ende von der Hand des Abschreibers: „Anno 1502 in penthecoste
Sueinfordie ceciderunt irundines multe et moriebantur. videbatur
circulus circumdans solem.“
Epistola[221] missiva atque petitoria omnes pene scolarium miserias
lucide declarans, de beano fetido ad suum patrem rusticum, quam Samuel
ex Monte rutilo in latinum transformavit.
~dem gutichen~
Humano viro Petro Cnaner genitori sibi charissimo Joannes
Cnaner S. d.
~auxilium~ ~caniculi~
Asilum[222] (cum paupertatis nos catuli insequuntur) apud
~in diser totlicher welt~
hunc querimus, qui in hoc fenustum seculum nos progenuit.
~ex hoc~
Inde est, genitor mi charissime, quod presenti meam scripto
~volo~
mentem tibi significare velim. Scis namque qua filiali reverencia
~matrem~ ~huc usque~
te dilectamque genitricem hactenus prosecutus sum;
~misisti~ ~nuper~
quam autem in miseriam me legaveris, forsitan ignoras. Nudius[223]
~certe~ ~a~ ~te~ ~abgehen~ ~ad coream~
cum quippe scolasticatum abs te disgrederer, corisatum (ut
~tu~
opinor) me apud dedicacionem[224] proficisci credebas. Nam
grossos michi vix sedecim pro sumptus mei usu dedisti. Pecunia
enim hec pro cechula[225] nondum sufficisset: ast me longinquas
~rusticis~
ex ea petere terras oportet. Facis ut omnibus vobis
~innatum~ ~vos layci~ ~paupertatem~ ~longam viam~
acretum est, qui scolaribus miseriam pro palleo, prolixum iter
~interjectio~
pro tunica impenditis, dicentes: Ha vicine, quot filio tuo denariolos
~insuisti~
intricasti? Ego vero terternis grossis natum neum
~aggravavi~
obsarcinavi,[226] dicens: Sufficit scolari sua libertas. Quaslibet
~liberaliter~ ~scolaris~ ~rustici~ ~in villa~
enim edes[227] libere acclamare potest.[228] Nos quidem hic immutabili
~grosso~ ~enutrimus~ ~scolares~
et rustico pane vescimur. Ipsi autem diverse ac herili
~fruuntur~ ~hec verba~
pane pociuntur. O pater, o hoc suspende dictum! Quomodo
~simul cibari~
possunt (precor) azinus molanus ast militaris equus compabulari?
~varii coloris~ ~simul cibari~ ~quam participacionem~
Quomodo passer ast psitacus coescari possunt? Quid participancie
~scolaris alienus~
medus cum domestico habet? Que (reris) sit pauperis
~zusamen~ ~domicellus~
atque domestici scolaris in scolis convencio? nisi quod hic cibo
~erscheint scuto~ ~esurie infirmatur~ ~domicellus et scuto studium~
spumet, alter atque fame langueat. Tamen ambo circa idem
~quasi scire licet~
conversantur, scilicet ut litteras condiscant. Quomodo autem
~scuto studet pauper scolaris~
hic discit, qui nec lecto nec mensa gaudet: qui tota die pro
panis particula anxiatur? Cum post lectionem prandendi gracia
~scolipete~ ~mandatum~ ~imperatorium mandatum~
scolares emittuntur, istud inprimis eis tanquam cesarium edictum
~nullus eorum~
ex preceptore suo precipitur, neuter duodecimam horam
~transcendat~ ~quam primum significat congregacio scolarium~
ut transiliat, verum horule in puncto scolis ut insit, vel virgis
~cedatur~ ~rogo frequenter manet~
angatur. Miser autem paniquerulus ubi (queso) mansitat?
