127. Circā Īdūs Jānuāriās ad montem explōrandum accingor.

Lacernam capiō cibumque, sī forte pernoctārī opus sit.

Mollissimōs induor calceōs: prōspeculum adnectō balteō. Adsūmō

canem. Sed ante exortum sōlem ēdūcō haedōs, et (quod mōris meī

erat) commodō in locō paxillīs dēstinō. Tum ex convalle

dextrōrsum surgēns juxtā aquam dēsilientem pergō, saltum versus

meum. Sed ascendō jugum, quō lātius prōspectem, saltumque subtus

in laevā faciō. Modica erat acclīvitās, sed continua. Sub soleā

mihi breve erat grāmen,—molle, frīgidulum, nōn impediēns. Quō

magis īnsurgēbam, largior erat aura ac plēna vigōris. Facile

līberēque incēdēbam. Dextrā, caprōrum videō scopulōs ac pāscua;

sed ad sinistram magnō flexū redeō, dein convallem flūminis

nōtam attineō suprā, moxque hortōs meōs. Hōs simul ac

praeterīveram, sinistrōrsum lēnī dēflexū contendēbam, incēpīque

ipsum montem oblīquē ascendere. Jamque intellēxī, longē facilius

hōc cursū ⸤quamvīs longō⸥ hortōs adīrī; nam propter aurās

montānās, siccius solum, breviōrēs herbās, nōn modo nōn

dēfessus, immō recreātus sum itinere. Ubi aquula quaedam ā monte

dēsilit, canis incipit lambere. Sīc monitus, cibīs commūnicātīs,

vēscor bibōque. 128. Ut prīmum monte dē summō prōspexī,

praegestiēns cūncta admīror. Valdē praeceps erat mōns occidentem

ac Septentriōnēs versus, id est, ad mare. Ipsa aetheris clāritās

extentusque Ōceanus pulcherrima erant. At ego propius

circumspectō alterum in latus, unde clēmentissimē surgēbat tanta

altitūdō, illam vallem lūstrātūrus in quā superne hortī erant

meī. Penitus dēspicere nequīvī, sed per oppositōs clīvōs cursum

ejus usque ad mare indāgō. Aestus tunc quam maximē recesserat;

laetus tamen animadvertō rīvum sē in mare effundentem, duōsque

⸤quasi hujus tribūtāriōs⸥ dē dīversīs rīpīs rīvulōs, quōrum

utervīs scapham meam possit excipere. Per prōspeculum

dispiciēns, facile vīdī palmās astāre praegrandēs ⸤ōstium rīvī

versus⸥ et paene ad ōram maris. Postquam illāc satiāvī oculōs,

conversus in aliam terrae regiōnem aspectō. Vasta hīc subjecta

est silva usque ad ultimum īnsulae lītus. Dēclīvitās modica

erat, nec continua: quīndecim mīllia silvae ad minimum haec

aestimābam. Nē prōspeculī quidem ope ultimārum poteram arborum

nātūram cognōscere, cēterum proximae ultimaeque valdē erant

dissimilēs. Ad Aquilōnēs Juga Caprīna (sīc enim nōminābam)

scaenam conclūdēbant, sed mare superēminēbat. 129. Haec dum

commeditor, prōspectōque circumcircā, repente terram ē longinquō

videor vidēre merīdiem versus. Dispiciō, anne sit nebula. Etiam

atque etiam contemplor: dēmum agnōscō lātissimē porrēctam

terram, valdē humilem, sed terram tamen. Prīmō mē spē illud ac

gaudiō affēcit. Continentem Americae merīdiānam esse prōnūntiō:

mox fateor, nihil id ad mē. Etenim tālis regiō sōlitūdō est

vastior, foedior, immānior longē quam haec est īnsula. Fac

abesse barbarōs hominēs panthērāsque; at illīc sī forem, aut in

lātissimā atque inhūmānā arēnā prōjicerer, aut (quod crēdō

potius) in aggeribus silvōsīs maximī alicujus fluviī, inter

palūdēs immēnsās atque īnsalūberrimōs vapōrēs. Sānē haec īnsula

prae continente illā tamquam Paradīsus est. 130. Retorqueō

oculōs meum versus rēgnum, contentus, laetiorque; tum dīrēctā

incipiō viā dēscendere, dōnec tōta mihi vallis patet. Mox hortōs

meōs cōnsīderāns, fruticēs observō grossulāriīs[M] nōn

dissimilēs, quibus propiōrēs clīvī distīnctī sunt. Hōs versus

dīrigō gradum. Magis magisque ūvidum inveniō hoc latus jugī,

velut spongiam; id quod rīvum perennem prōmittit, herbīs

pluviālem aquam multōs per mēnsēs sustentantibus. Fruticēs autem

illī in sicciōre stābant ōrā, quamquam prope ad ūmida. Vītēs

recognōscō, et ūvās crēdō posse suā in tempestāte hinc dēferrī.

Porrō crūda māla citrea colligō plūra līmōnāsque ad dēliciās

bibendī.

131. Regredior paulātim dēscendēns, dōnec ad jūnctūram vallium

pertingō. At ipsō in laevō vallis latere quasi viam nātūrālem

caespite obductam cōnspicor, quae dēclīvitāte perquam modicā

⸤saltum versus meum⸥ dūcit. Per hanc libet dēgredī. Nusquam

minus decem pedēs lāta erat. Suprā ad laevam, īnfrā ad dextram,

clīvus satis arduus erat, herbīs multōrum generum abundāns, sed

in fundō arboribus cōnsitus dēnsissimīs. Agnōvī prōtinus,

facillimē posse in trahulā meā ex hortīs hāc viā frūctūs ad

rūpēs super cavernīs dēvehī; nam caespes erat brevis, dūrissimō

in solō atque (ut arbitrābar) calcāriō; jamque ūnō in cōnspectū

prope tria mīllia viae hujus patēbant. Dēambulāns alacer, saltum

tandem meum in laevā praetereō, mox dēsilientem illum rīvulum

assequor, videōque nōn posse trahulam sine ponte hāc trānsīre.

Sed tālem pontem nōn magnī esse operis jūdicō.

132. Praeclārum sānē vidēbātur hujus diēī iter. Laetus, atque

idcircō līberālior, trīticō atque hordeō Eurōpaeō columbās

largiter pāscō. Hās frūgēs ⸤in sacculīs conditās⸥ ē nāve

asportāveram, sed parvī aestimābam; nunc columbīs largior. Neque

umquam sānē hās avēs neglēxī, sed inter famulōs reputāns, plūs

minusve cibī impertiēbam. 133. In ūniversum aestimantī, trēs

partēs ⸤nātūrā dīversās⸥ īnsula exhibēbat,—frūctiferam,

sterilem, silvestrem. Sterilia ac sicca Caprīnum opīnor Jugum

collēsque vel grūmōs inde porrēctōs usque ad portum meum: ultrā

Jugum quidnam fuerit, nōndum vīderam. Spatiō longē minimō

fortasse erat frūctifera; sed ubi tantae silvae, ibi frūgēs

aliquandō esse possent.

134. Equidem postquam sēnsī quantō cum labōre rādīcēs ēsculentās

ē convalle humerīs portem, placuit cymbā dēvehere, sī cum aestū

maris flūmen ascendere possem. Quōdam diē hōs propter ūsūs

solitō mātūrius illātenus ascenderam, ubi quaedam humō nāscentia

colligerem; tum, nisi contrā aestum mē dēfatīgāre vellem, duās

ferē hōrās erat cōnsīdendum. Quārē cymbā trānsgressus flūmen,

regiōnem ex Occīdente oppositam explōrō. Ōstium versus flūminis

valdē praeceps erat rīpa, sed ubi aestus maris dēsinit, lēniōrem

habēbat clīvum. Collis calcārius esse vidēbātur, alterī illī

super cavernīs meīs simillimus. 135. Simul ac culmen attigī,

mare versus omnia esse praecipitia intellegō. In brevibus herbīs

prōstrātus, caput ultrā marginem rūpis prōtendō, ejusque rādīcēs

subtus videō undīs etiamnum lavārī. Ulterius ad Septentriōnēs

surgēbat mōns īnsulae ille altissimus, quam explōrāveram.

Celeriter ea vīdī quae maximī erant, redeōque properus. 136. Vix

attingō cymbam, atque trēs cōnspicor psittacōs in rāmīs

cōnsīdentēs. Flagrum arripiō (id erat in cymbā), item illicō

virgam dēcīdō. Concitātiōre flagrī verbere psittacum assequor,

hāmōque dēprehendō. Rōstrum ejus metuēns, sarmentō oculōs meōs

prōtegēbam. Ille autem subitō dolōre territus, prōrsus exuit

fortitūdinem, neque valdē reluctābātur. Itaque sarmentō, quod in

laevā tenēbam, caput ejus opprimō, mox pede inculcō sarmentum,

expedītōque cultellō ūnam plūmam circumcīdō. Nē longus sim,

fūniculō attentum dēvehō domum, asperiōre captūrā nihil gravius

perpessum. Fūne pede dēligō, perticā ad īnsidendum datā.

Facilius id vidēbātur, quam caveam ē cancellīs facere.

137. Ego autem captīvīs leporibus cōnsulēns, dōlium quoddam ē

perfrāctīs trānsennā īnstrūxeram: hīc in cavō rūpis dēgēbant.

Fīmus caprīnus, quem ē stabulō ēgererem, in sicciōre humō

appositus, locōs praeparābat in quibus caespitēs herbāsque

leporibus dīlēctās dēfoderem. Leporēs summā cūrā pāscō ac

mānsuēfaciō.

138. Sed in nārrātiōne meā paulum nunc regredī opus est. Ut mē

oblectārem, saepius librum sūmēbam; aliās mathēmaticum illum,

quī teneram cūram prīmī meī atque optimī patrōnī revocābat;

aliās geōgraphicum. Hinc quōdam diē dē Indīs ēdiscō, quam

prūdenter ferōs elephantōs mānsuēfaciant. Equidem dē caprīs meīs

ad trahulam jungendīs cōgitāveram, sed nōndum grandēs erant:

hārum autem opperīrī aetātem, longum vidēbātur. Jam, hīs

perlēctīs, crēdidī, posse caprum ferum pariter ac ferum

elephantum ad quamlibet aptārī disciplīnam, cujus quidem ⸤ipsīus

nātūra⸥ foret capāx: cūncta in eō vertī, ut feram in manū

tenērēs. 139. Rē ponderātā, dēmum ēgressus sum, certus

dēpugnandī. Duās succingor pistolās, quibus mē in extrēmīs

prōtegam; sed restibus laqueīsque sum frētus. Laqueīs duōbus

tribulōs ferreōs, sī rēctē rem nōminō, validissimē annexueram.

Tribulī autem tālī erant nātūrā, ut, hominis pede oppressī,

trīna spīcula in solō dēfīgerent. In rēticula herbās comportābam

eās quās maximē dēligēbant caprī. Canem domī cōnstringō, atque

sīc armātus sēdēs petō caprīnās. Plūrēs ibi videō caprās atque

haedōs; mox caprum quendam grandem ac rōbustum contemplor, (vix

minor erat quam bonus asinus) quī vīribus cōnfīsus seorsum

agēbat. Hunc adeō, herbās suāvissimās porrigēns. 140. Ille autem

neque territus neque īrātus, accēdit rōditque libenter. Herbās

in humum prōjiciō, dumque pāscitur, laqueōs cum tribulīs super

cornibus impōnō. Tribulum ūnum pede pressum humī īnfīgō; dein,

antequam sentiat, inculcō alterum quoque, et sub pede attineō.

Prōtinus gnārus sē illigātum, in posteriōribus crūribus sē

ērigit, sūrsum capite nītēns: ego autem tertiō laqueō pedēs ejus

prīmōrēs involvō. In eō erat ut alterum extraheret tribulum,

quandō artē cōnstrictīs prīmōribus pedibus, quōs in āere

habēbat, ego asperrimē trūdēns dējiciō eum in latus. Cōnsīdō in

armum, inculcāns cornū. Ille autem sīc dēpressō capite

pedibusque correptīs, onus violentissimē dētrectābat, sed

nequībat excutere. Ego nōn invītus sinō eum sē dēfatīgāre

calcitrantem, sūbulamque[N] grandem ac lōrum expediō. 141. Summā

in tranquillitāte labrum ejus superius perfodiō, atque īnserō

lōrum, quod ānulī īnstar concinnō, plūriēs nōdātum. Tribulīs

novō in locō dēfīxīs, amplius paulō lībertātis pedibus ejus

permittō, ut amplius sē dēfatīget frūstrā connītendō. Tandem

dēfessus, sūdōre perfūsus, requiēscit. Herbīs in reticulum

recollēctīs, surgō; convellō tribulōs, appendōque cervīcī ejus;

tum labrō trahō lēniter. Is, dolōre gemēns, ērēxit sē,

invītusque sequēbātur, pedibus etiamnum cōnstrictīs, sed nōn

adductē. 142. Sīc quīnquāgintā forsitan passūs eum dēdūxī. Tum

subitō reluctābātur; sed dolōre labrī percitus, cornū mē

feriēbat: id vērō facile caveō, lōrō subtrahēns; simul, iterum

adductō laqueō, praepediō crūra. Sānē ille tōtus contremīscere,

praeteritōrum memor et posthāc mē sequitur oboedientissimē: quod

simul atque animadvertō, porrigō herbās ante nārēs. Nōlēbat

rōdere, sed odōrem libēns captābat; jamque facile eum in saltum

meum dēdūcō. Ibi arborī firmiter alligātum famē parō expugnāre.

Porrō id nūllīus erat labōris; etenim postquam haedōs jūxtā

affīxeram, mixtā crūdēlitāte et clēmentiā mox plēnissimē est

domitus.

143. Explōrātō, posse feram sīc subigī, post aliquot diēs capram

pariter aggressus, hanc quoque vel facilius dēdūxī. Duo haedī

grandēs ac paene adultae mātrem ad praesaepe volentēs secūtae

sunt; tum novā veterī admixtā catervā cito maerēre dēstitit.

Itaque grex meus jam caprum habēbat ac capram, item trēs haedōs

duāsque juvencās caprās. Ego vērō cūnctōs incipiō trahulā

cōnsuēfacere. Difficile sānē est rēs gestās ōrdine statō

nārrāre. Quippe perpetuō variābantur labōrēs meī, neque umquam

ūnō quasi nīsū ūllum opus perfēcī, sed particulātim operābar,

seu tempestāte caelī mōtus, seu phantasiā, vel subitō aliquid

recordāns; et sīquid parum bene valēre crēderem, reficiēbam in

melius. Dē piscātiōne meā mox sum dictūrus. Sīc, inter labōrēs

multōs et ōtiī paulum, praeteriēre mēnsēs.

144. Circā Kalendās Aprīlēs, ut crēdō, imber mātūtīnus (dē quō

memorāvī) largior et almior cecidit. Mīrum inde vigōrem nacta

sunt omnia quae gignit humus, mīramque ego ipse voluptātem

percēpī. Exspatiandum dēcernō. Ad speculam meam (dē quā ante

memorāvī) ēnīsus, prōgredior ut lītus ad Orientem amplius

cognōscerem. Duo mīllia fortasse passūs prōcesseram, quum viam

quandam Lūnātam videō (sī sīc licet appellāre), quae flexū

continuō, acclīvitāte modicā, ab ōrā maris palmārum ferācī ad

culmen hujusce regiōnis dūcēbat. Jam praeter ōram maritimam duo

numerābam prōmontoria duōsque sinūs: nunc Tertium hunc appellō

sinum. 145. Cēterīs in rēbus prīmō nihil novī exhibēbātur, nisi

quod arēnae extendēbantur lātissimae. Plūribus hās rēbus

distīnctās vidēbam. Expedītō prōspeculō, marīnās dispiciō

testās,—immō testūdinēs,—dīversissimās magnitūdine. Id quidem

gaudeō. Porrō hōc in sinū palmae ita dominābantur, ut vix

quidquam aliud inter arborēs dēsuper vīderim. Palūdēs autem

longiōrēs in rūpibus continuābantur suprā palmās illās. Ut

explōrem cūncta propius, palūde quādam nōn facile circuitā,

dēscendō ad ōram maris. Tria palmārum genera agnōscō, flectō

sēnsim ad sinistram, dēmum Lūnātā illā viā domum redeō. 146.

