II.

In der St. Galler Handschrift 802, saec. XIII., welche die Sentenzen

des Petrus Lombardus enthält, stehen auf dem ersten und letzten Blatte

eine Anzahl deutscher Sprichwörter in lateinischer Bearbeitung, zum

Theil in leoninischen Versen. Aufschrift und Unterschrift fehlen; nur

S. 130 finden sich im Zusammenhange die Worte: Prouerbia sapientium.

Einzelnes ist wegen Undeutlichkeit der Schrift nicht mehr sicher zu

lesen. Als ein Zwischenglied (vgl. M. Sch., Denkmäler^2, S. 352) in der

Ueberlieferung deutscher Sprichwörter mögen diese Sprüche interessant

genug sein, daß sie der Veröffentlichung werth erscheinen.

Accelerata nimis semper non cauta probantur. 1

Prouida res belli, socii, quis pace tuetur,

Nam bene tractatur tunc, cum sibi nemo minatur.

Constantis uirtus animi perfecta tenetur.

Quem non aduersa terrent, non prospera lambunt. 5

In quem spectatur, miser est, si praeuaricatur,

Deprauans regimen prohut quibus esse leuamen.

Tempora non sorbent crimen, Deus ipse reuelat.

Suadet ubi excedas mens indiga, ne sibi credas.

Cunas laudamus, his laeta susurra paramus. 10

Commoda peruersa retrahas, crescit tua forma.

Rebus uel meritis maiorem te uenereris.

Dum puer es, discas, senior ne forte dehiscas.

Ut tibi laus pura sit, sint tibi cognita iura.

Ad circum rari ueniunt quandoque latrones. 15

Excessum pietas defendit, crimina punit.

Est ius atque pium mala tollere, recta tenere.

Ut grauis est gestus senibus sic sermo modestus.

In magnis ..... rebus sibi parcit onustus.

Se castrans iuuenis terra ..... serta beatis. 20

Ensis ferrati Belus dum dicitur auctor,

A Belo bellum, quia se, sua semper adauxit.

Ad requiem mentis compacta quieta tenebis.

Expedias facta primum tua, post aliena.

Mortali meritum defuncto reddito pensum. 25

Est leue perfectis imperfectis misereri.

Praestita non gratis animum pingunt leuitatis,

Aduersae mentis cum sit possessio uilis.

Discedas patria, tibi sit si tara sophia.

Humanae menti labor improbus, ardua cura 30

Praestant augmentum, cesset labor, est ruitura.

Ars intempesta cum sit, minus est manifesta,

Hanc nisi praeludas, studeas, cluis est tibi lampas.

Naturae socius mechanicus arte peritus.

Res est arta nimis artis garrire peritis. 35

Jus bene dissimulat princeps dum sit modo clemens,

Juris cum uirtus det laeta locum pietati.

Poena petit sontem, non lucra petant locupletem.

Femina mutatur leue dum uiciosa putatur.

Peccatum quale, non quantum sit meditare. 40

Uim qui perpetitur, mensuram non moderatur.

Imperium spernas, modico uiolatur ubique.

Deprimit aduersa, qui temperat omnia gesta.

Qui nimis alta sapit, merito trudetur in ima.

Quassabit regnum non lege tenens sua iura. 45

Ne nimis accrescat uiolentia, coepta tepescat.

Obsidibus nunquam pro rara fides adhibenda.

Posteritatis honor radice means generosa

Laudibus haue cumulat, mala radix germen obumbrat.

Mater si qualis, satis est sit filia talis. 50

Siniger (?) est coruus, non mirum, sic pater eius.

Regia quam uirtus exaltat, fit manifestus.

Est igitur regis dare donum magnificale.

Delictum doctrina fugat uerumque retractat,

Ast mens indocilis uitii se subdit habenis. 55

Inmobilis cum sit natura prius uariatur.

Discors quam regium, si princeps commodietur.

Qui bene se regit, regat hic alios sibi fas fit.

Corrige peccantem cito, nam differre, periclum.

Exemplum petitur, ubi iudicium stabilitur. 60

Cum proba sit nouitas, debet non esse molesta.

Non caelos penetra, placuit calcare superba.

Dono regali debet nihil assimilari.

Dum rex sit largus, stupeat de munere parcus.

Mentem fastidit, uentrem qui shepe refarcit. 65

Est uirtus fecisse bonum, tacuisse tamen plus.

Proximus ut laudet, studeas, dum . . . . pingas.