~propter deum~
Cum in bursam auf hospicium (quo dei ob intuitum abjectissime
colligitur) venerit, prandere cogitat, sed heu mensa (si
~bezaubert~ ~mensam~
affuerit) quodam fantasmate ita obmagicata est, ut ipse eandem
nec videat nec persenciat. Olliculas habet quaternas, quarum
lota est nulla; binas inter brachia surripit, civitatem indomiti
~ad similitudinem~
bovis instar percurrit: verba bona, sed cibum vix aliquem
~sua~ ~alte~ ~clamat~
comportat. Crura trans genua usque oblutat. Alcius vociferat,
~aliqui~
remissius auditur, quoniam quidem lupini non nulli homunculi,
~serpens~ ~des zeuberes~
sicut aspis ad incantatoris verba, sic ipsi ad scolaris vocem
~verstopfen~ ~multociens~ ~nequam~
aures obdurant. Sepenumero obnequiciatus quispiam (quem
~subula~ ~sticht~
nequicia plus quam pinea pungit) taliter scolarem inclamitat:
„Scolaricule, habes ollam?“ Scolaris autem spe magna advolitans:
~dicit~ ~domine~ ~ille obnequiciatus~
„Habeo inquit mi here.“ Respondet nequam: „Inminge
~jus~ ~coleos~ ~ecce~
ut sorbicium, testes[229] inpende ut carnes habeas.“ En abhominabilis
~rebellisare~
vexa! Cui scolaris haud inmerito reboare[230] possit.
~mingit~ ~cacat~ ~arripe~
„Quod vacca meit quodque canis merdat[231] nequam sume
autem
orique tue incute, qui mollibus insuevisti.“ Porro nona ab
hora usque in undecimam scolare sic cursitante, scolastica
lectio procedit. Prandia sua indigesta sunt, utrumque autem
~precipue~
pauper scolaris vah[232] neglexit. Si scuto sit (nam panipete
~ad similitudinem~
scolares vocabulum traxerunt) socium domi expectantem habet,
qui famelicus scutonis regressum avidius prestolatur. Juvenis
~si aliquis cibus~ ~datum~
si quid reliquiarum esce forinsecus elargitum sibi fuerit, bachanti[233]
~fames~
has apportasset, vel si esuries vel leccacitas sua admisisset,
aut si fidus particifer[234] fuerit, aut olidas carnes
~sorbicium~
aut sorbicium hesterni juris (quod scutellario rite comparari
~sorbicium esurie~ ~cogente~
posset) fert; quod si fame urgente invetraverit [sic], aut febres[235]
aut capitis etroclisacionem incideret. Eciam si post longa
~acquirant~ ~esuries~
secula valentis aut ...... cibi quippiam sorciantur, esurie
~pellit~
pellente tam subito ingluviant, ut an lepus an ciconia fuerit
obliti sint. Quo ex cibulo plus ulterioris dapis concupiscencie
quam refectionis subsequitur. Si tandem puteali haustu (sicut
rane vive) revocillatus ...... antemeridionales nec domi
resumendo repetivit, nec in scolis experiendo recitavit, vespertinos
actus (quia diurnos perdidit) tediosus colligit. Quos
noctetenus memorie mandare debet, si esuries dormicionisve
sollicitudo admiserit. Appositis libris oculis noctue instar
illuscat doctrinam ingenio, sicut virgo spinas busino insactat
[sic]. Glires quoque muresque impugnat, quia causam in eos
habet. Particam enimvero (quam poene bimestrem adito inrisco
[sic] residuaverat) obsederant, habitacula infoderant,
eamque tamquam arcem incoluerant, cedere arbitrantes nemini.
