399 Dispatch of business. 400 Royal gifts of Robinson to
Cortops. 401 Sudden loss of Robinson’s skiff by Upis. 402 Yards
are wanting to the mast. 403 Robinson undertakes to be ship-
carpenter; 404 and buys many wares of the captain as presents to
Cortops, Pachus and Calefus. 405 Great farewell on the Sunday;
406 and solemn advice to Gelavi. 407 Final arrangements in the
ship. 408 Last gifts of Robinson. 409 The ship is wind-bound.
410 Robinson’s story of himself. 411 How he escaped from the
Moors to Brazil. 412 Received funds from England. 413 Became
familiar with his employer’s sons; 414 was invited to join in
partnership. 415 Easy liberality of the Brazilians. 416 European
considerations. 417 Robinson becomes a partner. 418 Fertility of
the country. 419 Nature and management of his estates. 420
Occupation of three years. 421 His ennui in the fourth. 422 New
overtures of his partner. 423-430 Robinson consents, after faint
resistance. 431-3 His voyage and shipwreck. 434 The weather
changes. 435 They are towed off. 436 The boats and Gelavi
depart. 437 They fall in with a ship bound for England. 438
Robinson sends a letter by it. 439 He reaches Jamaica. 440
Arranges business at Brazil by letters—and without further
events, regains his English home.
ERRATA.
Transcriber’s Note: the errata have been corrected as part of
the process of producing this e-text.
Section 8, line 6 —for rersus read rursus.
” 12, ” 14 —for protulentam read potulentam.
” 35, ” 15 —for facilime read facillime.
” 59, ” 12 —for hue read huc.
” 65, ” 12 —for compertum read compertam.
” 66, ” 6 —for panxillulum read pauxillulum.
” 70, ” 3 —for tălis read talĭs.
” 91, ” 4 —for qualicumque read qualicunque.
” 103, ” 8 —for explorari read explorare.
” 216, ” 2 —for incedentem read incedens.
” 291, ” 4 —for Secutorum read Secutorem.
ROBINSON CRUSOE.
REBILIĪ CRŪSŌNIS ANNĀLĒS.
CAPUT PRĪMUM.
1. Nātus sum ego Eborācī, ex bonā familiā, sed peregrīnā: quippe
pater meus Germānus fuit ē Brēmā, ubi appellābātur Kreutznaer.
Cēterum per mercātūram dīves factus, Eborācī cōnsēdit, unde
recēpit in connūbium mātrem meam. Ex hujus agnātīs praenōmen
mihi Rebilius, ex patre nōmen Kreutznaer inditum est. Sed vulgus
hominum, facilī corruptēlā, Crūsōnem mē Rebilium appellābat.
Tertius eram fīlius familiae. Frāter maximus, tribūnus mīlitum,
cum Hispānīs proeliō congressus, ad Dunquercam occubuit. Frāter
proximus, sīcut ego quoque posteā, incertum quōmodo, ēvānuit. Mē
quidem pater, dīligenter īnstitūtum, jūris lēgumque studiīs
dēstinābat: sed, fātālī quōdam mōtū, nihil mihi arrīdēbat, nisi
ut marī oberrārem.
2. Prīmā in juventā clam patrem ēvāsī nauta. Cursū mox fēlīcī
cum magistrō nāvis hūmānissimō ad Guineam Āfricae nāvigāvī.
Alterō in cursū ā Maurīs pīrātīs captus sum, et per quattuor
ferē annōs dūram servīvī servitūtem. Inde mīrāculō audāciae
ēlāpsus, in Lūsitānā quādam nāve ad Brazīliam sum dēvectus, ubi
colōnō cuidam trēs amplius annōs strēnuam operam nāvāvī,
praefectus servōrum agrestium. Mox per hunc amīcōsque hujus
adductus sum, ut ad Guineam nāvigārem, hominēs nigrītās
conquīsītūrus, quōs ipsī inter sē per sua praedia servitūtis
causā dīviderent. Equidem magnam lucrī partem eram dērīvātūrus.