Dum causas tractas, linguam, non arma requiras.

Non manus in causa tanti quam lingua faceta.

Constans armatus pauper superat locupletem.

Iudex dicatur, iuris dum pensa minatur. 70

Utile quod multis non hoc sibi uindicet unus.

Artes magnificant homines cum Sint manuales.

Dum iudex iustus mucrone tenet pia iura.

Quodsi peruersus, peruersa iacent sine cura.

Ut sis deuotus grauis tibi sit famulatus. 75

Larga manas regis confirmat foedera legis,

At si parca manus, famam deturpat et actus.

Dum sit plaga recens, satis est medicina salubris,

Sed debacchatur, dum spreta diu teneatur.

Ne contristeris, dum reddere pensa teneris. 80

Corporis effeti uirtus cum magna putetur,

Viribus est tenuis, manus attenuatur in armis.

Est leue multoxum manibus, graue quod gerit unus.

Sons non punitur, cui princeps astipulatur.

Non modo hoc semper feriatur culpa potenter. 85

Angarias animos patiens cupit attenuari.

Abstergit crimen princeps de iure potenter.

Nec licet ulterius nunquam maculare nouatum.

Est quasi sic nullus uitii quem non capit usus.

Emergunt breuiter non cauta, caue sapienter. 90

Expedit ut famulos princeps etiam tueatur.

Clarificat dominos seruorum fama bonorum.

Sit bene perspicuus dux quo fulcitur egenus.

Ut tecum uiuas leue, sed graue uiuere multis.

Regnat dum bonitas, perdit uiolentia uires. 95

Est humilis clarus, dicas cur, est quia rarus.

Lasciuire nimis animum dant gaudia stultum.

Dum rebus laetis laxis laetatur habenis,

Laudatur merito se participans miserendo.

Quos premit atra fames, sapiunt sibi tristia, dulce. 100

Ne uitium dicas, si non causata uoluntas.

Dum reparare uelis quod fractum, nil dabis aeris.

Parcus ubi cibus est, acies manet inmoderata.

Criminis excessus tollatur, ne ueteretur.

Si nitare bonis, meritum tibi spondeo laudis. 105

Es qualis mente, constat te talia uelle.

Insperata bonis mala dum succedere cernis,

Plus animum turbant, quam si non credita uergant.

Conquirit meritum sacer ordo praesulis auctum.

Nescius excedis, ueniam de iure rogatus; 110

Admonitus peccas, omni condigna repensans.

Imaturata satis animum causata repellunt.

Non debellato uictor si iure teneris,

Dum mihi hoc liceat, maior si iura repellat.

Uncis quod capitur manibus, uncis sepelitur. 115

Pacis ad augmentum cadat audax ense potentum,

Ne uis fallendi studio succrescat inani.

Splendor natalis sordes non uult animalis.

Roditur in mente, dum liuidus ipse repente

Carnem consumit, si post tibi toxica fundit. 120

Ardua naturae uis culpat et est uenialis.

Interdum rebus habitis quaecunque retracta.

Expedit ut nuptu discatur itemque negatur.

Rebus in ambiguis diffidens non animo aequus,

Incolumis uideas, tibi quid fortuna minetur. 125

Ut ueteri uino ueteri nitaris amico.

Sique nouum sapias, ueterem ne corde repellas.

Corporis ornatus perit et est corpore tempus.

Ut desperato medicus cognoscitur aegro,

Sic puppi quassa si prouidus est bene nauta. 130

Ut melius uiuas tibi, non tibi sed mihi uiuas.

Est iactura grauis, dum sit negligentia turpis.

Fallimur in specula mortis dum praeterit umbra,

Praesens; praeteritum cui subditur atque futurum.

Haec est optanda, per quam sunt cuncta nouanda. 135

Non tantum patria sed ubique sonat bona fama.

Ignoscit quiuis lapso; nec subuenit ullus.

Hic etenim pridem uagus est nec ibi neque ibidem.

Non ibi mens pura non est ubi mansio certa.

Qui legit et relegit, legit et legit ille peritus. 140

Est mens inculta, dum transit et ut peregrina.

Sumitur in . . . . cibus is quem nausia fundit.

Officit hoc sanis medicamina cum uariabis,

Saepius inserta nam planta minus ualet ipsa.

Utile sit quamuis quid, non prodest, ubi transis. 145

Si credas cunctis; credas nulli, uitiaris.

Nosse si timeas, sis cautus criminis ausu.