Posteā mēcum excutiēns, cūr in portū meō cactī optimē

crēscerent, palmārum nihil esset; colligō, quia palūdēs apud mē

super rūpibus nōn sint, idcircō neque cocōs neque aliās palmās

nāscī. 147. Jam dē grege quotīdiāna mē incessit cūra, ignārum

quid sānitātī necessārium foret, et quantus ac quālis hujus

aestātis calor. Multa fēcī, mox īnfecta reddidī; quae nārrāre

nōn opus est. In saltū meō novum praesaepe meditābar. Sed haedōs

nōn effugitūrōs crēdō, retentīs caprō caprāque; igitur solvō.

Canis autem tunc mēcum erat, ipsum ad saltum. Is, simul ut haedī

excurrere in prāta coepērunt, novā lībertāte gestientēs, ipse

lūdī fit particeps: quippe collūsōrem diū nōn habuerat. Tum mihi

aspectus sānē erat jūcundissimus. 148. Caper, immō capra, ut

crēdō, brevī in curriculō plērōsque canēs vēnāticōs superat, sed

canī perdūrat vēlōcitās. Ipsae sē haedī tam pernīcēs

ostendēbant, ut nōn sine magnā contentiōne canis eās

praeverterit. Neque volēbant effugere; nam iterum iterumque

redībant. Ego vērō omnium hilaritāte exhilarātus, increpō mēmet,

quod cicurēs animantēs tam innocentī voluptāte prīvāverim.

149. Caprōs hōs dictitō; attamen nēquāquam erant nostrātium

caprōrum ad normam. Antilopās equīnōs vel ὄρυγας fortasse quis

illōs appellāverit. Cervīx hōrum carnōsa et arcuāta, armus

amplus plānusque, equum generōsum referēbat. Pellis brevissimō

dēlicātissimōque villō sīve lānūgine, colōre mustēlīnō,

vestiēbātur; neque saeta inerat neque pilus, praeterquam in jubā

atque in maris barbā. Juba ferē tōta in ipsō sēdit armō.

Lacertōsiōrēs erant quam dāmae fulvae; ferō potius cervō

comparāverim. Cētera erant rotunda, bene compācta; crūra autem

gracilia, ex osse dēnsissimō. Os frontis valdē rōbustum crēdidī.

Cornua nōn recurva, sed propiōra taurīnīs; id quod arcuātae

cervīcī crēdēbam aptius. Caprae cornua divergēbant aliquantum.

150. Antehāc cūnctōs in trahulā exercueram, sed sine pondere:

pondus nūdō dorsō saepius impōnēbam: nunc caprō capraeque

quotīdiānum labōrem adjūdicō, sī rēctē possim apparāre.

Retinācula fūnālia trahulae adaptāveram, sed collāre tractōrium

longē erat difficilius. Quidquid compēgeram, rudius esse sēnsī:

id enim erat agendum, ut nē pulmōnem onus opprimeret. Vīdī tamen

armōs cervīcemque equīnīs esse tam compariā, ut sī male rēs

cessisset, artifex culpandus foret, nōn animal. Nihilōminus

totiēs male rem gessī, ut dēstiterim amplius hāc in viā cōnārī.

Fūnēs dēmum meōs circum frontem, cornibus sustentātōs, composuī;

id quod sī nōn optimē, at satis bene cōnfēcit rem.

151. Ligna quae superne ad rūpis marginem convēxī, ⸤ut plūrimum⸥

dēvolvō, trahulā suprā relictā. Ferē quotīdiē post fīnītum

imbrem haedōs cum cane submittō in clīvīs lūsūrōs. Valdē mihi

placēbat, quod canis circumcurrere et circumscrībere eās,

pāstōrīciī canis mōre, magis in diēs discēbat. Ego autem, sī

longiusculē abesse vidērentur, jubēbam: “īret, redūceret:” quod

quidem ille, quasi probē intellegēns, cōnfestim faciēbat. Porrō

grex ipse canem dīligere vidēbātur. Jam spērābam nōn necesse

fore ut hās vincīrem, quae ferae lībertātis nōn recordārentur.

152. Aliud quoque mox excōgitāvī. Ex virgulā quādam, puerōrum

nostrōrum mōre, cavātā ac terebrātā, fistulam cōnfēcī. Hāc clārē

canēbam quotiēs gregem eram pāstūrus: immō, sī in viā inter

trahendum caprō forem vēscendī factūrus cōpiam, fistulā anteā

sēdulō sonābam; neque umquam eōs frūstrābar, sed post illum

cantum, aut cibātum illīs aut pōtum fidēlissimē afferēbam. Inde

factum est, ut sonō fistulae libentissimē accurrerent. 153. Dē

cibō meō restat aliquid nārrandum. Pānem nauticum ac farīnam ē

nāve eō magis cōnsūmēbam, quia verēbar nē mūcēscerent. Videō

autem, sī Summī Nūminis dēcrētō hīc diūtius mihi sit dēgendum,

domesticīs opus esse cōpiīs. Quidquid herbārum, arōmatis,

frūctuumve condiat cibōs, sī nec ponderōsum sit et cōnservārī

queat, id fateor ā longinquō nōn male importārī: sed quidquid

sit quō vēscar praesertim, hoc omne sub meā esse manū oportēre

crēdō. Igitur agellum vel angulum potius in portū dioscōreīs

dēstināveram, sī humum idōneam afferre possem. Siccātae carnis

paululum restābat, neque id jūcundum. Leporem, praeter prīmum

illud ā cane, nōn gustāveram; sed piscēs facile capiō,—id quod

explicandum est. 154. Prīmō līneā hāmīs īnstrūctā piscābar, sed

hujus valdē taedēbat mē. Posteā pōne cymbam parvum verriculum

trahēbam, quod identidem scrūtābar, plūrēsque hōc modō piscēs

capiēbam. Mox alia succurrit ratiō,—ut ōstium portūs verriculīs

trājicerem; idque fēcī, quamvīs difficile erat valida ferrāmenta

in scopulōs illōs (Postēs quōs dīxī) īnfīgere. Clāvōs spīcātōs ē

ferrō optimō postquam satis acuī, malleō artillātōris sīc

impēgī, ut angustās rīmās inter saxa exsculperem: hūc adēgī

ferrāmenta, quibus rētia innīterentur. 155. Aestus alluēbat

piscēs, quōrum aliquot saltem numquam nōn relinquēbantur in

verriculīs. Interdum magna vīs capiēbātur; tunc maritimae avēs

per rētia irruentēs mēque et praedam meam vexābant. Quoniam

⸤corticibus sublāta⸥ natārent verricula, piscēs attinēbantur sub

aquā, quae profunda erat in ōstiō. Itaque hoc meum aestimō esse

vīvārium, unde piscēs, quotiēs velim, nōn magnō labōre capiō.

Magnum mihi labōrem attulerant verricula; sed animum meum, dē

cibātū canis fēliumque ānxium, sōlābantur.

156. Profectō quandō dē meīs labōribus mēcum reputō, illa mihi

interdum subit animum contemplātiō, anne, sī optimus parēns, ut

erat tenerrimus, sīc sagāx fuisset meaeque intellegēns indolis,

posset forsan mē domī apud sē tenēre, contentum atque beātum.

Nae, sī probē mē nōsset, nōn in Anglicārum lēgum studia,—semper

ārida, jejūna, saepissimē praeposterā,—incumbere mē voluisset;

sed impigrum ac strēnuum aliquod opus, ubi oculus manusque

viget, tālī commendāsset fīliō. Poteram autem patriae lītora vel

agrum lātius pervagārī, parentibus nōn dērelictīs. Etenim

meminī, quandō eram in Brazīliā, quamdiū nova erat opera, mīrā

mē vehementiā eam semper persecūtum esse. Nempe ut fortis equus

īre vult, sed quōrsum aut quārē, nescit; sīc impetū quōdam ad

agendum īnstīgābar, nūllō satis certō āctiōnis fīne prōpositō:

itaque, rem quampiam assecūtus, simul fastīdiēbam. Nec ūlla

profundior causa in fūnestam illam et scelerātam nāvigātiōnem mē

prōpulit, ex quā in exilium trīstissimum et labōriōsissimum sum

dētrūsus.

CAPUT (VII.) SEPTIMUM.

157. Dē capiendīs piscibus memorāvī: dē coquinandīs addō pauca.

Octo decemve piscēs, vel pauciōrēs sī grandēs erant, rapidō igne

leviter ēlixābam, tum pinnās,—id est, tōta latera,—capita,

caudās, fēlibus meīs reservābam. Magnā spīnā extractā, cēteram

carnem aut super crāticulā leviter torrēbam, aut cum fabīs vel

grānō admiscēbam prō canis cibātū. Equidem in verriculō saepius

marīna animālia inveniēbam, quālia nēmō piscēs nōmināverit:

porrō piscium genus valdē carnōsum, quod magnī aestimābam,

squātinīs nostrīs simillimum. Illud addō: sī vellem, poteram

facillimē grallātōriās avēs quae inter cautēs aut ipsō in portū

piscābantur, igne dējectās capere: sed carnem piscōsam fore

crēdidī, pulveris nitrātī dispendiō male ēmptam.

158. Farīnā autem ēlixā cum piscibus vēscēbar prīmō; mox Arabum

mōre assās placentās faciēbam. Nempe, combustīs super ferreā

lāminā vel plānō saxō lignīs, prūnās submovēbam; placentās ūdās

in calidā superficiē positās sub patellā ferreā obtegēbam: huic

iterum superingerēbam prūnās. Placentae subter, velut in furnō,

coquēbantur: sed fermentāre placentās nesciēbam. 159. Dē hīs

hāctenus. Cēterum dē pulchritūdine rērum quae domicilium meum

cingēbant, nōn eram incūriōsus. In flōribus aut foliīs sī quid

excelleret, plūriēs reportāvī aut rādīcem aut sarmentum, quod

dēfoderem in cavernārum vīcīniā. Summā in aestāte cocī nucem,

quae suā ex arbore dēciderat, reportāvī mēcum, plēnē mātūram

crēdēns; mox ipsō in portū meō serendam dēcrēvī. Etenim sīc

commentābar mēcum: “sī properē in Angliam āvehar, numquam mē

paenitēbit hanc sēvisse arborem, plūrium fortasse parentem,

aliōrum hominum domicilium ōrnātūram: sīn hāc in īnsulā dētinear

ultrā biennium, gaudēbō arbusculam vidēns surgentem.” Sēdulō

dēlēgī locum serendī, congessīque humum ūberrimam; statuō

irrigandam esse dīligentissimē. 160. Post diem sānē labōriōsum,

dum sub astrīs vēscor et bibō, antequam mē in aquārum lavācrum

committam, mīror quamnam ob rem mē tantopere fatīgem. “Anne, Ō

fatue Rebilī, nihil tibi esse operis putās? Timēsne, nē facile

nimis vīvēns, socordiā opprimāris?” Tum respondeō: (etenim mōris

meī erat, multa clārē loquī. Nisi hoc fēcissem, patriae linguae

forem oblītus: immō ipsum mentis acūmen hebetātum foret. Sed

prope omnia mea difficiliōra cōnsilia, plēnā ōrātiōne

prōnūntiandō, dēfīniēbam magis et cōnsummābam.) Itaque

respondeō: “Cibus, vestis, domicilium, vītam asservant hominis;

sed pulchritūdō beātam facit vītam. Ad portum meum adōrnandum,

in honōrem ejus et pulchritūdinem, cocum nucem cēterāsque rēs

cōnsēvī.” Extemplō etiam clārius, “Ōh fatue Rebilī! (inquam)

hominum neutiquam miserrimus es tū, quī adōrnandō domiciliō dās

operam.”

161. Aliam rem, absurdum forsitan, nōn absurdum erit lēctōrī

commūnicāre. Quārtō diē postquam cocum īnsēvī, longius dūrante

pluviā, tempus computābam, inveniōque nātālī mātris diē mē illam

sēvisse nucem. Mox meminī, quam incertum sit, vīvatne māter an

mortua sit. Mīrē tangēbar et tenerā perfundēbar memoriā. Tum

quia plūrēs nōveram vel audīveram, quī praesāgium mortis

alicujus sē habuisse crēderent, hoc mihi ipsī mātris mortem

ōminārī vidēbātur. Etenim jam fassus sum, mē, simul ac opere

cessārem, maestum saepius ēvāsisse frāctumque animō. 162. Quandō

mē ineptiārum incūsō, respondeō, “fortasse nōn esse ineptum.”

Nam sī restituat mē Deus in patriam, tum aut gaudēbō vīvam

inveniēns mātrem, aut rēctissimē praecēperō dēbitam maestitiam.

Sīn numquam restituar, sed sōlitārius peream, minus sum

inhūmānus, minus ab omnibus necessitūdinibus abruptus, quandō

cāritāte praeteritōrum ēmollior. Melius autumō, propter ficta

hūmānārum rērum flēre, quam rēbus hūmānīs omnīnō nōn tangī, et

prō mē sōlō vīvere. 163. Quamobrem ubi nōna venit diēs, dēcernō

in honōrem mātris novemdiālem praebēre cēnam. Hospitēs autem,

quōs sōlōs potuī invītāre, erant psittacus, canis, grex,

leporēs, fēlēs, columbī. Hīs optimam, quantum possim, parō

cēnam. Cēterōs facile satiō, sed duās capellārum experior

avidissimās. Magnitūdine in diēs crēscēbant. Omnēs, cibō

succulentō pāstōs, spērābam majōrēs pinguiōrēsque quam fera

animālia fore, sī semper largiter praebērem. Etenim vēlōcitātem

in caprīs minimē cupiēbam. Pondus corporis trahulae conveniēbat

vel lac prōmittēbat ūberius; itaque largā manū pāscēbam libēns.

In pābulō autem erat grāmen merum, frondēs item herbae plūrēs

dēlicātae, quās in mātris honōrem suggesseram. Hās cūnctās

comedunt, concupīscuntque etiam. Imber dēstiterat commodē:

cēnseō igitur fīniendam in saltū novemdiālem cēnam. 164. Quam

celerrimē ānulō lōreō caprum apparō, ejusque caudae capram

adjungō: cēterōs solvō. Falcātum gladium in balteum īnserō,

caprumque dūcēns nōtum ascendō trāmitem. Illī sequuntur. Canis

in fronte excurrit, psittacus humerō meō īnsēderat, suō mōre

garriēns incontinenter. Fēlēs ⸤mīrābundae ēmigrātiōnem⸥ ejulant,

tamquam plōrātrīcēs (opīnābar) ad sepulcrum, mox nōlēbant

prōgredī: cum leporibus domī remanēbant. Magnam vēlī laciniam

cum fūniculīs in dorsum caprī conjēceram; sīc saltum attinēmus.

Haedī alternīs pāscuntur, lūdunt. Sed ego gladiō falcātō herbās

frondēsque mollēs, quae sub quotīdiānā pluviā luxuriābant,

largiter succīdō,—aliās laciniā vēlī obvolvō, aliās merō fūne

colligō,—super dorsō jūmentōrum appōnēns. Opportūnum erat, quod

tunc haec pābula dēportāvī, nam posteā propter pluviās paulō

difficilior fuit convectiō. Cēterum animantium hilaritās et mea

ipsīus excitātiō maestitiam mihi dispulit.