3. Sed longē aliter ōrdināvit Deus, nē impūnē caecae cupiditātī
obsequerer. Nempe ventīs abrepta nāvis Ōceanum trānsīre
nequībat, sed longē ad Caurum dēvehitur, circā Orinocōnis ōstia,
ut crēdēbāmus. Altera mox superveniēns procella magnō impetū nōs
in Occidentem prōpulit, ubi, sī ē marī effugerēmus, per ferōs
hominēs foret pereundum.
4. Gravī impendente perīculō, nocte intempestā et saeviente
adhūc ventō, nauta quī erat in vigiliā “terram adesse”
exclāmāvit; atque, anteā quam cēterī experrēctī superne
congregāmur, nāvis in arēnīs haeret. Statim cum strepitū
tremendō corruunt mālī eōrumque armāmenta. Flūctūs magnā vī
forōs prōluēbant, neque ipsae nāvis compāgēs diū tolerātūrae
vidēbantur. 5. Magister scapham dēmittī jubet. Dēmittitur: nec
facile id quidem. Rēs, quae maximē ad vītam sunt necessāriae,
raptim ingeruntur; tum nōs ipsī, tredecim virī, in eandem
dēscendimus. Montōsum lītus inter sublūstrem cālīginem furvum
appārēbat: eō rēmigāmus, sī quā forte in sinū terrae reductō
tranquilliōre marī ūtāmur. Jam, violenter undante salō et circum
nōs sē frangente, rēs nōn nauticae perītiae sed dīvīnae opis
vidēbātur: quārē inter rēmigandum sē quisque Deō Suprēmō, pius
impiusve, commendābat, salūte paene dēspērātā. 6. Ventus, ad
terram prōpellēns, cursum scaphae accelerābat, terram faciēbat
formīdolōsiōrem; metū autem maris, spē lītoris, ipsī nōsmet
quasi in certissimum exitium dētrūdēbāmus. Tandem, vadōsiōre
marī, flūctūs perniciōsius circumfringī et dējectārī scapha.
Mox, ecce crista undae ingēns, quae nōs persequitur; et vix Deī
effāmur nōmen, quum cūnctī sumus absorptī.
7. Quae sequēbantur, longa fortasse ēnārrātū, factū erant
brevissima. Profundius sēnsī mē verbere flūctūs illīus dēprimī,
sed, animā fortiter compressā, ad summās aquās ēmersī tandem.
Alterō in flūctū spūmante implicātus atque violenter
circumtortus, immēnsum anhēlāns ēluctor; tum conversus, humerōs
meōs succēdentī oppōnō cristae. Ea mē magnā vī cautem versus
prōjēcit, aquā exstantem: hanc ego amplexus, adhaereō, dum
dēcurrit unda; tunc, priusquam novus superveniat flūctus, per
vada exsiliēns scandō, iterumque amplector cautem; simul, aestū
paulisper obruor. Ictus ejus mē asperē quassābat, sed extemplō
āera animamque recēpī, et rūrsus per vada supergredior. Citrā
saxa undās longē minus ingentēs sēnsī, inter quās poteram
natāre, aegrē profectō. Mox lītore ipsō prōjectus, uncīs pedibus
in sabulōnem lapillōsque inculcātīs, prōnus dēcidō, ut nē mē
flūctus retrahat. Ūnō post temporis mōmentō in terrā firmā astō.
Conversus, videō praeter lītus cautium seriem, inter albicantēs
aquās nigrārum; nihil aliud per tenebrās in marī dispiciō, neque
scapham neque quemquam ē sodālibus.
8. Tamen haud valdē cālīginōsa erat nox. Ingentēs aliquot nūbēs,
et plūrimae nūbēculae, sībilante ventō raptābantur: inter hās
clārissima lūcēbant sīdera ē nigerrimō caelō. Respiciēns ad
terram, collium dumtaxat cernō līneāmenta ac rūpium. Tum
vestīmenta raptim dētracta manibus contorqueō, et, quoad possum,
aquam marīnam exprimō. Eadem rūrsus induor, (quid aliud
facerem?) et rūpem proximam per algās ēnīsus ascendō; frūstrā:
nam nē inde quidem in marī quidquam discernī potest.