Si sis contentas praesentibus, es bene cautus.

Quae fortuna dabit, teneas, non alta requiras.

Nec requires multa multus nec gestus +ametur+ (?) 150

Magnum te fecit fortuna, minora minatur.

Uestis non fusca sit, non splendore corusca.

Dum non sperabis, liuor et timor abditur omnis.

Gaudia tollantur habitis dolor atque fugatur.

Asscribas tibi cur, quo te fortuna tuetur, 155

Cum sit nil quod habes, quod non acceperis ante.

Quod potuit dando fortuna potest retrahendo.

Dum floret diues multos adhibet sibi ciues,

Solus erit contra, fuerint si nubila cuncta.

Uiuas perfectus, uideas te post inimicum. 160

Elicies butyrum, mulges si lac uiolentum.

Dumque nimis mungis uenit pro phlegmate sanguis.

Quod satis est sapias, mel gusta, ne satieris.

Si colubrum foueas ut amicum, quae tibi speras? 165

Est hoc pestiferum, cctera prae clade timendum.

Dilige conciues, si uis dilectus haberi.

Si quid diminuas non uetet id pietas.

Uiribus incultis ualidi sunt signa furoris.

Ni sibi sit iuncta cunctis altanda sophia. 170

Exitus in rebus facilis datur esse salubris.

Si non praeuenias tempus non tempore cesses.

Rectum si sapias, recti sit plena uoluntas.

Non semper fixum quidquam quod non bene rectum.

Summa boni colitur non extra sed uiget intus. 175

Sola dies meritum uel laudem ficta meretur.

Confectus senio, cur iam desperet in ullo?

Cum sua natura properet per . . . . .

Oris non sonitum sed mentis consulo sensum.

Quod sentis quaero, quod dicis non modo curo. 180

Ut mole studeas non quaestum sed tua quaerens.

Id meditare bonum, quod permanet intemeratum.

Quam uix inuenias accusantem claudere ualuas.

Exul erat uictus, ubi se quis clauserat intus,

Prospera prospectans aduersis terga reuersaus. 185

Pignus amicitiae perturbat turbidus ipse.

Est sudoris opus, non est populare sophia.

Si dolor et uitia, mortis si quaeque molesta

Ingruerint forti, uirtus perimit manifesta,

Ceu pelagus nimbus non turbat ei sociatus. 190

Est pudor in pubere uirtutis spes in adulto.

Mens ratione uiget, diuus quam spiritus implet.

Pectus ut humanum deitas pietate coronat.

Cum corruptibile sit corpus et occiduale,

Cur sibi subdatur, qui libertate beatur? 195

Carcere damnetur licet, hic dum carne tenetur,

Qui spernit corpus libertatis fit alumnus.

Non tibi plorandum dat amicus sed lacrimandum,

Lumina sicca uetat nec fluxa petit moriendo.

Omnia postponi leue, sed non cuncta tenere. 200

Fastidis breuiter, contemtor diuitiarum,

Est ueneranda satis paupertas laeta beatis.

Contemtus rerum locupletem reddit egenum.

Paupertatis onus cui conuenit hic bene diues;

Si pauper laetus Codro magis ille beatus. 205

Paupertas mentis non ferre bonum locupletis.

Jungere perfectis, si uis perfectus haberi,

Dimissis sociis quos tu facias meliores.

Tutus ut esse queas, terrestria nulla requiras,

Per quae fallaris, non his quia perpetuaris. 210

Dum fit lapsura rerum, non sit tibi cura.

Ut facias socium, noris iocundior esse,

Quem sic conserues habitum licet, hoc bene gratum.

Mortis ut euadas uitium, uirtutibus insta.

Uiuit mortalis si uiuit homo pecualis. 215

Non est humanum curare nihil, neque sanum.

Non ut edas, uiuas, edas ut sic bene uiuas.

Legans alta petit sed tarda cupita reponit.

Accelerare cupit sibi qui bene, cara requirit.

Iram uel risum sapiens conpescere stulti 220

Nititur et tristem cupiet post gaudia testem.

Pila tundantur, si ptisina depaleantur.

Stultus tundatur uix, aut nunquam uariatur.

Seruo blandiris, blasphemica uerba requiras,

Dum tamen est iuuenis sint addita uerbera uerbis. 225

Patrem fraudare, matrem uerbis laniare

Est homicidale peccatum non ueniale[179].

Fallitur in uerbis stultus felicior istis.

Ut furit esuriens ursus, leo rugit ad escam.