165. Sub longiōre pluviā multum ego cum psittacō loquēbar; quod

quidem ab initiō fēceram. Sed postquam cōnsuētus est nucēs atque

aliōs cibōs ē manū meā capere, gaudēbatque meō adventū, properē

discēbat loquī, et valdē mē rīsū alloquiōque sōlābātur. Etenim,

ut plūrimum, docēbam eum sīc prōnūntiāre: “Ō fatue Rebilī!” sīc

enim mēmet appellāre solēbam. Atquī ille vocābulum “fatue” aut

nōn potuit dīcere aut nōn voluit, meum autem nōmen libentissimē

ac plēnissimē prōferēbat. 166. Aliquandō audiēbam, Ō debilī

Rebilī; vel, Ō febilī Rebilī; aliās, Ō hebilī Rebilī; quae

quidem sīc interpretābar, ut essent, Ō dēbilis, Ō flēbilis, Ō

habilis! dubitābamque subrīdēns, numne habilis magis an dēbilis

essem. Sed longē saepius meum nōmen ipsum iterābat, et quasi

variābat amātōriē. Ō Rebilī Rebilī, inquiēbat; tum accelerāns

semper sonōrum cursum, Ō Rebī bilī, Rebī rebī, Rebī relilī, Rebī

libilī, Ō!—Et quum ego trīstī cum misericordiā vocābulum Ō!

prōnūntiārem, ille mē imitāns prīmō tragicā sevēritāte dīcēbat

Ō! sed in fīne tamquam cavillāns dērīdēnsque illud Ō!

joculāriter efferēbat, dōnec in cachinnōs solvor.—Neque vincīre

eum opus erat; itaque ligāmina dētrāxī.

167. Omnium ūvidissimus, ut opīnor, Jūnius erat mēnsis, numquam

tamen quīnque vel sex hōrās exsuperābant pluviae. Quōdam diē

post imbrem splendida fuit caelī serēnitās cum aurā mollissimā.

Interrogāvī mēmet, quidnam facere oportēret. Statim respondī,—

“Nunc, sī vir es, Rebilī! testūdinem marīnam reportābis.” Hoc

namque saepe cupīveram, cōnātus eram numquam; sed hāc in

⸤clāritāte sōlis⸥ post pluviam, testūdinēs crēdēbam summā in

aquā suspēnsum īrī. 168. Cymbā expedītā prōgressus sum. Lātō

lēnīque mōtū fluctuābat aequor maris, molle, rūgōsum, et quasi

oleō perfūsum. Fervōrem sōlis aura marīna discutiēbat: itaque

pergō. Tertium illum attingō sinum; mox videō testūdinēs

plūrimās, summīs in aquīs aprīcantēs, fortasse dormītantēs.

Cautissimē circumspiciō, et modicā dēligō[O] magnitūdine ūnam,

cujus caput erat āversum. 169. Lēnissimō mōtū allābor, omnēsque

caveō strepitūs; dein pedēs testūdinis posteriōrēs trānsversīs

manibus arripiēns, dum ad prōram genibus innītor, ūnō mōlīmine

ac jactū praedam mediā in cymbā teneō supīnam. Morsus testūdinis

horrendus est: hunc sī cavēbis, cētera erunt in facilī: in

dorsum autem conjecta, jacet immōbilis. Cōnfestim redeō, tam

citō successū laetus. Postmodo haec praeda majōris mihi erat

quam putāveram.

170. In diēs mox foedior ingruēbat tempestās. Tandem inter

nimbōs nigerrimōs prōdībant fulgura tremenda, quae frīgus

maximum incutiēbant: grandinis procellae sequēbantur. Tonitrua

per plūrēs hōrās erant paene continua. Mare vehementer furēbat;

aestus ipsās ad rūpēs pertigit. Quandō pluvia paulisper

dēstitit, exeō prōspectūrus: ecce autem carīna nāvis nostrae

decem mēnsibus post naufragium, ipsīs in arēnīs intrā cautēs

prōjecta. 171. Extrā cautēs mare montōsum erat; intrā tam

perfrāctum, ut nūlla posset esse cymbae ūtilitās: sed valdē

brevem esse intellegō aquam. Tantā sum cupiditāte incēnsus, ut

caligīs ac bracchiīs exūtīs, mare ingressus nāvis fragmina

scānserim. Summae sānē partis nōn multum restābat: quid

remanēret in alveō, volō inquīrere. Facile videō et multa inesse

et nihil posse mē id temporis āmōlīrī: itaque postquam satis

explōrāvī, redeō domum, per aquās praeter rūpēs necessāriō

vādēns. 172. Sed algēbam, crepitābantque dentēs meī. Mūtō

vestīmenta: fricō cutem: sed algeō tamen. Ignem accendō, neque

inde multum acquīrō calōris. Sēnsim invēnī, penitus in vīscera

dēscendisse frīgus, et morbō mē pertentārī. Prōjectus in cubīlī,

quidquid ibi erat vestīmentōrum circumvolvor. Nēquicquam.

Ignārus quid facere oporteat, pavēscō nē vesper ingruat,

tenebrīs obtegar, inops auxiliī cōnsiliīque. Tandem algōribus

meīs nimius fervor succēdēbat, valdē profectō violentus. 173.

Interdum Maurōrum fōrmulam adhibēns, in pectore aspīrāvī: “Ō

Deus! ā tē prōdīvī, ad tē redeam!” Quid foret, esse sōlitārium,

tum dēmum cognōveram. Jacēre, stāre, sedēre, cūncta dolēbant;

flagrābat caput. Corporis dolōrēs angor mentis exsuperābat.

Tenebrās, omnium rērum maximē, metuēbam. Surgō, pede titubante

incēdō, aquam pōtulentam et citrea māla quaerēns. Ōs interius

plānē siccum erat; lingua sī buccās, sī palātum tangeret, ibi

adhaerēbat. Quārē mālum citreum in tenuissimās quasi assulās

concīdī, quārum ūnam linguae apposuī: aliās in pōculō compressī,

deinde aquā commiscuī. Hoc medicāmentum sorbillābam, interdum

bibēbam. Crēdidī fervōrī vīscerum id fore ūtile. Alteram mox

atque alteram super linguam compōnō assulam citricam, siccitātis

levāmentum. Jam nox adveniēbat, recordorque animālia nōn esse

pāsta. Fēlēs vehementer ejulābant. Neque potuī eās abigere,

neque, dum fervor capitis īnstat, sufficiunt mihi vīrēs ad

ministrandum.

174. Tandem in sūdōrem solvor: post hōrās dolentissimās mēns sē

aliquantum recuperat. Spissō obvolūtus palliō, cibātum praebeō

fēlibus, leporibus, caprīs, canī, quamquam dēbilis tōtō corpore.

Jam certum habeō, quālis sit febris hujus nātūra; fēlīcemque mē

jūdicō, quod lūx in tantum dūrāverit. Mente levātus, plūrimīsque

vestibus opertus, somnum captō; sed quandō dormītō paulisper,

morbida mē terrent īnsomnia, prāvā religiōne plēnā. Sānē

plūribus hōrīs ante lūcem ipse sūdor cessat; tum, quamvīs

dēfessus, labōriōsē cutem perfricō, et quidquid ē vestīmentīs

maximē sit villōsum, libēns amplector: ligna in culīnā accendō.

Dē remediō morbī tum meditor. Dīxī mē cinchōnam ē valle

apportāsse, atque in ūsum coriī adhibuisse. Bonam hinc esse

medicīnam nōveram; nunc vērō contrā amāritūdinem ejus firmāns

mentem, aquā commixtam līberē pōtō. Nec dubitō quīn mē sagāciter

cūrāverim; nam febris nōn rediit. Māne autem ē cubīlī surgēns,

cōgitō quid posteā faciendum.

175. Imprīmīs statuō: sī possim, noctem īnsequentem nōn sine

lūmine mē āctūrum. Aut candēlās aut lucernam aliquam jūdicō

necessāriam. Nihil facilius vidēbātur, quam Maurōrum rītū rem

cōnficere, sī aut oleum aut sēbum habērem. Sed quicquid fuit, id

omne crēdidī cōnsūmptum esse, aut in cibātū canis aut in scaphā

resarciendā, sīve in retināculīs jūmentōrum vel in serrā. Tum

testūdinis reminīscor: hujus adipem volō adhibēre. Item carnem

ejus, ut novum quiddam, prō cibō statim concupīscō. Dē mactandā,

fateor, haesitābam; nam tāle fēceram nihil. Caput testūdinis sī

amputābitur, tamen (ajunt) post vīgintī quattuor hōrās mordēbit

tenācissimē. Quid ergō occīdet eam? Ego vērō opīnor, amputātō

capite, nihil dolōris sēnsūrum corpus. Igitur ipsō in dōliō, ubi

in aquā marīnā servābātur, amputō caput: hoc cautē forcipe

abjiciō: cētera concīdō et plūrima intus ōva inveniō. Hōrum

quattuor prōtinus torreō, vēscorque cum placentā. Maximam vim

adipis excipiō. Partem hujus (eam ferē quae solidior erat) prō

placentīs assandīs vel prō sartāgine reservāvī: longē plūrimam

prō oleō sūmpsī. Tum dē līnāmentīs cōgitō. 176. Fēlīciter

accidit, quod huic reī nōn opus est vīribus: līnāmenta

contorquēre, puellārum potest esse opera. Veterum fūnium

quidquid esset corruptum, prō stuppā reposueram. Inde duābus

hōrīs līnāmenta cōnfēcī, quot trīgintā noctibus facile

sufficerent. In ferreā patellā dēpōnō adipem ac līnāmentum sīc

circumtortum, ut fīnis hujus super labrō patellae minimum tantum

dēpendat. Ipsum līnāmentum liquidā adipe saturātum accendō,

experiorque rem bene prōcēdere. Equidem sī dormīrem, nēmine

līnāmentum subinde extrahente, post paulō extīnctum foret:

attamen id parum rēferre cēnseō; nam per igniāria possem

accendere, ut prīmum ēvigilārem. Posteā juvat mē invēnisse,

tālem febrem posse subigī.

177. Post trīduum fīnītae sunt pluviae, et sōl prōcessit

clārissimus. Ego quoque prōdeō, tepōre gaudēns. Invīsō lītus.

Videō dōliīs strātum, cadīs, arcīs perfrāctīs, lignīs omnis

fōrmae et ferrāmentīs. Paene in siccō erat ipse nāvis alveus,

cum ancorā atque ancorālī. Cūncta jam prō meīs dēstinō, sed volō

relaxārī paulisper; etenim minus firmum mē sēnsī: igitur ab hīs

redeō in portum. 178. Fēlēs videō, utramque cum catulīs recēns

nātīs. Tum mē subit: “Āh! illud erat, quārē adeō ejulāvēre; nōn

tamquam fūneris plōrātrīcēs, sed ut expostulārent catulōrum

alimenta.” Bonīs mātribus collaudātīs, praetereō. Jamque

recordor, feram fēlem prīmō illō diē esse ā mē vīsam; dē quō

posteā aliquotiēs dubitāveram. Agnōscō, aut in saltū aut in

silvā magnā tālēs invenīrī bēstiās. 179. Gregem dēambulāns

assequor. Haedōs omnēs grandēscere ac pinguēscere notāveram;

jamque videō jūniōrēs capellās spem prōlis dare. Invīsō leporēs:

ēn autem, lepus fēmina lepusculōs ēdiderat. Nōn rīdēre nōn

poteram: immō cachinnāvī. Sīc autem interpretātus sum: Teneram

prōgeniem male nāscī ante fīnītās pluviās: quārē sīc esse ā

Nātūrā comparātum, ut quam proximē posteā nāscerentur.

180. Lēctōrī dēnūntiandum est, inde ab illā febre pietātis mē

cōnscium novae factum. Rē nōn prōrsus nova erat; nam inde ab

ipsō naufragiō quasi fermentātiō mentis coepta est. Tum prīmum

didicī, quantī esset hūmāna cāritās, quam jūcundus ipse aspectus

hominis. Mox ergā ipsa animālia ēmolliēbar, quōrum cāritātem

plūris quam ūtilitātēs aestimābam. Deinde intellēxī, quam ingēns

esset inter generōsissimum brūtōrum atque īnfimum hominem

discrīmen: etenim quemvīs ē servīs meīs Brazīlicīs locō canis

optimī vehementissimē amplexus forem. 181. Jam paenitēbat mē dē

parentibus: nēminem praeter mēmet culpābam. Ergā hōs reverentia,

ergā omnēs impetus quīdam amōris ac dēsīderiī mē exercēbat:

itaque, ut opīnor, ad rēctam religiōnem eram mātūrus. Etenim

dīxit nesciō quis: “Quī īnferiōra bene amat, hic superiōrem bene

venerābitur.” Attamen ante hanc febrem ipse Deus ignōtus quīdam

ac nimius vidēbātur mihi; quem quidem dīligere, praeter nātūram

esse cēnsēbam. Nec hīs dē rēbus singillātim juvat explicāre.

Quippe neque ego ab aliīs neque cēterī ā mē eam religiōnem

ēdiscent, quae pectoris est, nōn merae mentis. 182. Sed ipsā in

febre, quandō tranquillē Deō mē commīsī, intellēxī prīmum, quam

nōn longinquus esset Deus; immō, ipsō illō in locō adesse illum,

sī uspiam alibī. Exinde profundior dē religiōne mē invādēbat

cōgitātiō; neque cōgitātiō sōlum, sed cordis quīdam mōtus, quī

mē tunc prīmum ad sacram lēctiōnem īnstīgābat.

183. Ē quattuor meīs librīs, ūnum dīxī esse precum Lūsitānārum

secundum fōrmās Papālēs. Idcircō sprēveram. Nunc autem legēns,

plūrēs inveniō versiculōs ē Jūdaicīs et Chrīstiānīs librīs, quī

cūnctōrum sunt, nōn Papistārum modo. Duo mē praesertim

commovēbant. “Quem dīligit Dominus Deus, hunc castīgat, per

virgārum disciplīnam ērudiēns fīliōs.” Item. “Quārē homō, quī

vēscitur aurā, dē poenīs dēlictōrum conquerātur? nae, prōdest in

juventā sustinēre jugum.” 184. Tālī lēctiōne affectum, precēs et

vērae et vehementēs sānctō mē gaudiō tum prīmum pertentārunt.

Porrō hinc repperī, unde sōlitāriae vītae dērīvārem sōlātia.

Inquiētissimus sānē interdum eram, pertaesus sōlitūdinis et

suspīrāns ad alloquium; attamen tria tandem plēnē didicī:—

cōnstantius ea quae animō, quam ea quae oculō percipiuntur,

permanēre:—Deum nōn minus mihi esse praesentem, quod abessent

hominēs:—dēnique, Ut ex hōc taediō mē potuit ēripere, sīc in

eōdem posse illum ⸤pūrgātō mihi animō⸥ plēniōrem dare

līberātiōnem.—Sed haec pedetentim et plūrēs per mēnsēs. Quippe

vēra religiō vīta est, nōn disceptātiō ingeniōsa, nec nisi multā

pectoris exercitātiōne ipsārumque rērum experientiā percipitur.

CAPUT (VIII.) OCTĀVUM.

185. Dē grege erat quod mē male habēbat. Caprī maximī quamquam

labrum perfōderam, tamen expertus sum aliquandō ferōciter eum

cornibus petere; idque perīculōsum esse sēnsī, quandō ad

trahulam eum vellem ligāre. Rē perpēnsā, nē mihi aliquandō sit

īnfēstus, cornuum ejus maximam partem serrā amputō. Relinquō

tantum, quantum helciīs sustentandīs sit opus. Exinde gnārus

dēminūtārum vīrium, tranquillior factus est. 186. Nē posthāc

oblīvīscar, hīc libet nārrāre, quidnam cornibus ejus fēcerim.