Ipse autem cordatus audacter eos propulsavit. Eis recedentibus
animadvertentibus nichil loci ipsis amplius illo fore,
habitacula obminxerunt fedaveruntque adeusque [sic] ut bachans
super ea prorsus nausearet. Indixit ergo eis succedento nocte
bellum. Mures autem (quos poterant) pediculos scilicet ast
pulices saccomannos stipendiariosque conduxerunt. Pugil iste
singula murum antra obstruxit, et introrsus stramini (quia
lecto caruit) sese infodit, nichil adversitatis pertimescens. Verum
cum sopori se committeret, mures (quia nichil aditus eis
patuit) stipendiarios in eum transmiserunt, qui cor ejus quando
~floge~
dormit furari instabant. Accesserunt autem pulices plus mille,
~generaverunt~
pediculi totidem.[236] At pediculi tam ubere uno prolificaverunt
~schilt knecht~
momento, ut circiter duo milia clipeatorum huicce immiscerent
~huic liti~
conflictui. Corpus suum tanquam turrim conscenderant pediculi
[et] (quia bumbardis[237] caruerunt) dentibus beanum momorderunt.
Pulices aculeis suis eum pupugerunt. Tam hirta
~pellem~
autem tamque hispida pelle obductus extitit, ut eam penetrare
~non possent~
carnemque suam confodere nequirent. Videntes autem quod
labore frustrarentur, abierunt in proximam biconis cujusdam
camerulam. Bico autem ille (qui nondum bachantica etate
perfectus est) intra quatuordecim ebdomedas[238] (pigricia obstante)
nec caput nec manus neque pedes lavit nec culum tersit,
~spine~ ~streuch~
nam nisi in lectum minxit, ita quod vebres arbustaque
~swalben~
culum ejus circumcreverant. Exinde primum tot hirundines[239]
~ausflugen~
provolaverunt, quod totum mundum quasi compleverint. Deinde
tot vespertiliones eruperunt quod nulla ubivis loci tuta pena
~propter magnam famem~
est Tercia quia [sic] vis bumbarum propter ingentem esuriem
~gignere quirent~
cessavit, ita ut neutrum amplius fetum, quam pulices ex culo,
~wantzen~
pediculos ex capite, cinifices ex testiculis cimicesque ex ramicibus
suis gignere quirent. Prefati ergo clipeati[240] biconi
huic quinque milia in dorso signatorum et totidem nigrantium
obsumpserant. In bachantem reversi eum expugnare corque
~latenter a sub et rapio~ ~sui~
ejus atque pulmonem surripere statuentes ad oris januam venerunt.
Stertuit atque bachans[241] haud secus si arbores attrahere
~stipendium sold~ ~estimantes~
vellet. Stipendiarios[242] vero illo pacto absterruit, credentes
illic tria milia vigilum esse. Consuluerunt alterutrum qua via
~sy schickten~
aggrediendus sit. Circum cursitaut. Exploratores circumquaque
destinant. Circa medium noctis unus exploratorum ad eos reversus
~audite~
inquit: „Auscultate bellatores monstri, bonum nunctium
refero. Si dederitis michi tradilionum [sic], vos optime traducam.
Inveni namque antrum, tametsi strictum et undique tenebratum
sit, ubi spero ingressus nobis (quamquam difficulter)
pateat.“ Clamaverunt universi: „Budam non mimicam [sic]
~explorator~
habebis, si rem [ad] experigenciam adduxeris.“ Respondit is:
~certe~
„Quinymmo secundum vallem tenebrarum descendere perque
obrupta gradi, tandem quoque fossam quandam subire oportet,
~latrine~ ~ego~
que lacrime [sic] instar fetet. Credo cadavera olim illic excoreata
fuisse. An illud abhorretis?“ Cui omnes uno responderunt
~abhorremus~
ore: „Nequaquam! Audacem fortuna juvat: audaci
ergo progrediatur processu.“ Subintrant autem atque ante
~zelt geschlagen~ ~bachans~
culum illius fetidi beani castra[243] metati sunt. Porro ille
~excitatus~ ~Postquam~
ex tumultu experrectus subticuit. Ubi autem illi aciem instruxerant
procedentes, ipse sonorosum ast insolentissimum[244]