Est ita pauperibus princeps dominans furibundus. 230

Iudex iustitiae loquitur qui nota polite.

Iram dissimulat sapiens, fatuus manifestat.

Non aurum totum radios quod nutrit ut aurum.

Sic aeri claro nec caelo crede sereno.

Si liuidus gestis adulans, detractor et omnis. 235

Pingere pictori potis est, quia picta uidere.

Indigus est multis sapiens, sed non eget ullis.

Non eget econtra stultus, cum nesciat uti.

Est taesus sibimet fatuus graue quidquid habebit.

Quae res iocunda est, fugias ueniente senecta. 240

Plena uoluptatis utatur crescens bene si quis.

Est decor in pueris maior ueniente iuuenta.

Dulcia sunt pluris fugiunt cum poma saporis,

Sic uino deditos facit ultima potio laetos.

Ordimur facta, fortuna sed exerit acta. 245

Lex non damnat opes, sed eas bene spernere fas est.

Si . . . in causa spargantur ut inueniantur.

Reddunt indignum christo, nisi sic habeantur.

Sis circumspectus, quibus in mensa socieris.

Fercula non cures, conuiuae dum sociales. 250

Esse domi parcum sed uelle foris fore magnum.

Aequi iudicio mentis uitium sibi pingo.

Non natura dedit crimen, cum constet honesta.

Non aeque partus, cuius laudatur et ortus.

Est ortus laetus, finis quandoque molestus, 255

Tristis item partus, meliores terminat artus.

Ut tibi sit uita studeas bona non ruitura.

Cum finem noris rerum nec eis tenearis.

Usus peccati carus tunc uilis habetur.

Quando frequentatur dum sorde sues uiolatur; 260

Plus sibi gratatur quam si de fonte lauetur.

Te deus ut noscat, peccatum sit tibi notum.

Nescit habere modum non seit qui criminis ausum.

Cessat peccatum, turpis mox fama quiescit.

Quod satis est natura dedit nihil addere fas est, 265

Si superaddatur quid non usu teneatur.

Dum locus est, uade modus est, ne transgrediare,

Ne suffoceris licitis, si transgredieris.

Nobilis est multum uirtus quem reddit adultum.

Ne sis ingratus miseris dum maior haberis. 270

Non feriare licet, si praetermissa nocebunt.

Dat fortuna uicem, cursus licet omnibus idem.

Propter nomen opes obscurat inedia fortes.

Quod leue possessum dolor est minor esse relictum.

Poeniteat factum nec ran . . . . habet dominatum. 275

Dignus laudari qui non ualeat superari.

Relicto (?) rati superatur qui pecuali.

Corde prius pingas uerbum, post picta resoluas.

Calles ingenio, caueas ne laedat aerugo.

Incendunt animum his: uinum, laeta iuuentus. 280

Litera nota satis est index nobilitatis,

Ipsa mores format gestus et ponit et ornat.

Floris iuuentutis assueta senecta capescit.

Gutta cadens, exigit mulier iurgosa frequentur,

His iungatur hiems, requies procul iraque semper. 285

Est miseris pulchrum doctrina potens sapientum.

Ut col . . . . . . . sociis et glorificeris.

Cerne prius quales, si sint bene consociales.

Merces magnanimis, quod habes postpone futuris.

Esca nimis sumpta, uini potatio multa 290

Distendunt uentrem, faciunt et luxuriantem.

Non est quaerendus, fatuo stultus sociandus.

Cum sit non longe statim stultizat habunde.

Immoderata uenus astum uicit Salamonis.

Frons celet laeta, quae mens gerit immoderata. 295

Gaudia dent risum, sed non moderata chachinnum.

Glorius esse cupit uirtutum culmine fretus.

Cumque nimis petitur, paruis plus propitiatur.

Si tu iurgantem cupias compescere uerbis,

Hunc magis accendis, taceas, compescitur ira. 300

Uult occultari bene factum, non oculari.

Ornamenta pium decorant, reprobant malesuadum.

Ut caelum penetrare queas graue corporis aestum;

Dum sit flamma recens compesce non secus altum,

Hanc superet macies labor anxius ardua cura. 305

Est dignus laude qui castrat se sine fraude.

Carne uirginitas mentis polluta non nulla.

Haec sunt grata deo, si conseruentur in ipso.

Coniugis ad nutum si tota domus teneatur,

Nil tibi conserues, quod ei non participetur; 310

Falli se credit cito toxica noxia quaerit.