Solidiōra erant, quam caprārum quae asservāveram: jam arcum

terebrandī grātiā cōnficere statuō. Saxum quotiēs vellem

perforāre, nihil ē meā supellectile placēbat. Erat mihi terebra,[

P] erat cestrum[Q] fabrīle, utrumque tenue nimis; nōn nisi lignō

vel cornuī terebrandō idōneum. Ad saxum terebrandum clāvīs

spīcātīs ūtēbar multō cum labōre; nunc arcum rītū Maurōrum libet

adhibēre. 187. Imprīmīs ē vēlōrum fūniumque trochleolīs ūnam

dēlēgī bonam, perfectō orbe, cujus in mediō quadrātum erat

forāmen. Ferreolum item dēligō; (multa in lītore tālia tunc

jacēbant) quae illud forāmen tantum[R] nōn intret. Hujus ūnum

fīnem igne mollītum valdē tundō, ut sit et solidior et paene

acūtus: alterum fīnem in teretius concinnō. Mox līmā hīc atque

hīc dētrītam, in forāmen trochleolae impingō. Acūtiōrem fīnem

molā quoque exacuō: sīc ipsam terebram perfēcī. 188. Arcus

restat. Anquīsītō rōbore solidō, ūnum fragmentum circumcīdō

serrā; dein duo forāmina paulō oblīqua terebrō, quōrum in

utrumque īnferciātur cornū īnfimum. Spatium inter haec relinquō,

velut manūbrium, quod firmiter possim prehendere: duōbus lāminīs

ferreīs ac fūne rōbustō cōnfirmō jūnctūram: Cacūmina cornuum

laxō nervō connectuntur: hic est arcus. 189. Nervus, trochleolae

convolūtus trānsversusque, fit tēnsus: tum arcus, citrō ultrōque

tractus, terebram rotat. Porrō in angustō axe forāmen faciō,

quod alter terebrae fīnis facile intret. Axem hunc in dextrā

tenēns, dīrigō terebram, dum sinistrā arcū operor. Simplicī hōc

apparātū saxa dehinc longē facilius terebrō.

190. Vereor nē taediō sim lēctōrī, sī plūrima quae ēlabōrāvī

accūrātē explicem. Nova atque ampla māteriēs ē ferrō lignōque,

quam cum reliquiīs nāvis nostrae nactus eram, novā mē implet

ambitiōne: item auctus grex vim novam trahendī offert. Idcircō,

plūrima convehenda dēstināns, majōrem volō cōnstruere traham,

tam lātam, ut aequā fronte jūmenta trahant tria, mēque ipsum,

quotiēs velim, habēnās retinentem, vehant. Quidquid lignō

ferrōve cōnficiendum erat, cōnfēcī; sed corium dēerat. 191.

Pellēs sī habērem, nec depsendī eram perītus, nec libēns propter

pellēs caprōs occīderem. Tantum animal, tam plēnum sanguine,

mactāre, āvehere, concīdere, nauseam mihi movēbat. 192. Sed ē

fruticibus maritimīs ūnum repperī, cujus folia fūniculīs

comparāverim. Haec in sōle siccāta, mox oleō tīncta, leviter

contorsī, tum ex connexīs rōbustiōrēs strūxī fūnēs. Inde

māteriem habēbam, ē quā habēnās, retinācula, etiam helcia atque

aliās rēs jūmentīs ūtilēs cōnficiō. Hīs sī nōn optimē

īnstruēbar, meīs tamen ūsibus fuēre idōneī.

193. Vix opus est dīcere quam cūriōsē omnia ferrāmenta ex lītore

collēgerim; nihil equidem sprēvī ē lignīs, dōliīs, arcīs, frācta

an solida essent. Majōra quaedam ligna, multō mōlīmine sūrsum

tracta ipsīs in calōribus, prō ponte dēstinō, per quem traha mea

aquulam ē saltū trāmeet. Crātibus superjactīs et fiscōrum

frustīs, cum tabulīs et humō, viam tandem cōnsolidāvī. 194.

Alteram quoque viam sub rūpibus crēdō necessāriam, nē aestū

maris interrumpātur trahae commeātus. Tornō meō (id est, novā

terebrā) saxa cavō, nitrātō pulvere discutienda; et ⸤minus

labōriōsē quam expectāveram⸥ objicēs āmoveō viae. Profectō hanc

viam facilius cōnfēcī, quam ponticulum illum, quī quidem nōn

magnō poterat esse ūsuī, dōnec trāmitem super rubrā rūpe fēceram

trahae pervium. Omnium meōrum operum hoc vīrēs meās ūnicē

exhausit, praesertim quia aurae tum maximē stāgnābant. Sed

prōtinus magna habuī adjūmenta frūgibus vel frūctibus

dēportandīs, sīve ab hortīs meīs sīve ā convalle.

195. Quīntō diē ante Kalendās Sextīlēs, caprae duae partum

ēdidērunt, ūnaquaeque bīnam prōgeniem. Prīmō lac mihimet avēbam,

cōnorque mulgēre. Huic reī inhabilis fuī, reputānsque dēclīnō

mulgendī labōrēs, nē ego potius pecorī quam pecus mihi

īnserviat; nam sī mulgendī negligēns forem, id pecorī foret

crūdēle, mox lactis cohibēret prōfluvium. Tum in dēlicātiōrēs

cibōs lac adhibēre, longē nimiī temporis erat et cūrae. Spērō mē

cocīs nucibus cito abundātūrum, atque hārum lac semper fore in

prōmptū. Hīs autem dē nucibus sunt quaedam explicanda, quae

praetermīseram. 196. Nōlueram barbarōrum mōre prōcērās arborēs

scandere; id quod et labōriōsum fore et perīculōsissimum

crēdidī. Novās scālās hanc ad rem, duōbus anteā mēnsibus, et

propriam falculam commentātus sum. Et quidem prō falculā,

⸤perticae longae in fīne⸥ loculum incīdō, ubi inhaereat ānsa

cultrī coquīnāris: tum ⸤fūniculō cērā oblitō⸥ (nam massam

quandam cērae habēbam) ānsam illam perticamque circumvolūtam

firmiter cōnstrīnxī. Atquī modica firmitūdō poterat sufficere;

nam acūtō cultrō leviter amputantur nucēs.—Prō scālīs ipsō in

cocōrum sinū pār idōneum arborum succīdō, trīgintā ferē pedēs

longārum, postquam capita dētrāxī. Utramque dēdolātam ⸤quantum

possim sine dētrīmentō rōboris⸥ extenuō, ut quam levissimae sint

scālae. Sānē erant cavae, (medullā quādam plēnae,) idcircō

rōbustiōrēs, quam sī ejusdem fuissent ponderis et longitūdinis,

sed solidae. Gradūs scālārum addō, ē lignīs atque ē fūne, ut in

cubiculāribus meīs: sed trēs in summō fūnēs valdē laxōs

relinquō, ut scālae applicātae quasi amplectantur arborem, nec

possint dēlābī. Tālī īnstrūmentō adjūtus, crēdidī posse mē

amplam nucum vim dēcerpere, quamquam plūrimae cocī ⸤longē

prōcēriōrēs⸥ macacīs opulentam reservābant praedam. Haec, crēdō,

in Majō mēnse fīnīta sunt. 197. Equidem coeōrum ūtilitātēs parum

intellegēbam; sed plūrimās esse gnārus, nihil rejēceram. Frondēs

pennāsve (sī ita licet dīcere) parvae illīus cocī, quam prō

rēmīs succīdī, animadvertī paene tegulōrum[S] esse īnstar. Hās

fūniculīs ita cōnsueram, ut cucullī[T] vicem optimē gesserint.

Medullam cocōrum arborum atque aliārum palmārum statuō

explōrandam: corticem omnem asservō.

198. Grex, (quem propter sānitātem mātūrius in saltum

trānsdūxī,) ēvulsīs solō pedicīs, in vallem rediit. Cūnctōs

inveniō circā vetus praesaepe, herbās ⸤ūberrimās atque apprīmē

succulentās⸥ summō cum gustātū rōdentēs. Pedicās dētrāxī, ipsās

animantēs reputāns ā Nātūrā melius quam ā mē ēdocērī, ubinam

potissimum dēgere oportēret. Quoniam cicurēs inveniō sībilōque

fistulae oboedientēs, id mihi sufficit. Succurrit animō, quantum

rōboris āmīserint vaccae nostrātēs domesticae, quam saepe

difficilī partū torqueantur, per nostram importūnam cūrātiōnem.

Vereor nē meum gregem immūtem, sī stultē ego mē immisceam. 199.

Sērius, quum aurae stāgnārent calorque ingrueret, nōn ad saltum

perrēxēre, sed ad apertum ac summum collem; fortasse quia

culicēs vel oestrī urgēbant. Multō māne (crēdō) pāscēbantur,

ante lūcem; posteā auram captantēs mīrē aprīcābantur summō in

colle, ibīdem dormientēs. 200. Ego quoque in stāgnante aurā

pertaesus cavernārum, postquam aliquot noctēs iterum inter rāmōs

arboris dormīveram, melius fore crēdō, sī gregem sequar. Quārē

multā ac difficilī māchinātiōne trēs asserēs longissimōs summō

in colle sīc ērēxī, ut dē colligātīs capitibus lectus pēnsilis

sustinērētur. Ego per fūnem ascendō, quī dēsuper fluitāns quasi

in ānulōs nōdātur, in quōs ingredior. Ut prīmum lectulum

attingerem, fūnem illum ad mē recipiēbam. Tālis erat novī

cubīlis fōrma.

201. Haec inter opera, ex novō quōdam juncō contexuī dorsuālem

illam, dē quā dīxī, tegetem; item foliīs rōscidīs tum prīmum

caput meum sub īnfulā condō. Etenim nimius erat fervor sōlis;

quamquam calor nōn adeō suffōcābat quantum metueram. Illā in

regiōne ipsīus aestātis nox longiuscula est, flābatque identidem

siccā in tempestāte vespertīnus turbō ventī, quī āera

refrīgerābat; necnōn quāvīs in nocte aura quaedam montāna

superiōribus in locīs sentiēbātur. 202. Maris temperiem sēnsim

augēscere crēdēbam; ego autem magis magisque lavācrīs captābam

frīgus. Sī caput ac dorsum ā sōle dēfendās, aliō tegmine vix

opus est, nisi propter culicēs; ego vērō, tenuissimē amictus,

posse vidēbar multum labōris vel summā in aestāte perferre.

203. Fīnītō quod maximē urgēret, parō humum optimam ab ōstiō

flūminis ad portum trānsvehere, in quā dioscōreae serantur.

Locum dēlēgī, quem possem ex rīvulō ⸤quotiēs vellem⸥ irrigāre.

Hunc ad ūsum ligna aliquot sīc cavāvī, ut compluviī[U] īnstar

essent. Rōbustissimās meās tabulās ad traham cūrātius

cōnstrīnxī, ut humus ingesta nē efflueret. Duōbus jūmentīs

bīduum convehō humum: traha sub rūpibus in plānō currit: cava

loca impleō; quidquid fimī uspiam rejectum est, comportō,

opperiorque tempus dioscōreīs ipsīs plantandīs.

204. Multum fruēbar lectulō pēnsilī. Sub astrīs jūcundum erat

frīgus, aliquandō tamen nimium. Nox decem hōrās dūrābat, ac sine

crepusculō. Tot hōrās dormīre nōn possum, frīgēscō interdum sub

nūdō aethere. Gregem comperiō pāscī trēs vel quattuor hōrās ante

sōlem, dormīre post merīdiem: crēdō mē, iterum animālia

imitantem, sequī Nātūram ducem. Ante sōlem exortum iīs rēbus

operor, quibus lūx est minus necessāria: inter hās vēscendī

operam numerō atque incēdendī sīve ad cavernās sīve ad vallem.

Sed ūnusquisque diēs suum habuit colōrem suumque opus. 205. Jam

crēdō advēnisse tempus frūctūs colligendī. Ūvās in hortīs

inveniō multīs in locīs jam mātūrās. Aliquot gustātīs, magnam

vim dēcerptam resticulīs suspendō, ut sōle ārēscant. Multōs per

diēs hūc commeāns īdem faciō, plūrēsque frūctūs trahā reportō.

206. Tum ricinum inveniō fruticem, ē quā oleum illud quod

“castōreum” vulgō appellant, cōnficitur. Multō cum gaudiō

maniocam inveniō, ex quā cōnficitur cassāva pānis. Hanc in

Brazīliā nōveram: inde etiam excoquitur Tapioca Anglōrum. Porrō

banāna vel mūsa hīs in locīs nāscēbātur, īnfrā autem nānās

quāsdam palmās dactyliferās esse comperiō. 207. Aliō diē optimum

repperī in mangā arbore terebinthum, crēdidīque mē hinc satis

habēre posse, tum stuppae, tum terebinthī aut rēsīnae. Plūrēs

frūctūs colligō vix exortō sōle, postquam ante lūcem ad hortōs

pedibus incessī. Sī quandō ⸤fabrīlem propter operam⸥ validā

nervōrum exercitātiōne opus sit, id aut ante sōlem perficiō, aut

sub stēllīs lūnaeve lūce, taedīs aliquandō adjūtus. 208. Jam

paulō audentior factus, canem habēns comitem,—sī ūsus venīret,

sub arbore dormiēbam hōrīs merīdiānīs. Ē sopōre experrēctus,

apparō traham, jungō jūmenta, ipse vehor in trahā, hortōs

pōmerīdiānō tempore invīsō. Tum frūctūs ingerō, jūmentīs ad

pāscendum solūtīs. Sī nimis vagentur, canis redūcit. Dēmum

jūnctīs iterum ad traham, dēscendō cum onere pretiōsō. Nova mox

ingruit difficultās, quum nōn sufficerent arcae prōtegendīs

thēsaurīs.

209. Tamen neutiquam satiāta est mea cupiditās. Ad cocōs nucēs

dēmetendās falculam illam mēcum apportāvī; scālās novās ipsīs in

hortīs relinquēbam. Dum autem īnfrā incēdō, ananassās videō

multās, (māla pīnea vulgō nōs vocāmus): numquam ego anteā hās

animadvertī. Jam intellegō et plūrimās esse et maximās, paene ex

arēnīs cum cactīs nāscentēs. Ūnam illicō vīndēmiāvī, nec

abstinuī quīn grande frustum comēderim. 210. Mox nucem cocōrum

⸤ab humō sūmptam⸥ perforandō experior num sicca sit. Paulum

lactis exsūgō,—dulce, spissum, nōn cōpiōsum. Plūrēs hārum

colligō reservōque seorsum. Tum applicātīs scālīs, quicquid

nucum vidēbātur maximum, id dēcerpō, duōsque faciō acervōs.

Properē domum redeō cum ananassā illā ac falculā, et, paulum

recreātus, in cymbā regredī ad hortōs volō. Attamen statum

aestūs quum videō, et prōmontoria quae essent superanda, id vērō

nōn ausus sum. 211. Tum subit cōgitātiō, quantō melius foret, sī

scaphā possem reportāre; tanta erat cōpia, tanta varietās

frūctuum oculōs et mentem captantium. Bis trahā hortōs invīsere

ūnō in diē facinus erat magnum: quantum trahā possem reportāre,

quīnquiēs id scapha portāret. Post aurōram, crēdō, lēnis aura

favēbit: maris ⸤plūrēs per diēs⸥ aequor fuerat undīs expers.

212. Jam dactylōs, banānās, cocōs nucēs, ananassās, ūvās, ad

libitum mē habitūrum spērō: nimia mē spēs et nimia cupiditās

festīnāvit. Crāstinō diē ⸤lēnī aurae⸥ vēla scaphae permīsī; illa

per vitream ōceanī superficiem clēmentissimō mōtū dēlābitur; mox

ultrā prōmontorium paulō vēlōcius dēvehor. Dēmum laetus ipsum

attingō ōstium, et dētractō vēlō, rēmīs ingredior rīvum. 213.