excussit bumbum,[245] ita ut merde magnam porcionem magna
~occidit~
vi in facies eorum egereret. Interemit siquidem quatuor milia
~pediculorum~ ~pulices~
sexpedum preter nigrantes, reliquos autem omnes in fugam
~beanus~ ~buchsen~
convertit, dicentes: „Hic bumbardam suam tam potenter nobis
~biconem~
opposuit, ut non solum nos, set eum eciam qui nos genuit obrumperet.“
Qui in tantum dispersi sunt, ut non sit beanus
~a super et sto~
qui eis careat. Sic permiser ille beanus vita superstes vix
mansit. Ecce, charissime mi pater, quam superhorrenda miserandus
~passus est~
ille beanus pertulit disturbia. Cuncti enim quotquot
sumus tali modo militamus. Set vach! cum per noctis prolongacionem
~taliter, adverbium qualitatis~ ~crastino die~
talismodi defatigabimur, crastino exorto circa
quintam horam scolas reingredi et hys, quos lecti tegerunt,
correcitare compellimur circulares. Ex immo noctis tediomento
[sic] semper quoque in commentancia alter (cum deorsum
examinator verterit) inter examinandum dormitat, alter caput
~dy fueß stopfen~
scalpit, quem pediculorum calcanea titillant. Alter vero de
hostibus, scilicet de pedicularibus, vindictam sumit. Taliter
ergo ex somno fameque obtundimur, ut cum unum ex nobis
interrogetur, aliud respondeamus. Et cum sic oberraverimus,
examinator nobis dedignans culos evertit caprinasque caules
(que offere verge dicuntur) desuper concutit. Qui autem parum
ignoraverit, huic in manum plagam dat, quem ceteri denarium
appellant. Hujus profecto monete unica hora ad talentum
ego solus commentatus sum. Et si habuissemus illius procureo
tumulus [sic] pocius quam satur evasissem. Rursum, pater mi,
multa sunt que nos deficiunt: vestes, lecti, olla, scutella, discus,
coclear, scoba, veru (quo raro indigemus), craticula, sartago,
tripes, domus, et populi favor. Qui minus quam lupi salutati
sumus. Quascunque edes subingredimur, ceu vippera suscipimur;
focum castodiunt, ab eo nos repellunt: neu escarum
nos nitor offendat, utensilia exangulant, linceis nos oculis
cuncta contueri manuque contrahere opinantes. O deus eterne!
O pater mi charissime! quam pregnans scolarium est inopia.
Atqui unum adhuc herile hominum restat genus, qui studentes
vocitantur: qui nos hemisperico credo influxu tali prosequuntur
amore, quali lupus capram; ubi [sic] nos
eorundem dederimus conspectui, sicut auca super cactam, sic
ipsi insuper nos sibilant, dicentes nos beanos id est bestias
equales asino, nullam veritatem observantes. Succensentque
nobis, quia etatem nostram perperam conterimus. Pecunia in
specu confusientis [sic] cum ea algamata easque sedes (quibus
ipsi insident) conscendere probe poterimus. Hys respectibus
te, charissimum progenitorem meum, filiali caritate imploro,
ut undecim florenis mihi procures, hanc ut azineitatem exuam,
aquileitatem induam, ut huic inclito studencium consorcio adjungar.
Nec te Ottonis plebani nostri verba (precor) ammoveant,
qui tibi dicit: „Quam ob rem nato tuo tantam impendis
pecuniam? cum pater meus olim michi scolipetenti septem
dumtaxat pro sumptus mei conducencia erogaverit grossos,
et non minus sum dominus factus.“ Mi pater, Otto ille tempus
in messe interque venandum contrivit, studium habuit [nullum],
nullam invisit universitatem, socios nutrit, spurios colligit, litteras
non dignoscit. Igitur perdoctus quidam parrochie sue
appostolico indultu enim prope diem excuret [sic]. Ne id
michi similiter contingat, tu michi adjumento (obsecro) sies,
ut ego mala caveam. Valete, charissimi mei parentes, eo
successu quo me valere semper velim.