Si dabit amplexus, si basia sunt tibi, nexus

Qui nescit partes artis, diudicat (?) artes.

Quod cunctis carum custodiri bene rarum,

Dum sibi quisque locum parat ut rapiat modo totum 315

Copia dum crescit quaestus luxumque capescit,

Mens tunc stupratur, mollescit et attenuatur.

Per quem fraudaris semel hunc minus experiaris

Tutior ut maneas secreta minus sibi pandas

Parcere mors non alta nec ima pauescit et nescit, 320

Si domus in petra, si lutea si superna (?) etra

Intrat et attenuat pallens licet, omnia turbat.

Utere concessis nec abutere, dum bene possis.

Priuatur iuste possessa tenens minus apte.

Nil sit suspectum, fidum cum cernis amicum. 325

Non est fas non ius plus ut laedatur amicus.

Cum finis uitiis rumor cessabit inanis.

Aequis aequa demus naturae iure solemus.

Desere fortunam sapiens recolas ut amicam.

Si bona conquiras uicium (?) pariterque requiras 330

Quos labor unus agit, habet aequa leuamina, par sit.

[Zeile 9: n̄ credas.]

[Zeile 10: p̄am’.]

[Zeile 15: qn̄;]

[Zeile 18: modost’.]

[Zeile 19: nach magnis eine Rasur (cautus?)... honustus.]

[Zeile 20: cast’ans.. t’ra s h’.]

[Zeile 21: bel’]

[Zeile 24:

i tua

pmū p’

]

[Zeile 29: p̅r̅i̅a.]

[Zeile 31: P̲rānt.]

[Zeile 38: pena polit so. tē.]

[Zeile 39: muta....ue.]

[Zeile 44: capit ?]

[Zeile 58: reḡ (?).]

[Zeile 66: n . . c’.]

[Zeile 75: gratus (?) t. s. f.]

[Zeile 85: n̄ m̅ (manet ?).]

[Zeile 39: muta....ue.]

[Zeile 110: rogat.]

[Zeile 111: o̅i̅s̅ ^{9}digna.]

[Zeile 112: Imactata (?).]

[Zeile 128: et ẽ corp̲r̲e.]

[Zeile 129: eg’.]

[Zeile 138: etenim (?).]

[Zeile 142: u. m ī.]

[Zeile 150: requies?]

[Zeile 178: p̲ solī.... ra (Lücke).]

[Zeile 179: consulo (?).]

[Zeile 214: obsta, Hs.]

[Zeile 240: iocundas.]

[Zeile 241: a . ed.]

[Zeile 243: s̅.]

[Zeile 247: c ’ s (trans?).]

[Zeile 252: Eq^{i}.]

[Zeile 259: karus.]

[Zeile 264: pec...ū.]

[Zeile 275: factum oder sanctum.]

[Zeile 277: Re. . ico rati.]

[Zeile 287: colle’tis.]

[Zeile 293: statim (?).]

[Zeile 329: s̲p̲s̲.]

+Wien.+ Dr. +Joh. Huemer+.

Siegelbild und Wappenbild.

„Jedes +Wappen+ auf einem +Siegel+ wird zum +Siegelbilde+, aber

nicht jedes +Siegelbild+ ist ein +Wappen+.“

Der Unterschied zwischen einem bloßen Siegelbilde und einem wirklichen

Wappen erscheint jedem Kenner auf den ersten Blick so groß und

selbstverständlich, daß es manchen Sphragistikern und Heraldikern

auffallend erscheinen dürfte, darüber jetzt noch ein Wort zu verlieren;

denn die Definition: „ein Siegelbild ist jedes +Bild+ auf einem Siegel,

welches keine heraldische Bedeutung hat“, ist ja eben so präcis

als einfach. Die Sache verhält sich aber bei näherer Betrachtung

ganz anders, und die Entscheidung dieser Frage gehört häufig zu den

schwierigsten heraldischen Problemen, deren Lösung in vielen Fällen

gründliche Forschungen erheischt und in manchen Fällen jetzt kaum mehr

mit Sicherheit möglich sein wird. Die dann aufzustellenden Hypothesen

werden allerdings mehr oder weniger berechtigt sein, -- aber immer nur

als solche gegeben und angenommen werden können.