Multa avidīs oculīs lūstrāvī: quae acervāta erant, assūmpsī:

plūrima alia abripuī. Sine morā impōnō omnia scaphae, et

reciprocum iter cōnor. Tum vērō fortūna sē vertit. Stāgnante

aurā, vēlum inūtile erat. Rēmīs incumbō, sed tardiusculē moveor.

Nervīs contentīs, dēfatīgō mēmet, aestuōsā in hōrā. Tellūrem

observāns, dubitō anne prōgrediar, maximā meā vī. Cohorreō, nē

hāc in parte prōfluēns sit maris, quae mē in ignōtās aquās

rapiat. Ūnī hominī certē nimia erat, nisi ventō marīque favente,

hujus scaphae moderātiō. Igitur dēficior fortitūdine, et

reflectō scapham in palmētum, quō tandem pervēnisse gaudeō,

valdē dēfessus. 214. Ego vērō angor animī, quō pactō redūcī

possit scapha. Rē amplius perpēnsā, crēdō numquam mē ausūrum eam

marī committere iterum. Tunc maestissimē sōlitūdinem meam

conquerēns, optābam ut iterum puer ille Maurus, quōcum ex

Maurītāniā aufūgī, socius mihi nāvālis foret. Sed prōtinus mē

cōnscientia objūrgat, quod propter servitūtem ejus, fortasse

necessāriam, ego nummōs accēperim: itaque ingemēns, ōs in

manibus recondidī. 215. Exinde tamquam in somniīs hilarem audīvī

vōcem, Rebilī bebile libī bilī Ō! psittacus autem in humerō meō

cōnsīdēbat. Is quidem rōstrō ac capitis plūmā genās meās

dēmulcēbat, ac vōcēs profundēbat cārissimās. Sānē tangēbar. Quia

sine comite meō prōcesseram, ille ad hortōs ⸤mē anquīrēns⸥

āvolāverat. Volāsse eum, minus accūrātē dīxī; quippe mancā

etiamnum pennā, inter volātum atque oblīquum saltum prōcēdēbat.

216. Tum replētā fiscellā, experior quantum possim humerīs

sufferre incēdēns. Modicum bananārum et dactylōrum onus assūmō:

vēscor quantum libet, bibō ē rīvulō, et, relictā scaphā, ascendō

vallem. Pedibus jam siccīs, (nam aquā marīnā immersī erant) sub

umbrā citrī per fervōrēs maximōs recondor, dormiōque paulum;

dēmum nōtum per trāmitem ēvādō, maestusque assequor cavernās.

217. Ex quantā calamitāte quam angustō discrīmine effūgissem,

per meam tempestātum imperītiam, prōrsus nesciēbam: nam, trīduō

post, turbō furiōsus ventōrum tōtum caelum pervertit cietque

intimum mare. In cavernīs libēns mē recondō. Tum meminī Kalendās

Septembrēs imminēre, quō in diē nāvis frācta est. Annō superiōre

egēnus eram, inops, spē dēstitūtus: nunc opum multārum sum

dominus et praeclārō fruor procellārum profugiō. Equidem librīs

legendīs et calamī ūsū petō varietātem negōtiī. Quae fēcī, nōn

libet hīc accūrātius nārrāre; sed librō illō mathēmaticō

adjūtus, dedī operam ut fundāmenta ratiōnēsque mathēmaticās

solidius probārem. 218. Ut prīmum crēdō saevās praeterīsse

procellās, dēcernō in domesticum hortum incumbere. Dioscōreās

circā quīnquāgintā praeparāveram, rādīcibus circumcīsīs: item

septemdecim maniocās tractāveram pariter: hās omnēs in trahā

reportātās rīte cōnsēvī: mox humum dē novō ⸤ā flūminis ōstiō

convectam⸥ addidī, quia dē maniocā prius nōn cōgitāveram. 219.

Macacōs vīdī frūctibus meīs īnsidiārī, item ⸤nesciō quae

īnsecta⸥ aliquot hōrum corrūperat. Nōlō dē cibāriīs ānxius esse:

alia multa opera cūram vīrēsque meās āvocant. Crēdō, quantum

sine nimiō labōre possim convehere, tantum convehendum; nam

nesciō utrum, seu rōbīgine seu īnsectīs sīve avibus aut macacīs,

maxima pars rērum coacervātārum sit peritūra. Itaque rēs edūlēs

avidē reposuī; porrō aliās rēs, ut ricinum,—ē quō facilius oleum

extrūxī propter fabrīlēs ūsūs quam ex aliā quāpiam rē. 220. Sed

arcae loculīque ad rēs asservandās nōn sufficiēbant. Quidquid

habēbam ōllārum aut lagēnārum, adhibuī ananassīs, persicīs mālīs

aliīsque frūctibus cōnservandīs. Ahēnum maximum oleō ricinī

spurcum erat; nam quamquam arēnā ēmundāveram, manēbat quīdam

odor et nauseam creābat. Nova vāsa fingere volēbam, immō magna,

quae ut apud Maurōs, dōliōrum vicem sustinērent. 221. Prīma mea

experīmenta valdē rudia erant. Dē fōrmā incūriōsus, argillam

sōle siccāre et concoquere cōnor, sī massam aliquam possim satis

cōnsolidāre. Laterēs potius quam ōllās cōnficiēbam: cito autem

agnōvī, rem hāc viā nōn prōcēdere. Coctīs lateribus sine dubiō

erat opus, ad furnum cōnstituendum; dein igne, nōn sōle, coctōs

laterēs velim. 222. Herbās in sōle siccātās prō strāmine crūdīs

lateribus intertexō, argillā prīmō subāctā: sīc faciō struem.

Stīpitēs viridēs cum siccō lignō mixtōs interpōnō atque compōnō:

mox subjiciō ignem. Māteriē renovātā lentum calōrem per tōtum

diem sustentō: posterō diē (quoniam nōn vidēbātur ignis

sufficere) violentius incendō: jamque laterēs bene coctī erant

et solidī. Merō lutō et lateribus illīs (sine gypsō, quod ex

rūpe calcāriā potuissem combūrendō cōnficere) furnum cōnstrūxī.

223. Omittō nārrāre, quō pactō in experīmentum prīmō fēcerim

ōllās. Cēterum explōrātō, posse mē plumbō liquefactō vitream

quondam faciem superpōnere, id quod propter munditiam concupīvī,

optimum crēdidī, quam maximē quadrāta fingere ingentia vāsa;

quoniam haec fōrma omnium esset facillima. Plūra hōrum, fateor,

praeter aciem rīmās ēgērunt; sed rēs solidās, nōn liquidās,

recondēbam; itaque meīs ūsibus aliquātenus serviēbant.

224. Cēterum ut tēlōrum artem probē exercērem, intimō in portū

clipeum quendam ingentem, velut mētam scopumve, ērēxī. Compāgēs

erat ex assulīs: vēlōrum praetēnsīs laciniīs, in mediō (prō

taurīnō, quem vocant, oculō) pullum lānam affīxī. Ūnamquamque

ignipultārum suā in vice exercēbam, aliquandō majōribus

glandibus, aliquandō aut olōrīnīs aut minimīs: sed plumbum omne

dīligenter recollēgī, quantum poteram: spatia quoque sēdulō

notāvī, ut in collīneandō perītior fierem. Nisi mē aliquō modō

aut exercērem aut oblectārem, maestitia mē incessit; etenim nōn

jam labōribus fatīgābar. 225. Sed multus eram tunc temporis in

coquendō et condiendō, nē frūctūs perīrent plūrēs. Ōllās

Eurōpaeās aliquot habēbam, sed operculīs egēbam, quae āera

exclūderent. Ē mangīs rēsīnam quandam ēlicuī, quā velut pice

oblinerem vēlōrum laciniās. Hae, operculīs circumdatae, satis

bene conclūdēbant ōllās; at rēsīnam dē novō superlēvī. 226.

Oblītus sum quaedam dē ējectāmentīs maris nārrāre. Ūnō in dōliō

plūra invēnī ōrnāmenta, praesertim specilla ac vitreās bullās.

Specillōrum ōrae dētrīmentum tulērunt; sed bullae erant

incolumēs. Trēs item fasciculōs invēnī, discolōrum vestium

plēnōs. Postquam aperuī, sub umbrā expōnendās dēcernō. Nōn

integra fuit colōrum pulchritūdō, necnōn plūrēs vestium quasi

rigēscēbant. Omnēs in cavernīs reposuī, sī forte posthāc ūtilēs

fierent. Bullās autem plūrimās, resticulīs, sīve fīlīs

conjūnctōs, super jūmentōrum cervīcibus ōrnandī causā suspendī.

CAPUT (IX.) NŌNUM.

227. Tālēs inter cūrās exercēbar, quandō nova rēs mē vehementer

excitāvit, Octōbrī mēnse. Quōdam māne, dum eram in culīnā, mare

versus aspiciēns, repente videō nāvigium, nigrīs hominibus

plēnum, quod ad portum meum vidēbātur tendere. Haesitō exanimis,

neque audeō in armāmentārium excurrere, nē cernar; metuōque nē

animadvertant aut rētia mea aut trāmitem. Appellunt sub caeruleā

rūpe, extrahuntque captīvum, cui bracchia post tergum erant

retorta. Dum obstupēscō contemplāns, subitō in nāvigium redeunt

cum captīvō et rēmigantēs abeunt. Extemplō alterum videō

nāvigium, quod prōmontorium caeruleae rūpis studet exsuperāre:

jam intellegō priōrēs eōdem tendere, nē ā sociīs suīs

dīviderentur. 228. Ut prīmum ēvānuēre, surgō. Ignipultam

corripiō bitubam, quae Helvēticī mīlitis fuerat; quā quidem hāc

in īnsulā numquam ūsus eram, praeterquam in exercitandō, quotiēs

in clipeum collīneārem. Quum paulō gravior esset, furcam quandam

prō fulcrō adhibēbam: quā in terram dēfīxā, multō certius

jaculābar. Utrumque tubum nunc dīligenter suffarciō, hunc magnā

glande, illum olōrīnīs; item pār pistolārum. Vēscor parcē;

placentam in sinū vestis recondō. Accīnctus balteō, gladium

sūmō, pistolās, bitubam suā cum furcā, item prōspeculum, quod dē

collō suspēnsum gerēbam fūniculō crassiōre, quia lōrīs dēlicātīs

dēficiēbar. Pērulam quoque capiō, pulveris ac pilulōrum

repositōrium. Tum aliquotiēs ad Nūmen Suprēmum vōta vel precēs

attollēns, ēgredior prōspectūrus. Canem abēgī, quī mē comitārī

voluit. 229. Ad speculam meam quantā poteram celeritāte ascendō.

Inde videō circiter vīgintī quīnque virōs cum duōbus captīvīs.

Ignem jam accenderant: mox ūnum ē captīvīs nūdum in arēnā

extendunt, caput clāvā obterunt, et cōnfestim membra discerpunt.

Cultrōs nōn clārē dispexī, sed (quod horrōrem simul ac nauseam

mihi mōvit) torrefactīs membrīs vēscuntur. Dum facinus exsecror,

crēdō licēre mihi, sī possim, omnēs trucīdāre, quī hospitium

īnsulae meae tam foedē violent. Ego autem cōnsēdī immōtus et

tamquam fascinātus.

230. Repente alium videō captīvum praeter ōram maris fugere:

hunc quīnque persequuntur summō ārdōre. Ille, collēs versus

tendēns, pōne rūpem ēvānēscit. Tum exsurgēns currō, cavēns tamen

nē exanimis fīam; tandem iterum fugitīvum discernō. Viam Lūnātam

ascendit; pōne trēs virī sectantur, quōrum prīmus clāvam habuit

bellicam. Duo illī sagittās. Fugitīvum crēdō ā prīmō secūtōre

vēlōcitāte superārī, tantummodo praeoccupāsse cursum. Ego in

fossā quādam lateō, dēfīgōque furcam in solō. 231. Intellegō

fugitīvum nōn posse ēvādere: etenim anhēlābat graviter. Ā prīmō

secūtōre prehēnsus, ab illīs necābitur; sed opperior dum prope

veniant. Tranquillissimē collīneō, dein olōrīnīs pilulīs

jaculor. Illicō prōstrātus cadit prīmus secūtor. Saltat metū

fugitīvus, fragōrem audiēns, sed nescit prīmō quid acciderit.

Mox capite īnflexō respiciēns, vīdit hostem dējectum: tum ipse

quoque subsistit, animam recipiēns. Secundus adhūc currit: jam

sagittā arcuī applicātā parat trānsfīgere fugitīvum. Id mē

iterum accendit, nec tamen occīdere eum volō. Glande majōre ex

alterō tubō crūra ejus petō, afflīgōque āctūtum. Quī tertius

accurrit, duōs sociōs prōstrātōs cernēns, audītōque fragōre,

summā celeritāte retrō cēdit. Mox duōs aliōs quī pōne

sectābantur, hic vertit retrō; itaque ēvānuēre omnēs. 232. Tum

egomet ēgredior. Fugitīvus obstupēscēbat etiam. Tandem accurrit,

et cōram prōvolūtus, terram fronte tangit. Id erat prō

venerātiōne. Excitō hunc, et, Anglicē loquēns, plānē tamquam

intellegat, imperō ut mēcum veniat. Vulnerātōs volō invīsere.

Posterior volūtābātur humī, nec potuit surgere; tamen ab arcū

ejus aliquantum metuī. Sed fugitīvus circumsultāns arcum ē manū

ejus ēripit: prōtinus correptī erat oblīsūrus faucēs, nisi ego

īrātissimā vōce prohibuissem.

233. Vulnerātus ille stolidē admīrātur: angor (crēdō) vulneris

metum domuerat; nam per femur trānsfossus est. Fugitīvum jussī

bracchia vulnerātī manibus cōnstringere, fūnemque ē loculīs

petiī, frūstrā. Sed fūniculum illum collō dētrāxī, quī

prōspeculum meum sustinēbat: hic prō compede sufficiēbat. Dein

vulnere īnspectō, mappam ē loculīs vestis meae extractam

applicō, et linteīs īnfulae firmiter ligō. 234. Tum fugitīvō

imperāvī, ut mēcum tollat virum et in proximō quōdam cavō

repōnat. Nōn reluctātur ille saucius: crēdō eum, quum vulnera

ligārem, intellēxisse tāle facinus nōn inimīcī esse. Sed ad

prīmum secūtōrem convertēns mē, mortuum esse cognōscō; fortasse

in cor penetrāverant pilulae. Cōnfestim fugitīvum accersēns,

revīsō speculum. Ēn autem! duo illa nāvigia jam sunt in marī,

abeuntque: id quod mihi erat grātissimum. Crēdidī eōs,

perterritōs quasi mīrāculō, aufūgisse. 235. In rē tam novā vix

mē recolligō; spatium cōnsīderandī cupiō; sed fugitīvus mē

suscitat, ōsculāns tālōs meōs. Equidem tum ejus dēmulceō genās,

jubeōque mē sequī. Dēscendō ad cavernās: vestem induō, cibōs

appōnō, ipse quoque vēscor. Veste sānē ac cibō gaudet, mox

iterum iterumque mē venerātur. 236. At ego traham parō cum

duōbus jūmentīs. Quandō gregem aspexit, videō quantum excitētur.

Impōnō trahae lectī vestīmenta, ligōnem ac pālam quandam. Arma

mea, praeter gladium, exuor: tum cum fugitīvō ac cane ascendō

novum meum trāmitem, jūmenta dūcēns. Longiōre hōc circuitū

regressus ad mortuum, incipiō humum ligōne aperīre, ut corpus

recondam. Id vērō fugitīvus mē nōn vult facere: sūmit

ferrāmenta, operam strēnuē perficit: tum mortuum humō obtegimus.