Unserm Samuel ist nun noch eine zweite Weimarer Handschrift gewidmet,
Q. 109, in seltsamer Weise zusammengebunden aus zwei Theilen, die
blattweise in einander geschoben sind. Der eine, kleinere, ist ein Heft
in oct. von nur 8 Blättern; er enthält nur die schon im Anz. XXI, Sp.
212 erwähnte Bearbeitung einer Boccaccischen Novelle, mit Weglassung
des ersten einleitenden Satzes, hier aber mit der Ueberschrift:
„Epistola Samuelis Karoch lauriati poete de amori cujusdam studentis
erga mulierem civaticam etc. incipit feliciter“ Die Fehlerhaftigkeit
der Abschrift zeigt sich schon hier; sie ist in weitläufigen Zeilen
geschrieben und auch mit Interlinearglossen versehen, also ebenfalls
von Samuel als Lehrstück für Vorlesungen benutzt. Sie findet sich
ebenso, doch mit abweichenden Schlußworten, in der Wiener Hs. 3502,
Univ. 496 (Tabularum Vol. III, p. 1.), ebenfalls mit seinem Namen, doch
ohne den Dichterlorber, den ihm vielleicht nur der Abschreiber hier
beigelegt hat. Am Schluß findet sich ein Wappen mit drei Hirschhörnern
und der Beischrift: „Michael de Zwifalten scripsit a quodam baculario
anno domini M. V. VIII.“ Auf der folgenden Seite stehen zwei Räthsel:
Enigma.
Es ward nie vnd wirt nimmer mer vnd stat mier in miner hand.
Presbiter in ecclesia.
Es stat in siner muͤtter vnd hat sin vatter in der hand vnd
litt vff der tochter.
Nach jedem Räthsel stehen noch verblaßte Worte, die zu enträthseln
mir nicht gelingen wollte. Vielleicht kann das erste Räthsel die
Hostie meinen, und für das zweite scheint die Aufschrift die Lösung zu
enthalten. Die Tochter könnte darin ihre Erklärung finden, daß der
Pfarrhof als dos bezeichnet wird. Auf der letzten Seite stehen ferner
noch die mangelhaften Verse:
Anna, dies noctesque meum maceras cor:
Desine queso mihi tales infligere penas.
Os rubrum prebe, maxillo (sic) porrige rubras,
Ad pectus miserum pulcras suppone papillas.
Me recrea, refove, languenti fer medicamen.
Quid tibi prodesset, si penitus morior?
Quid me castigas? quid deffers me peramare?
Jamque fere morior, quem dudum pena lacescit.
Sis exorata, jamque fere morior.
Von der Quarthandschrift ist das Anfangsblatt das letzte; uns begegnet
hier wieder die Geschichte de studente et beano. Dann folgt die
bekannte märchenhafte Geschichte von Buridan und seinem Abenteuer mit
der Königin von Frankreich, hier Naverra genannt, welche man auch
Samuel zuschreiben könnte, wenn nicht ein Aufenthalt desselben in Paris
unwahrscheinlich wäre. Der Schluß lautet hier:
Hec de Puridani solercia ex communi fama Parisius accepi, et presertim
a quodam centennario qui senio confectus adhuc vivebat a. d. M^o.
quadringentesimo sexagesimo. Is dicebat, dum adhuc adolescens esset, se
Buridanum matura jam etate vidisse. In ecclesia vero ubi sepultus est
Buridanus (ut ferunt Picardi studentes) de predicta peccunia adhuc in
hodiernum diem perpetuum censum fecisse narratur pauperibus, ita quod
omni die Veneris unus albus francigenus (qui quatuor valet denariis)
cuilibet venienti pauperi pro ejus anima in elimosinam traditur. Regina
vero Naverre interitus silencio populi obliteratus nichil reliquit
aliud, nisi quod in collegio Naverre pro predicto scelere perpetuos
census quibusdam studentibus instituerit, qui horas canonicas pro
ea in ecclesia decantare astricti sunt. Hec et tanta de Buridani
ad posulacionem commendabilis viri bonarumque arcium sectatoris
diligentissimi, magistri Petri de Gottingen, ex vago rumore quondam
Parisius ventilato in unum colligere conatus sum alme universitati
Lipsensi a. d. M^o. cccc. lxx^o, quorum Buridani et regine anime
requiscant in pace.