Daß alle Bilder auf Siegeln +vor+ der Einführung wirklicher Wappen

im 12. Jahrh. -- selbst wenn diese Bilder später in das Wappen des

betreffenden Geschlechtes aufgenommen und beibehalten worden sein

sollten, -- nur als Siegelbilder angesprochen werden dürfen, ist

selbstverständlich. Aber auf den Siegeln aus dem 12. Jahrh., also

gerade aus der Zeit der Einführung der Wappen und ihrer allmählichen

Verbreitung, ist der eigentliche Charakter der Bilder oft schwer

festzustellen, zumal wenn sie frei im Siegelfelde, also nicht in einem

Wappenschilde stehen.

Unter Nr. XCI meiner sphragistischen Aphorismen[180] habe ich z. B. das

Siegel des Grafen Rudolf von Ramsberg v. J. 1163 mitgetheilt, von dessen

theilweise redendem Bilde, dem Ram (Eber), in Ermanglung anderer Siegel

dieses Dynastengeschlechtes sich mit Sicherheit nicht mehr bestimmen

läßt, ob dieses Bild blos ein sphragistisches oder wirklich schon

ein heraldisches war[181]. Dagegen ist durch viele Wappensiegel der

betreffenden Geschlechter urkundlich erwiesen, daß z. B. die Hirsche

auf den Siegeln Otto’s von Lobdeburg vom Jahre 1186 und des Grafen

Ludwig von Oettingen von circa 1223, sowie der Adler auf dein Siegel

Graf Poppos von Henneberg aus dem Ende des 12. Jahrh., die Muschel auf

einem gräflich Stolberg’schen Siegel v. 1231, der Steinbock auf dem

Siegel des Grafen Gottfried von Ziegenhain v. 1372 und der Eber auf

dem Siegel des Grafen Hermann von Cilly von 1427 keine Wappenbilder,

sondern nur willkürliche Siegelbilder waren.

Unter die Siegelbilder, deren Charakter schwer zu erkennen ist, gehören

aber ganz besonders die Adler auf einer Reihe von Siegeln aus dem 12.

und dem Anfang des 13. Jahrh. von solchen Geschlechtern, welche später

ein anderes Wappenbild als Geschlechtswappen angenommen und beibehalten

haben. Bei diesen ist es immerhin fraglich, ob der Adler auf ihren

Siegeln nicht der Reichsadler[182] war, und ob somit die betreffenden

Siegel nicht gewissermaßen als Amtssiegel zu betrachten sind, wie die

Gerichtssiegel und die ursprünglichen Siegel mancher Reichsstädte.

Als eigentliches Wappen führten bekanntlich die deutschen Kaiser und

Könige den Adler, vor dem 13. Jahrh. selbst noch nicht auf ihren

Siegeln.

Somit dürfte es immerhin etwas gewagt erscheinen, die Adler,

welche nur vorübergehend auf Dynastensiegeln vorkommen, als deren

+Stammwappen+ anzunehmen. Man darf zudem nicht übersehen, daß ja

auch vorher schon, oder doch gleichzeitig, von dem betreffenden Siegler

ein eigenes Wappen geführt worden sein kann, von welchem uns nur keine

Kunde mehr erhalten ist.

Der Ansicht, daß überhaupt die +meisten+ Geschlechtswappen

ursprünglich nur als lehenrechtliche, öfterem Wechsel unterworfene

Abzeichen von Würden, Dienstleistungen und Besitzungen anzusehen

seien[183], soll aber durch obige Bemerkung durchaus nicht

Vorschub geleistet werden. Nach meiner unmaßgeblichen Ansicht

würde diese Theorie sowohl dem Ritterthum an und für sich, als dem

mittelalterlichen Wappenwesen im besonderen widersprechen. Einzelne,

selbst urkundlich erwiesene Fälle dürfen nicht als allgemeine Regel

hingestellt werden. Die ursprünglich persönlichen und nach und nach

erblichen Wappen waren wohl alle selbstgewählte, und erst nach der

rasch erfolgten allgemeineren Verbreitung derselben scheinen die

Wappenverleihungen aufgekommen und mit dem Verfall des Ritterthums

immer mehr die Regel geworden zu sein.

+Kupferzell.+ F.-K.

Verantwortliche Redaction: Dr. +A. Essenwein+. Dr. +G. K. Frommann+.

Verlag der literarisch-artistischen Anstalt des germanischen Museums in

Nürnberg.

Gedruckt bei +U. E. Sebald+ in Nürnberg.

Mit einer Tafel und einer Beilage.

Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit, 27. Band, 1880 Organ des Germanischen Museums · 第 80 / 173 题