Clāvam ejus cūriōsus asservāvī. 237. Exinde sine morā sauciātum

hominem in traham assūmptum reportō, et gestū signīsque benignīs

permulceō. Profectō voluī hominem sānāre, nec ignārus eram

quantum impedīret sānātiōnī pavor et ānxietās. Quārē quidquid

potuī excōgitāre, fēcī, tamquam frātrī. Aquam libenter bibit,

vēscī nōluit. Postquam vulnus summā meā ope sēdulō cūrāvī, hunc

relinquō: dein fugitīvī manūs parō ligāre, ut videam quō sē modō

gestūrus sit. 238. Is autem, genibus prōcumbēns, summā

humilitāte manūs offert, ut colligem, sī velim. Id satis erat.

Ego subrīdēns fūnem retrahō: ille rūrsus gestū dēmōnstrat, velle

sē mihi servīre: atque ego accipiō. Jubeō in arēnā cōnsīdere.

Ipse sēricam umbellam, fastūs causā, efferō, et sub hāc

compositus, in optimā meā sellā sedēns, dēlīberō quid faciendum.

239. Arbitror duōs hōs virōs prō servīs et prō amīcīs esse mihi

ā Deō datōs, sī hōrum possim et venerātiōnem et cāritātem

conciliāre. Utrumque arguō per mē esse morte ēreptum; quoniam,

ille alter nē strangulētur, id per mē stetit. Utrīque crēdidī

novam prōrsus esse vim jactūs igneī. Igitur spērābam mentibus

eōrum posse mē dominārī. Dēcernō largam cāritātem majestāte

temperātam adhibēre. Prōtenus fugitīvō indō nōmen Ēlāpsō;

alterum appellō Secūtōrem. 240. Sed novus mē incessit timor, nē

Ēlāpsus, cymbā vīsā, ēvādet rēmigāns; quārē rēmōs prīmō

recondidī. Porrō, sī domō sōlus abīrem, vinciēbam Ēlāpsum; sed,

domum reversus, nōn solvī modo, sed blandissimē alloquēbar,

Anglicā linguā prōrsus garriēns. Optimōs dabam cibōs, socium

operis assūmēbam, industriam ejus collaudāns: multa docuī, mox

ab eō multa quoque didicī. Vīdī eum esse grātum et sēdulō

oboedīre. Lēnī cum rīsū vinciēbam eum; necnōn ille rīdēbat,

saepius ōsculābātur manūs meās. Sed ante nūndinās tertiās

pudēbat mē vincīre, nec jam faciēbam. 241. Jam quō magis ambōbus

augērem reverentiam meī, spectāculum jaculātiōnis māchinātus

sum. Duās tabulās ostentō ligneās: dēmōnstrō ambōs esse lēvēs,

sine pūnctō vel incīsūrā. Ūnam pōne alteram apposuī, modicō

intervāllō; sīc autem ut Secūtor, quamvīs claudus, aspiceret.

Dein ē parvā pistolā ēmittō ignem. Glāns, trānsverberātā priōre

tabulā, dēfoditur in secundum. Igne ac dētonātiōne territī

ejulābant ambō: mox vīsā glande, Ēlāpsus priōrem scrūtātur

tabulam, et mīrābundus Secūtōrī dēmōnstrat parvum, immō minimum,

forāmen. Nec alteruter audēbat pistolam tangere. Ipsam rem

volueram. Post paulō Ēlāpsum per prōspeculum meum aspectāre

fēcī; id quod cum admīrātiōne commovet. Prōcēdente autem tempore

hōrologium meum ostentāvī, apertīs interiōribus māchināmentīs.

Tālibus rēbus crēdēbam barbarōrum mentēs salūbriter capī. 242.

Jam magnam faciō jactūram. Gnārus quantum barbarīs noceant vīna

ārdentia, ānxius nē hīs aliquandō dēprāvātī sint atque efferātī,

quidquid hujus generis habēbam, Deō invocātō, effūdī, praeter

ūnam lagunculam, quam idcircō in arcānīs reposuī, sī forte prō

medicīnā aliquandō foret ūtilis. 243. Nōndum memorāvī, Secūtōrem

bonīs esse indūtum sandaliīs, Ēlāpsī pedēs nūdōs fuisse. Uterque

praecīnctōrium gerēbat, Secūtor balteum quoque cum cōrȳtō

sagittāriō. Sandalia illa ē cortice erant plicāta; Ēlāpsus

autem, dum sedet domī ōtiōsus, ā mē quidem vīnctus, sandalia

propter meōs ūsūs imprīmīs, dein propter suōs, ē meā vetere

māteriā cōnfēcit. Tālem virum cūr vincīre oportēbat? 244. Ego

rūrsum illī dōnō vestem versicolōrem, ex iīs quās ex marī

recuperāveram. Is accipit grātus. Post trīduum videō eum hāc

veste fulgentem: colōrum splendor, quī aliquantum erat

immūtātus, integer redierat. Interrogō eum Anglicē, unde hoc

mīrāculum? Rīdet ille, laetāturque, sed linguā nequit explicāre.

245. Necnōn omīsī nārrāre, lacernam propter nocturnum praesertim

frīgus utrīque mē dedisse; id quod libentissimē accēpēre. Etenim

Secūtor, quī ambulāre nequībat, frīgus sī quod erat, graviter

persentiēbat; quārē accūrātius eum prōtegēbam; et sānē grātus

animī vidēbātur. Ego autem multīs signīs doceō, illōs inter sē

amīcissimōs esse dēbēre. 246. Tandem Ēlāpsum in cymbā mēcum

collocō, post mātūtīnam pluviam. Mēnsis fortasse Februārius

erat, serēnum caelum, mare tranquillum. Ad tertium rēmigō sinum,

ubi horrendum illud epulum vīdī. Tum subit animum, foedās

reliquiās nōn esse āmōtās: nec fallēbar. Ipsō in locō ossa

trucīdātī virī albēscēbant. Carnis reliquiās aut avēs aut

īnsectae abolēverant; sed calvāriam hūmānam quīvīs nōverit: item

spīnam dorsī atque alia. Ēlāpsus, pietāte (crēdō) gentīliciā

mōtus, arēnā manibus corrāsā, omnēs hās reliquiās quamvīs

maerēns dēfodit. Mox ad aliās rēs convertimur. Arborēs ille

magnō contemplātur gaudiō, fruticēsque explōrat dīligentissimē,

folia multa asportat. 247. Nē longus sim, ut prīmum verbīs

explicāre poterat, plūrimōs indicābat mihi fruticum atque

arborem ūsūs: hinc et oleō et fūnibus cito abundābam. Ex humilī

quōdam rubō oleum hic mihi extrāxit, itaque nōn jam cōnfugiendum

erat ad ricinum. Mox tria magnī pretiī indicāvit legūmina, inter

ūmidiōra convallis; prīmum, rāpa maxima et optima, nostrātibus

solidiōra et suāviōra; deinde, quiddam ē fabārum genere, grande

ac bonum sānē. Dē Aegyptiōrum fabā audīvī. Nesciō an haec et

illa cōnsimilēs fuerint. Tum genus quoddam, ut putābam,

cucurbitae; sed fōrmā ferē cylindricā, velut pulvīnulum, colōre

purpureō, optimā cucumī praestantius. Posteā īdem orȳzam dētēxit

ūmidīs in locīs, quōs ego ēvītāveram. Porrō gossypium mihi

retēxit. Ex aliīs rēbus stuppās quāsdam vel villōs extrāxit,

cannabī vel līnō parēs.

248. Aliam quandam rem voluit Ēlāpsus mē docēre, sed intellegere

nequībam. Grandiōrēs aliquot avēs, quās ego phāsiānīs rettulī

dum propius praeter volant, ille manibus plaudēns columbās et

caprās esse dīcit. Prīmō sīc interpretātus sum, ut dīceret hās

edūlēs esse, ut carnem columbīnam et caprīnam. Posteā explicātum

est, hās avēs posse domārī et mānsuēscere, ut caprās columbāsque

meās: dē quō sērius nārrābō. 249. Itidem dē palmīs multa ille mē

docuit. Equidem nōveram aliās esse nuciferās, quās cocōs

appellābam; aliās phoenīcēs, vel dactyliferās, nānās illās

quidem meā in īnsulā. Jam discō, tertium genus et funiferum esse

et saccharum praebēre; caryōtum appellārī audiō. Mollissimī

fīunt hinc restēs, tamquam lōra optimē depsta, quī propter

capistra jūmentōrum aut cingula possunt adhibērī, necnōn propter

balteōs. Attamen ex asperō nucum villō rōbustiōrēs contexuntur

fūnēs, crassae tegetēs, scōpae rigidae. 250. Quārtum dīxit esse

oleiferum; id quod in Brazīliā quoque audieram; anne prōrsus

eadem arbor sit, nesciō. Quīntum porrō nōbilissimum, rōbore

prōcērissimō et optimō, cujus folia prō umbellā essent. Dēnique

ex tribus generibus ad minimum, oleum, vīnum, saccharum, ab ūnō

cēram, ab aliō farīnam optimam, prōvenīre. Sed mē juvābat,

ūnumquidque inde sūmere, unde minimī esset labōris. 251. Tam

cito tot rēs Anglicē Ēlāpsus didicit, ut crēderem posse mē jam,

hōc ministrō, scapham redūcere. Equidem in hortōs eum dēdūxī,

ubi multa mē docuit: sed melius arbitrābar, ad redūcendam

scapham, Secūtōris opperīrī vīrēs. 252. Ille ex vulnere

convalēscēbat, et summam mihi dēmōnstrābat reverentiam. Ut

prīmum sine perīculō rēptāre poterat, ad focum accēdēbat, rem

culīnāriam observābat, paulātim ipse coquēbat, et quae Anglicē

dīcēbam, coepit intellegere, etsī pauciōra cum eō locūtus eram,

quam eum Ēlāpsō, quī mihi erat socius labōrum. Glāns plumbea

sine dubiō ē crūre ejus exierat: nihil intus remānsit, quārē

simplicior erat ejus cūrātiō, dōnec solidē convaluit.

253. Quōdam diē Ēlāpsus vitreās illās bullās caprīs dētrahit,

et, humillimē mē venerātus, meō collō circumpōnit. Ego rīdēns

dōlium eī ostendō, ubi plūrēs habeō bullās; mox dētractās collō

meō caprīs parō reddere. Ille vērō reclāmat, obtestātur: tunc ē

dōliō aliquās dēlēgit, quae lūcentissimae vidēbantur; hās

significat mihi convenīre. Minōrēs quāsdam ac minus fulgentēs

suō collō suspendendās rogat. 254. Quamquam prīmō irrīdēbam, mox

videō rem nōn esse contemnendam. Nōn barbarī sōlum, vērum omnēs

hominēs rēgem suum vel imperātōrem īnsignibus imperiī decorātum

volunt. Majestātī meae conveniēbat, ut rēgium aliquod īnsigne

gestārem. Itaque dēmum hīs bullīs, quās prō rēgulōrum Āfrōrum

lēnōciniō imperāveram, egomet rēgium quiddam inesse opīnor. 255.

Sī autem in rēgnō meō ad rēs ōrdinandās gradūs quōsdam honōris

cōnstituam, Ēlāpsus sine dubiō summus minister rēgius esse

dēbeat, et secundāriīs gemmīs fulgere. Ingenium quoque ejus

versūtius esse et capācius quam Secūtōris cognōveram, ut erant

hī virī valdē disparēs. 256. Ēlāpsus gracilis erat, prōcērus,

amplā fronte, micantibus oculīs, vultū valdē mōbilī, ōre autem

suāvissimō. Secūtor humerīs lātior erat, minus prōcērus, genīs

plēniōribus, vultū nōn malō illō quidem sed tardiōre. Crūra,

bracchia, crassiōra quam Ēlāpsī, quī quidem vix summās suās

vīrēs attigerat. Hunc crēdidī tria et vīgintī annōs aetātis

habēre, Secūtōrem trīgintā vel amplius. Ut, quae ⸤meī vicārius⸥

Ēlāpsus jubēret, Secūtor oboedīret, prōfore crēdidī, sī Ēlāpsum

quasi magistrātūs īnsignibus decorārem. Itaque monīlia illa,

majōra et minōra, mihi atque Ēlāpsō comprobāvī. 257. Inter haec

rē fabrīlī Ēlāpsum exerceō, ūsumque doceō omnis meae

supellectilis. Jam intellegēbat omnia ferē quae dīcerem, sed

loquī vix cōnābātur, praeter aliquot vocābula negandī,

affirmandī, approbandī, interrogandī. Artem ego ferrāriam neque

exercueram neque multum fortasse sōlus potuissem: sed quum ille

dē ferrāmentīs cūriōsum sē dēmōnstrat, nova mē ambitiō capit, sī

forte, hīs ministrīs, ars quoque illa mihi serviat. Nunc explicō

tantum, per ignem et malleum rem cōnficī. 258. Barbarōrum

uterque contexendīs vīminibus, juncīs, arundinibus, cannīs,

valdē excellēbat. Quidquid hujus modī ego cōnfēcī, erat sānē

inhabile. Jam vērō illī magnam mihi vim quālōrum, corbium,

fiscōrum rapidē contexunt, Ēlāpsō māteriem hārum rērum

comportante; necnōn, quod praesertim mihi cordī erat, idōneās

perficiunt caligās textilēs. Ut aquam exclūderent, rēs nūllīus

mōmentī vidēbātur, sī lapidum ac saxōrum asperitātēs, necnōn

īnsectās dēfenderent. 259. Secūtor autem in rē coquīnāriā

excellēbat. Ē cocōrum nucibus placentās dēlicātissimās, item

quasi flōrem quandam lactis, faciēbat. Piscēs, dioscōreās,

maniocēs, banānās, plūrimās nucēs ita condītās prōferēbat, ut

nihil suprā: etenim prō condīmentīs habēbat ananassās,

zingiberim, piper et alia arōmata, saccharum ē palmīs et oleum

vel optimum. Mox, postquam inter silvās vagārī potuit, avēs

plūrimās īnsidiīs capiēbat; unde nūllō nitrātī pulveris

dispendiō, suāve habēbāmus epulum. Porrō fruticem invenit, cujus

foliīs in sōle dēsiccātīs aquam aspergēbat calefactam: hōrum jūs

tepidum, saccharō admixtō, praesertim cum flōre cocī lacteō,

grātissimum fuit. Pōtiōnem foliāceam appellābam. 260. Saepius

mēcum dēlīberāvī, anne satis tūtō secūrēs penes hōs virōs

relinquerem: videō tamen, sī quid in hāc rē sit perīculī, id

fortiter dissimulandō optimē dēfendī. Sī suspīciōnem fassus erō,

prāvum cōnsilium ipse submonēbō. Tēla omnia āmovēre, quae

possint esse letālia, prōrsus nōn possum. Sī (quod minimē est

vērī simile) ambō hominēs in mē conjūrābunt, fortasse vix poterō

servārī; nam igniāria mea tēla surripient. Sed nisi conjūrābunt,

alteruter mihi auxiliābitur: nec crēdō aliēnārī posse ambōrum

animōs, dum majestātem ac vim meam benignitāte temperō. 261. Hīs

rēbus perpēnsīs, quia lūsus corporeus mentem levat, lūdum

gladiātōrium dēcernō. Etenim sī redeant barbarī, sī dēpugnāre

cōgāmur, meōs virōs velim totidem barbarīs longē praestāre; at

sī neque suās habeant sagittās neque fūsilī plumbō exerceantur

neque gladiīs bonīs rem gerant, īnferiōrēs barbarīs fīant.

Igitur Ēlāpsum prōtenus, Secūtōrem simul ac sānitās permīsit,

gladiātōriam doceō artem.

262. Vīmineīs quibusdam mūnīmentīs caput, humerōs, crūra

prōtegimur, ut magnā vī possīmus sine perīculō caesim ferīre; et

effūsōs ex ictibus habēbāmus rīsūs. Posteā lūdum variābam, nē

ūllā ratiōne pugnandī dēficerent. Sānē ventrem, pectus, vultum

prōtegere, sī hostis pūnctim petat, longē difficilius est.