Fol. 15 v. ist noch ein Itinerar nach Rom eingetragen, dessen Anfang,
wie auch noch ein anderes Stück, nach Heidelberg weist.
Via ad curiam Romanam.
121 miliaria in toto sunt. De Laudenburg ad Bruchsel iiij mil. Von
Bruchsel iij mil gen Veichingen. Von Vechingen iiij gen Eslingen. Von
Eslingen v gen Gislingen. Von Gislingen iiij gen Ulm. Von Ulm vj gen
Memmigen. Von Memigen iiij gen Kempten. Von Kempten v gen Ruͤtt.
Von Ruͤt iiij gen Nazarit. Von Nazarit vj gen Proicz. Von Proicz v
gen Malß. Von Mals vj gen Meran. Von Meran vj gen Traminn. Von Traminn
iiij gen Trent. Von Trent v gen Burgerit. Von Burgerett v gen Bern. Von
Bern vj gen Hostie. Von Hostie v gen Morendel. Von Morendel gen Sant
Johannis Kastel iij. Von Sant Johannis Kastel ij gen Bolonien. Von
Bolonien ij gen Plinor. Von Plinor v gen Florenczel. Von Florencel iij
gen Scarperie. Von Scarperie j gen zuͦ der brucken. Von der brucken
iiij gen Florencz. Von Florencz ij gen Sant Cassen. Von Sant Cassen vj
gen Senis. Von Senis v gen Sanctum Clericum. Von Sancto Clerico v ad
Aquam pendentem. Ab Aqua pendente ad Montem flascon v miliaria. A Monte
flascon v mil. ad Sutors. A Sutore ad Romam vj miliaria.
Von dem übrigen Inhalt erwähne ich noch ein Chronodistichon auf Peter
Hagenbachs Tod 1474, dessen Jahrbuchstaben aber in der Hs. nicht
ausgezeichnet sind.
Nota metra in quibus per litteras numerales anni
illius colliguntur scilicet Hagenbach.
HagenbaCh petre tV thIro potens Venerande
Sepe neCans aLIos VerMIbVs esCa IaCes.
Darunter eine Einladung zum Schachspiel:
Super scacum.
Musarum studii lassus relevare laborem
Si cupis, appropera: te manet hec tabula.
Daneben ist ein Schachbrett gezeichnet.
+Berlin.+ +Wattenbach.+
Alte Handzeichnungen von Goldschmiedearbeiten im germanischen Museum.
(Mit 2 Tafeln.)
Bei der großen Aufmerksamkeit, welche jetzt nicht nur Alterthumsfreunde
und Kunstforscher, sondern auch die Förderer der lebendigen
kunstgewerblichen Bewegung den Goldschmiedearbeiten des 15.-17. Jahrh.
zuwenden, haben auch die von den alten Goldschmieden gestochenen
Vorlagen erhöhte Bedeutung gewonnen und werden da und dort sowohl als
kunstgeschichtlich zu verwerthende Beiträge, wie als Vorlagen für die
praktische Thätigkeit reproduciert. Noch mehr aber mag deshalb eine
Reproduction jener Blätter sich empfehlen, die sich in der Zeichnung
erhalten haben, ohne daß Vervielfältigungen derselben bekannt geworden
wären. Wir haben deshalb geglaubt, Aehnliches aus der Sammlung von
Handzeichnungen des germanischen Museums wiedergeben zu sollen, und
bereits auf Sp. 267 und 268 des vorigen Jahrganges, sowie 15 und 16 des
laufenden und als Beilage zu Nr. 7 mehrere solcher Goldschmiedegefäße
veröffentlicht. Wir setzen heute die Reihe derselben fort und geben,
gleich den früheren auf die halbe Größe der Originale reduciert, eine
Kanne und einen Deckelpokal wieder, welche, leicht angetuscht und
mit gelber Farbe zur Angabe der Vergoldung überzogen, sich als Nr.