Spissā tegete ac lārvā rōbustā armātūram concinnāvī; sed ipsī

vīminea scūta fēcērunt, quae, laevō bracchiō gestāta, ictūs

repellerent. Videō tamen hanc lūdī fōrmam, quantumvīs obtūsum

sūmās prō gladiō baculum, oculīs et ventrī esse perīculōsam.

Psittacus autem rē gladiātōriā abhorrēbat cūnctā, multōque cum

ejulātū absiliēbat. 263. Mox Secūtor, quī suum retinēbat arcum

atque aliquot sagittās, pennīs anatum ac ferreīs clāvīs vult

sagittās novās fabricārī. Ipsīus sagittīs mucrōnēs ex piscium

ossibus erant, nam ferrī suā in gente exstābat nihil. Clāvōs eōs

quotquot maximē vidērentur idōneī, libēns dōnō; is autem valdē

perītum sē ostendit, quum īnsuper līmam et cultrum operī

commodō. 264. At ego vel parvam catapultam magnō arcuī longē

antepōnēbam, pigēbatque mē quod pessulum ejus tractōrium chartā

dēscrībere, nēdum lignō fingere, tam difficile vidērētur. Sed

calamīs et chartā dēsignandō meditor, experior, dōnec pessulum

cum tālō suō tandem rēctē excōgitāverim. 265. Tum caprārum

cornua, quae reservāveram, exquīrō, et idōneum prōpōnēns

stīpitem caedō, sculpō, terebrō: dēnique mollissimō ē lignō,

satis magnā cum dīligentiā, rude et grande cōnstituō exemplar:

quō vīsō tōtam rem intellēxēre. Itaque ipsīs opus remīsī

ēlegantius perficiendum; nec spē meā falsus eram, nam catapultās

haud spernendās post paulō cōnfēcērunt. Ego autem glandēs

idōneās ē plumbō cōnfēcī, sed spīculā avēbam.

CAPUT (X.) DECIMUM.

266. Circiter id temporis statuī scapham, sī possem, redūcere,

nē vēla prōrsus corrumperentur. Ēlāpsus autem jam satis

intellegēbat, quid jubērem. Malleum, clāvōs, serram parvam,

argillam vitreāriam,[V] acūs sarcināriās, fūniculōs, vēlōrum

aliquot laciniās, in mulctrālī composuī: haec Ēlāpsus portat.

Ego cibum, pōculum, cultellum, pistolās portō. Flūmen convallis

vadō trānsīvimus, saxīs adjūtī modicīs, quōrum ope crēdēbam

pontem sine magnō opere posse cōnstruī. Sīc breviōre cursū ad

scapham pertingimus. 267. Prīmum vēla expandō, īnspiciō, tentō:

tribus in locīs valdē īnfirma esse opīnor. Dēnotō, ubi

resarcienda sint: id Ēlāpsus strēnuē perficit. Intereā mulctrālī

aquam pluviālem marīnamque scaphā exhauriō: frūctūs in aquā

putrēscentēs vehementer āversor: subtus inveniō solida omnia,

nec quidquam rīmārum esse timendum. Fabrī ope nōn egent tabulae;

itaque perfectīs vēlīs ingredimur. 268. Aura, sīcut

expectāveram, adversa erat. Rēmigāmus ex ōstiō, dein expānsīs

vēlīs, ad dextram excurrimus, gubernante Ēlāpsō, id quod optimē

calluit: ego jubeō et vēla regō. Ut prīmum dēflectendum in

terram opīnor, exclāmō “Ad sinistram!” et prōtinus torqueō vēla.

Oboedit ille: scapha optimē convertitur: tunc praecipuus meus

dēcessit timor. Sine ūllō perīculī sēnsū prīmum illud

exsuperāmus prōmontorium, quamvīs adversante ventō, posteā

celerius proficīscentēs praevertimur, dēnique lītus intrā cautēs

legimus usque ad portum meum, ubi in nāvāle scapham laetus

repōnō. 269. Ego autem Ēlāpsum interrogō, “Anne bona sit

scapha?” Respōnsum exspectābam, “Sīc, sīc;” vel “Bona, bona:”

sed admīror, quum ille clārē ac dēlīberātē respondet, “Bona nōn

est; bonam faciēmus posthāc.” Iterum interrogō, Cūr? Is vērō

quasi novam vōcis facultātem exhauserit, nihil respondet nisi,

“Sīc.”

270. Quod cibōs collēgeram et sēveram longē amplius quam quod

mihimet, ūnī virō, erat opus, sānē gāvīsus eram: sed quum

Secūtor, injussū meō, in agellō meō novam operam inciperet,

īrācundius paulō ratiōnem ejus reī reposcō. Is humillimē manibus

ac vultū dēprecāns, “Sīc optimē” esse cōnfirmat. Ego vērō

gaudeō, quod, tardior ingenior quī vīsus erat, per sē possit

bonās operās excōgitāre; nec diū est, quum videō, in hortulō eum

pariter atque in culīnā fore ūtilem. Jūmentīs īdem gaudēbat;

inde spēs mihi, fore ut ex dīversīs famulōrum ingeniīs

cumulātior prōvenīret opera nostra. 271. Ut prīmum, sānātō

crūre, natāre ausus est, admodum gestiēbat; nam propter tepōrem

maris, nigrītae omnēs natandī sunt studiōsissimī. Equidem post

prīmum illum diem numquam in ipsum mare mē committēbam, nē intrā

cautēs quidem; tanta mē timiditās in sōlitūdine invāsit: in

portū modo natābam. Sed cum Ēlāpsō etiam inter frāctōs flūctūs

amābam lūdere; mox aquā, velut tēlō, inter natandum, avēs

grallātōriās petēbāmus, quō in lūdō ācerrimum sē Secūtor

ostentābat. 272. Oleō jam abundāns, sāpōnem facere voluī; nec

poteram Secūtōrī, quid vellem, explicāre. Algās vērē marīnās

plūrium generum cremāvī: eārum cinerēs oleō admixtās igne

lentissimō percoquēbam, aquā calidiōre circumpositā. Item ē

mangārum frūctū quum spissum quandam extrāxissem rēsīnam, hanc

oleō commixtam itidem dēcoxī. Post aliquot experīmenta, duōbus

modīs sāpōnem nōn ita malum cōnfēcī: tum omnem rem perspexit

Secūtor, mēque in sāpōne compōnendō facile superāvit. Ūsum autem

sāpōnis ēdocuī, atque exinde in cūrandō corpore ūtēbar. 273.

Rīdeō sānē, quum videō quantā ille superbiā aurīgam sē ē trahā

jactet, in vīlissimō quōdam scamillō sedēns, tribus jūmentīs

vectus. Cēterum omnia quae imperāverim, rēctē perficit, ūsūque

trahae impetrātō, multās reportat rādīcēs cum ipsārum humō: hās

dīvidit aut circumcīdit, fimum cūrātissimē ingerit; dēmum satis

magnō cum labōre amplum facit sēminārium. Tum mēcum arguō, sī

nimium praeparētur cibī, id minimē culpandum, quoniam trēs virī

vescī ē meō oportēbit: item industriōs hominēs nōn ē suīs

labōribus effugitūrōs; jam prō patriā adoptāsse hanc īnsulam.

274. Ēlāpsus quoque suās inveniēbat operās: atque ego, dum

uterque mihi, quidquid jubeam, oboediat, gaudeō quod līberrimā

ūtuntur dīligentiā, neque socordiae sint amantēs. Tamen nē

subitō dēfessī concidant, saepius excōgitābam, aut lūdō aut

varietāte, levāmenta labōris. Rēmigandō, piscandō, gladiātōriīs

lūdīs, natandō quotīdiē, tēlīs et catapultā, ōrdinārium opus

variābātur. 275. Tunc autem texendō vel plicandō praesertim

exercēbat sē Ēlāpsus, nec quidnam cōnficeret, satis

intellegēbam. Ex cannīs diffissīs quasi tabulās complicat artē

rēticulātās, juncōsque sīc internectit, ut forāmina conclūdat.

Levissimum sānē erat opus, quamquam firmum. Artem ejus admīrāns,

quaerō tandem, quōrsum haec spectent. Respondet, “Propter

scapham, sed ferrō quoque opus esse.” 276. Amplius interrogantī,

tōtum suum prōpositum explicat, partim verbīs, partim rem ipsam

dēmōnstrandō. Ait, scapham in fluviō esse nōn semper malam, in

marī cum vēlō plēnam perīculī; quippe quae neque flūctūs neque

vim ventī tolerāre possit. Duplex opus scaphae esse addendum. Nē

flūctus ā fronte supercurrēret, ērigendam tamquam lōrīcam in

prōrā, dein praeter latera quasi ālās expandendās, sed hās

firmandās ferrō. Id mihi esse cūrandum, sē parātūrum cētera.

277. Admīrābar hominis ingenium, nec tamen prōram praealtam

approbābam; ille vērō negat sine hīs rēbus vēla prōfore. Mox

ingemō, nescius quārē, quōrsum, quandō, in magnum mare sim

invāsūrus. Sed mēmet objūrgō: Cūr tandem, priusquam hī virī ad

tē vēnērunt, tū tantopere hanc scapham fōvistī? Agnōscō

oportēre, in cāsūs necessāriē incertissimōs, scapham quam

rōbustissimē reconcinnāre, vēlīs idōneam. Itaque dē ferrāriā rē

etiam atque etiam commeditor, modo chartā dēlīneāns, modo ipsa

ferrāmenta colligēns, comparāns, exāmināns.

278. Inter haec libet cum Ēlāpsō caprōrum scopulōs vīsitāre.

Equidem semper timidus fueram, quotiēs ibi forem, (nam inter

saxa prōspicere nequībam) nē novum quid atque īnfēstum latēns

subitō ingrueret. Fateor mē, dum sōlus manēbam, timidiōrem in

diēs factum. Minus minusque mē in dēnsōs artōsque locōs volēbam

committere; sed aperta amābam spatia, ubi cūncta longē possem

prōspectāre: idcircō quoque minus inter saxa caprīna pervāseram.

Nunc cum Ēlāpsō fortiōrem mē gerēns, cum pistolīs prōdeō: ille

sīcam gerēbat: explōrāre, nōn vēnārī volō. Ascendimus trāmitem;

verna prāta flōribus suāveolentia praeterimus; locōs nōtōs

recognōscō. Mox longius penetrāns, ab excelsiōre quōdam saxō

repente novum grātissimumque videō prōspectum. Lacus

longissimus, quasi amnis flexuōsus, per plūra mīllia passuum in

fronte jacēbat. Aquās quāsdam vīcīnās anteā notāveram; jam

agnōscō aut membra hujus fuisse lacūs, aut ejus quasi cisternās

nātūrālēs. In ōrā erant herbae fruticēsque viridissimī,

ūberrimum mītibus bēstiīs praebentēs alimentum. Circā surgēbant

acclīvēs scopulī, quibus dēcurrentēs sine numerō rīvulī lacum

replēbant. Maxima vīs hīc versābātur aquātilium alitum tamquam

suā in domō. 279. Dum haec mē valdē excitant, Ēlāpsus

antilopārum gregem vīderat, magnā cum dēlectātiōne: mihi in

palūdēs aspicientī illud jam succurrit, fortasse hās ejus esse

generis quod palūstre appellātur. Sed nōlō eās perturbāre, atque

ad mare potius dūcō, ubi juga montium altius assurgēbant. Lacum

ā septentriōnibus circumeō, inde pergēns mare versus. Tandem,

per scopulōs ēnīsī, mare nōn longē vidēmus, sed dēscēnsū

asperrimō ā nōbīs dīvīsum. Subjacēbat ōra terrae, longula,

palmīs praesertim abundāns; sed rūpēs ulterius ipsās in undās

vidēbantur sē praecipitāre. Nūllum sānē portum hāc in ōrā

dispiciō, quod orientem versus patēbat. Circumversī, sed mare

dēspicientēs, redīmus domum. 280. Ego vērō, quamquam augēscēbant

imbrēs, operā ferrāriā identidem exercēbar. Incūdem, follēs,

malleōs, forcipēs, ē rē tormentāriā nāvis nostrae habēbam.

Fornācem dē novō, famulīs meīs adjūtus, dēcrēvī exstruere,

latericiam māteriem residuam adhibēns. Carbōnēs ē lignō parāre

uterque probē calluit. Mox, Ēlāpsō follēs exercente, ego ac

Secūtor ferreolōs calefactōs tundēbāmus. Etiam calidum frīgidō

pertundere docēbam, dum Secūtor forcipem tenet. Sīc virgae

ferreae, quālēs propter scapham postulābat Ēlāpsus perficiuntur.

Aliud post aliud paulātim cōnāmur; prīmō multimodīs clāvōs

ferreōs mūtābāmus,—in hāmōs, in ānulōs, mox in spīcātōs ānulōs;

sīc plūrēs in fōrmās discēbāmus ferrum fingere. Tandem illī, rē

tōtā perspectā, significant, meō labōre nōn jam esse opus: sē

hujus artificiī esse compotēs. 281. Inter haec, magnō sum dolōre

afflīctus, occīsō psittacō. Hunc accipiter quīdam incautum

excēpit, neque ego ulcīscī poteram, quamquam strepitum

cārissimae avis audiēns. Sed antequam ignipultam attinērem,

hostis cum praedā ēvānuit. Hanc sānē rem aegerrimē tulī. Quod

postquam animadvertit Ēlāpsus, sōlārī mē volēns, psittacōs nōn

bonās esse avēs dīcit, aliās quāsdam longē meliōrēs; neque

dolendum esse, quandō tanta mihi superesset avium pulcherrimārum

atque ūtilissimārum varietās, quae velut caprae aut columbae

cibātum ab homine accipere vellent. Tunc meminī, eum tāle quid

dē phāsiānīs illīs dīxisse; mox interrogandō comperiō, ipsās hās

avēs facile mānsuēscere et ōva parere plūrima: id quod libenter

audiō. Tum Secūtōrī dēnūntiō, sī aliquot hārum avium possit

īnsidiīs capere vīvās, id mihi fore grātissimum.

282. Plūrima per imbrēs parābāmus. Catapultās in diēs perfectius

figūrābant: lōrīcam ego et ālās scaphae summā cūrā mātūrābam.

Scīlicet Ēlāpsus bitūmine quōdam opus suum perūnxerat, ut aquam

rejicerent juncī cannaeque: ā mē postulābat ut compāgem tōtam

firmiter conjungerem. Alia quaedam in melius novābam, quae

longum est dīcere:—dē supellectile tractōriā, item dē arcīs

penāriīs. Famulī autem meī operās quāsdam inter sē exercēbant,

dē quibus nōn cōnsulēbar. Id mē nōn conturbat, quoniam

industriōs sentiō. Inter imbrēs pābula vel ligna colligunt,

folia, cannās, alia reportant, fimum humō ingerunt, gregī

īnserviunt, natant, rēmigant, gladiō vel tēlīs sē exercent. Sīc

diēs praetereunt celeriter. 283. Jam Secūtor ad mē venit,

venerānsque humiliter ait, “Pessimōs esse leporēs: velle sē

occīdere.” Dioscōreās et maniocās ostendit, nōn corrōsās modo,

sed ex humō ēvulsās. Leporēs sī suprā sint, “bonōs” esse ait,

sed “īnfrā nōn bonōs.” Etsī parum bene loquēbātur, intellegō

quid velit, et videō nōn esse absonum. Attamen vexāre mītissimam

gentem, quam egomet tamquam colōnōs dēdūxeram, id nimis crūdēle

putō. Tandem, multum reluctātus, ēscā atque blanditiīs veterēs

mānsuētōsque parentēs capiō, et in prīstinam caveam conclūdō.