35 und 225 in der Sammlung des Museums befinden. Trotz scheinbarer
Gleichheit ist die Behandlung beider Zeichnungen eben so verschieden
wie die Kompositionsweise. Sie gehören also verschiedenen und zwar
unbekannten Meistern an; die Buchstaben F. A. B. am Fuße der Kanne,
wenn sie überhaupt das Monogramm des Meisters bilden, haben sich
aus den uns vorliegenden Monogrammenlexiken nicht erklären lassen.
Beide Zeichnungen dürften nach der Gesammtform sowohl, als nach der
Ornamentik etwa der Mitte des 16. Jahrh. angehören. Der Deckelpokal ist
gänzlich vergoldet zu denken, da er ganz gelb belegt ist; an der Kanne
sind nur der Henkel und die Hauptgliederungen gelb angelegt, ebenso die
Kopfbedeckung des Mannes auf der Spitze, Flügel und Haar des Engelchens
am Knaufe.
[Illustration: Getuschte Federzeichnung eines Deckelpokales. Mitte des
16. Jahrh.
Halbe Originalgröße. Aus der Sammlung der Handzeichnungen des
germanischen Museums Nr. 35.
_Z. A. f. K. d. d. V. 1880. Nr. 9. II._]
[Illustration: Getuschte Federzeichnung einer Kanne. Mitte des 16.
Jahrh.
Halbe Originalgröße. Aus der Sammlung der Handzeichnungen des
germanischen Museums Nr. 225.
_Z. A. f. K. d. d. V. 1880. Nr. 9. II._]
Wir werden noch eine Reihe anderer ähnlicher Blätter in den
nächstfolgenden Nummern veröffentlichen, um solchergestalt mindestens
die wichtigeren Stücke wiederzugeben. Die Frage wird natürlich eine
offene bleiben, ob wir Originalentwürfe in diesen Zeichnungen zu
erkennen haben, die etwa vor der Arbeit den Bestellern vorgelegt
wurden, ob Studien, die, vielleicht sogar beträchtlich später als die
Gefäße entstanden, irgend jemand nach bestehenden Arbeiten gemacht hat.
+Nürnberg.+ A. +Essenwein+.
Corrigenda zu Nr. 7, Sp. 210 ff.
Wegen verspäteter Correctur ersuche ich um nachträgliche Verbesserung
der größeren Lesefehler in den vielfach verderbt überlieferten Versen:
Zu I, Sp. 211, Z. 14 cucurrerunt. V. 8 sorbebit. Zu II, V. 6
praeuaricatur 7 potuit 11 fama 15 quicunque Catones 51 Si niger est
52 quem 58 rexit 91 princeps amet et 112 maturata 127 capias 134
praesens 136 in patria 137 lapso nec 142 Sumitur in uanum 146 cunctis
169 furoris 212 iucundius 213 quam si -- habitum, 217 uiuas sed edas
219 bene cara 222 ptisana 229 escam, 235 Sic 241 iners(?) 256 partus
meliores 260 uiolatur, 280 bis (uis?) 284 frequentem 286 fulcrum 296
cachinnum 303 aestum, 307 pol... nulla 311 quaerit, 312 nexus. 313
diiudicat 319 pandas. 321 si super ethra 329 fortunam bone spem 330
conquiras socium. Anm. 329 weg.
+Wien.+ Dr. +Huemer+.
Verantwortliche Redaction: Dr. +A. Essenwein+. Dr. +G. K. Frommann+.
Verlag der literarisch-artistischen Anstalt des germanischen Museums in
Nürnberg.
Gedruckt bei +U. E. Sebald+ in Nürnberg.
Mit einer Beilage.