Cēterōs ad arbitrum Secūtōris abigī aut occīdī patior. 284.

Duōrum jam ministrōrum operā adjūtus, paulō amplius poteram

litterīs mē dare: id vērō ipsum illī mīrābantur. Aliquandō

quāsdam rēs iīs ē librō legēbam, sī quid possent intellegere:

post paulō id eōs penetrābat altius. Nempe vidēbant, sibi esse

aut suam aut senum aliquot ⸤quibuscum vīxissent⸥ sapientiam; mē

ex librō plūrimōrum cognitiōnēs ad libitum meum haurīre. 285.

Quoniam neque librōrum habuī cōpiam, neque ōtium iīs esse

poterat, litterās docēre supervacāneum crēdidī; sed līberē

colloquēbar multīs dē rēbus. Illī autem, arrēctīs animīs,

studiōsē auscultābant. Dē meīs fortūnīs aliquot rēs ēnārrāvī,

dēnique dē naufragiō. Magnitūdinem dēmōnstrāvī nāvis et ūberem

rērum cōpiam, quam ex merīs ruīnīs excēpī. Tālia dum nārrābam,

illī textilia continuābant opera et linguae meae in diēs fīēbant

intellegentiōrēs: id quod maximī sānē erat mōmentī.

286. Tandem sē aperiunt, explicantque quidnam ēlabōrāverint.

Rēgium mihi vestītum exhibent atque impōnunt. Prīmum erat

capitis decorāmen, crista vel corōna ex pennīs multicolōribus:

hanc īnfulae meae superimpositum volēbant. Dein teges dorsuālis

ex palmeīs cannīs atque arundinibus; quae sīc erant dispositae,

ut ipsārum colōrēs prō pulcherrimō fuerint ōrnāmentō.

Praecīnctōrium item erat ex mollibus juncīs, quod ā ventre ad

genū pertingēbat. Tum calceī, ex palmārum fūne suprā, ex cocōrum

villō īnfrā. Ē bullīs vitreīs catellās fēcerant, collārem

tālāremque: porrō aliās bullās aut vestī aut praecīnctōriō

assuerant, tamquam gemmās. Tālia fidēlitātis documenta

laetissimē et benignissimē accēpī: sēnsī profectō, posse

barbarica rēgnī īnsignia multum valēre, aut apud hōs ipsōs, aut

apud aliōs barbarōs. Dēcernō quotīdiē, fīnītīs operibus, ūnō

alterōve hōrum mē ōrnāre; et sī quā diēs sōlemnior vidērētur,

gestāre ūniversa. Nunc, benignitātis ostentuī, utrumque fidēlium

ministrōrum super oculīs ōsculor. 287. Longum foret sī nārrārem,

quantā cum industriā messem frūctuum, rādīcum ac foliōrum suā in

tempestāte collēgerīmus, trēs virī cum tribus jūmentīs. Ego

autem post biennium hāc in īnsulā jam factus sum temporum

perītior: sī vērō anteā ego nimium fuī avidus, hī nunc meam

aviditātem superant. Nec culpō, immō laudō et grātiās agō, quod

tam labōriōsē vīctum et dēliciās comparent. Pluviae, calōrēs,

procellae, fulgura, suō in ōrdine, velut annō superiōre rediēre.

Dēmum, tempestāte illā perāctā, caelī serēnitās rediit; atque

illī sub aurōram labōrantēs, scapham perficiēbant praesaeptam

labrōsamque. Dein post autumnālēs procellās prōrsus fīnītās, ut

ipsō in marī probārētur opus, ērēctī sunt omnium animī. Vēlīs

accūrātissimē recognitīs, variās cursūs experīmur fōrmās. Prō

saburrā ⸤ponderōsa aliquot saxa⸥ portābāmus; haec cum ipsā

ancorā ita collocāvimus, ut scapham male dēprimerent; quae

nihilōminus sē solidam stabilemque praestitit. In portum

regressī, novam lōrīcam explōrāmus, num quā laxētur vel

firmitāte careat. Sānē plauditur ab ūniversīs. 288. Postrīdiē

cōram mē submissē veniunt, dīcuntque, “esse quod velint ōrāre:

spērāre sē, benignē mē audītūrum.” Impetrātā veniā, līberē

curtēque explicant, “sine uxōribus vītam nōn bene trānsigī:

velle sē in scaphā uxōrēs ex adversā terrā reportāre.” Id mē

sānē perculit: tot rēs in mentem irruēbant; vultusque meus, ut

crēdō, retegēbat, quid sentīrem. Breviter ajō: “omnī in rē mē

illīs cōnsultum velle; sī possim, factūrum; sed multa esse

perpendenda, nec posse mē illicō respōnsum dare. Ad mūnia sua

redīrent, crēderentque mē dē suō commodō ānxiē meditārī.” 289.

Dē mōbilitāte et perfidiā barbarōrum multa audīveram. Mēmet

interrogābam, anne idcircō rēgiīs mē honōribus cumulāverint, ut

scapham fūrātī abīrent. Id vērō posse negō; hī namque virī fuēre

hostēs: uterque ad mē quam ad alterum propior est. Tum sī

aufugere velint, Quamne ad terram? anne ad patriam? sed patriae

sunt dīversae. Sed sint sānē fidēlēs: mēne scapham meam cum meīs

ministrīs marī committere, domī sedentem? quī sī flūctibus

haustī numquam redeant, iterum sum orbātus, et pejus quoque, spē

abruptā. Melius arbitror perīcula participāre. At sī omnēs

ēgredimur, quis gregem cūstōdiet? quis frūgēs dēcerpet,

servābit? Tālia commeditātus, crāstinō diē iterum colloquor.

290. Prīmum interrogō, Anne jam uxōrēs habeant. Secūtor

abruptius respondet: “per mē suam uxōrem ā sē distractam:”

fuscus autem rubor, dum loquēbātur, vultum oculōsque implēbat,

in quō tenerum aliquid inesse putābam. “Mortuum esse sē uxōrī

suae,” addidit; “quae, secundum gentis mōrem, jam aliī virō sine

dubiō nūpsisset; quoniam, sē vīvere, nēmō suōrum posset

crēdere.” Rēctē eum dīcere jūdicābam. Mox Ēlāpsus ūmēscente

oculō incertāque linguā respondet, “sibi virginem quandam fuisse

dēspōnsam, quandō ab hostibus surreptus esset.” Nihil ultrā

addidit. 291. Deinde interrogō, unde velint uxōrēs petere? ab

Ēlāpsī patriā an ā Secūtōris? et quō signō cursum in marī

possint dīrigere? Respondet Ēlāpsus, “Secūtōrem ad ipsīus

patriam nōlle revertī: id uxōrī ejus fore crūdēlissimum: Ēlāpsī

patriam ambō petītūrōs. Cēterum sī ventō favente hanc īnsulam

ipsā vesperā relinquant, cum lūce terram continentem propius

vīsūrum, cūnctam sibi satis nōtam; deinde, ut prīmum populāribus

suīs aspiciantur, hīs approbantibus ad terram appulsūrōs.” Tālia

quum audīssem, respondī: Rēctē sē rēs habēre; sed amplius esse

ponderandās.

292. Vespere post operam, ad rem redeō, interrogāns: “Quis autem

tot buccīs cibum dabit, sī hāc in īnsulā quīnque erimus,—trēs

virī, uxōrēs duae?” Tum Secūtor arrīdēns ait, “Octo hominibus

satis esse jam cibī, superque.” Ēlāpsus autem, genibus meīs

prōvolūtus, dextram ōsculātur, ōratque, “nē īrāscar; sed amplius

quiddam illōs in animō habēre. Interrogantī mihi, Quidnam

igitur?” respondet: Mātrem suam esse mortuam, frātrēs occīsōs:

velle sē, sī possit id fierī, patrem suum hūc trānsvehere. Hoc

quum dīxisset, vultum meum sollicitē contemplāns, addit: “Numne

aliud quiddam audeam dīcere?” “Perge:” inquam. Tum dīcit,

“Nescīre sē, quis sit uxōrem datūrus: posse autem fierī, ut

parēns, quī ūnam habeat virginem fīliam ita velit dare, sī cum

eā sit itūrus. Anne ego nōlim īnsulam meam frequentārī?” Rēs

ipsa nōn mihi displicēbat: quamquam id quoque reputō, cavendum

esse, nē nimiā barbarōrum frequentiā ipse in servitūtem redigar.

Ergō benignē respondeō, dē tot novīs rēbus cōnsīderātē

cōgitandum. Illud tantum affirmō, sī proficīscentur, mē socium

perīculī habitūrōs.

293. Postrīdiē iīs annūntiō, grātissimum esse id mihi, quod tam

longē prōspexerint tamque industriē labōrāverint, praeparantēs

cibum, īnstrūmenta, māteriem, ipsamque scapham. Tālibus virīs,

quidquid restet arduī, spērāre mē fore prōnum; sed priusquam

aliīs dē rēbus dīcam, illud apprīmē necessārium, ut nostram nōs

īnsulam explōrēmus, antequam in cāsūs maris committāmur. Hoc

enim stāre mihi certum, ut nōn sine mē nāvigent. Jam sī procella

ingruet, sī vī ventī in aliud īnsulae latus dētrūdāmur, quid

ignāvius, quam nōn nōsse portūs, lītora, rīvōs, ubi tūtō

recondāmur? Circumnāvigandam īnsulam, indāgandās prōfluentēs

maris, tentandās bolide profunditātēs, notandās in chartā

montium fōrmās, priusquam in incerta maris ruāmus. Haec quum

dīxissem, illī prīmō vix intellegēbant; sed postquam bis terque

explicāvī, tandem aequissimīs animīs dēcrētum meum accēpērunt.

CAPUT (XI.) ŪNDECIMUM.

294. Post hōs sermōnēs uterque magis magisque in operās ruit.

Vestītūs nūptiālēs ac dōna spōnsālia crēdēbam praeparārī.

Cannārum, arundinum, juncōrum, restium vel fīlōrum, pinnārum

plūmārumque magnam vim comportābant. Posteā explicātur, patriō

Ēlāpsī rēgulō plūmātam vestem ac dorsuālem tegetem prō dōnō

dēstinārī. Id quum intellēxī, ē vitreīs meīs bullīs plūrēs

obtulī, ut prō torque collārī essent: hās accēpit Ēlāpsus

libentissimē. Videō quoque lectōrum opercula vel strāgula ē

mollibus juncīs contexī: igitur versicolōrēs vestēs ⸤quās

habēbam fulgentissimās⸥ in spōnsārum ūsum dōnō. 295. Ego vērō

bolide (quam Graecī vocant) quaesītā;—etenim plūrēs in nāve

fuerant—saepius cum alterutrō virōrum ēgrediēbar longius,

interdum in cymbā, sī valdē esset serēna tempestās, quia tum

rēmīs certior est cursus. Tunc tōtam illam ōram quae Caprīnō

Jugō subjacet, satis explōrāvī; nusquam patēbat scaphae

receptāculum: sed collēs accūrātē dēlīneāvī, ut locōs posthāc

recognōscerem. Necnōn cum ambōbus in scaphā ēgressus, ōram

adversam juxtā hortōs ulterius vīsitāvī; quidquid dē lītore, dē

profunditāte, dē montibus erat notandum, id cōnscrīpsī, notātīs

caelī regiōnibus. Necnōn ūnīcuique montium nōmen indidī aliquod,

cum suā figūrā dēscrīptum. 296. Quum diē quōdam in hortīs cum

Ēlāpsō permānsī, Secūtōre domum missō propter variōs ūsūs, per

īnferiōra prāta dīligentius exspatiantēs, orȳzam invēnimus in

ūvidiōre locō lātē crēscentem, ubi numquam anteā incesseram.

Hanc rem crēdidī posse aliquandō magnī esse mōmentī. 297.

Postrīdiē quiēscente aurā, excurrimus in cymbā usque ad portum

hortōrum. Montem illum altissimum jūdicō praecipuum esse

oportēre locōrum documentum. Quārē ā tribus lateribus figūram

ejus accūrātē dēlīneō; tum crēdidī, mē, sī hāc in parte īnsulae

forem, in diē quamvīs nūbilō positūram meam agnitūrum. Cautēs

quoque, sī quās vidērem, scrīptō notāvī. 298. Prōfluentēs maris

multō erat difficilius observāre vel conjectāre; nam aestus

diurnus atque aura conturbābat ratiōnēs meās. Īnsulam ā

Septemtriōnibus praevertī nōn ausus sum. Multa nāvigandō

expertus, tandem dēspērō dē prōfluentibus cognōscendīs, nec

valdē perturbor, sed dē hāc rē reticuī.

299. Domum revertentī dēlicātissimum mihi prandium appōnit

Secūtor, ex avibus grandiōribus membrātim concīsīs. Genus avium

nesciēbam: num ōtidēs[W] esse possint, dubitābam. Ille explicat,

esse eās ex hōc genere, quod mānsuēfactum volēbam; sed hāctenus

nūllam sē cēpisse vīvam. Neque ille neque Ēlāpsus vult vēscī:

sed postquam fīnīvī, vēscēbantur. Tum interrogō, quidnam dē

grege possit fierī, sī nōs omnēs peregrīnāmur. Tacent paulisper;

mox Ēlāpsus respondet: “Sī faveant aurae atque Fortūna

Marītālis, trīduō nōs posse revertī. Solvendum esse gregem,

compedibus fortasse vel objicibus praepedītum. Quandō redeāmus,

fistulae cantuī oboedītūrōs: sīn minus, sī forte haedōrum

aliquot āmittantur, ferendum damnum. Nōs ē colle Caprīnō novōs

haedōs, sī libeat, vēnārī posse; uxōrēs nōn posse.” Quandō haec

sēriō ac dēlīberātissimē dīxit, vix rīsum continuī. 300. Sed

pergō interrogāre, Quot rēmōs habeāmus scaphae. “Duōs tantum,”

respondent; eōs nempe quōs egomet fabricāvī. Id sufficere negō;

quippe sī aurā dēficiāmur, fortasse rēmigantēs trēs virī

quattuor rēmīs novum assequēmur ventum, sed duōbus ūtentēs rēmīs

in stāgnante āere haerēbimus. Novōs rēmōs, clāmant, caedendōs;

id quod ego comprobō. 301. Tum alium injiciō scrūpulum. Sī

barbarīs foret cōnflīgendum, ego ignipultā pistolīsque valeō;

ministrī meī cōminus gladiō bene pugnant, sed ēminus ā barbarīs

superantur. Nam neque multās habent sagittās, neque multum in

hāc arte sunt exercitī: porrō sī maximē essent sagittāriī, duo

virī ā multīs facile obruuntur. Meliōribus opus est tēlīs,—Hīc

pausam faciō. 302. Illī prīmō tacuēre: tandem invītō sermōnem.

Ēlāpsus timidē interrogat, “anne sciam, quot habeāmus in ūsum

catapultārum praeparāta spīcula missilia?” Tum respondeō, “Ego

certē nesciō.” Ille vērō, tamquam veritus nē mē reprehēnsiōne

corripiat, tacet iterum. Sed Secūtor, paulō audentior, testātur,

“nōn posse illōs portāre spīculōrum jam cōnfictōrum pondus:

plūra cōnfingere, inūtile esse: quod genus tēlōrum sit melius,

sē nescīre, nisi sī ignipultās dēnotāre velim.” 303. Sēnsī mē

errāsse; nam nōluī igniāria tēla tunc eōs ēdocēre. Itaque

benignē dīxī, “industriam illōrum omnī laude esse dignam, mēque

gaudēre, quod tantam habērent spīculōrum vim: spērāre mē, sine

proeliō aut jūrgiō nōs reditūrōs; sed quotīdiē catapultās

exercērent, et tot uterque sēcum assūmeret spīcula, quot rēs

ipsa permitteret.” Tālī respōnsō contentōs sē dēmōnstrābant.