9. Attamen arboris fōrma super colle exstat. Hanc sequor, et, ut
potissimum in cālīgine, arborem illam scandō et rāmōs amplexus
interfūsusque mē repōnō. Vestīmentōrum in loculīs nihil habuī,
praeter cultellum, tabācī aliquantum et tubulum fūmārium. Post
brevem requiem assurgēns, virgam grandiusculam amputō, quā
prōtegam mē aliquātenus. Aquā marīnā largius īnsorptā, tamen
neque sitis neque famis aderat mihi levāmen. Sed, locō cibī,
tabācī folium in ōs meum compōnō, implicātāque rāmīs virgā,
membra mea ita dispōnō, ut nē dēcidam, sī somnō capiar.
Vespertīliōnēs, et maximī illī quidem, strīdōribus ac volātū,
somnum aliquamdiū discutiunt.
10. Item quoad concitātō opus erat corpore, mēns mea tranquilla
fuerat ac praesēns: nunc, quandō quiēscit corpus, maximē sē mēns
agitāre coepit. Imprīmīs grātiās Deō optimō maximō sincērissimās
profūdī, admīrāns praesertim, sī ego sōlus ex tantō naufragiō
servor. Mox id ipsum crūdēlissimē mē pungit; etenim hīc
sōlitārius, madidus, famēlicus, paene nūdus, pejus ēnecor quam
in marī, nisi vērō ferī hominēs sīve bēstiae mē dēvorābunt. Sānē
ego id temporis pius nōn eram, minimē religiōsus. Igitur tantā
in calamitāte magnus mē aestus animī conquassābat, inter grātēs
querēlāsque, cōnsilium ac dēspērātiōnem. Tandem agitātiōne
victus profundō somnō conquiēvī, labōris ac maestitiae oblītus.
11. Māne expergīscor, multum recreātus, sed algēns; nec mīrum.
Cēterum ibi maris temperiēs hūmānae cutis calōrem aequat: etiam
nox ipsa tepet: porrō arboris illīus dēnsa folia fuerant mihi
prō tegumentō, nē calor in apertum aethera effugeret. Sciūrī,
psittacī, macacī sīve cercopithēcī circum garriēbant
continenter. Ēvigilāns incipiō dēscendere: ecce autem canis
noster ad rādīcēs arboris meae, quasi cūstōdiēns. Id mē tenerō
quōdam ita affēcit gaudiō, ut lacrimae oculīs oborīrentur. Ergō
nōn sum prōrsus sōlitārius; ūnum saltem retineō amīcum! Hunc
dēmulceō, plaudō armōs, paene amplector. Mox festīnanter
dēambulāns, nāvem nostram ex adversō cōnspicor, longiusculē
ultrā eās cautēs, ubi ipse prōjectus fuī. Sine dubiō aestus
intumēscēns, ex arēnīs lēvātam, hūc dētrūsit. Jam autem paene
sōpītō ventō, inānis tantum supererat undārum jactātiō. At ego
in margine rūpis incēdēns, dēspectō circā lītus: mox,
interjectīs vix mīlle passibus, scapham nostram discernō in
arēnā, subter caeruleā quādam rūpe. Adīre eam voluī; sed quasi
lingua quaedam maris interfūsa impediēbat; et quoniam famē
urgēbar, in nāvem potius, sī possem, regrediendum cēnsuī.
12. Dēgressus rūpe, redeō praeter lītus: ibi pilleum nauticum
videō, summō cum maerōre. Jam aliquantum recesserat aestus,
atque, ut aestimābam, vix trecentī aquārum passūs ā nāve mē
distinēbant. Exūtīs pallā bracchiīsque, intrepidē mare ingressus
sum, inter grallātōriās avēs, quae plūrimae aquā exsurgēbant; et
facile nāvem natandō assequor. Puppis ejus valdē ēlevāta est,
dēpressa prōra; ex quā catēnae dēpendentēs aquam tangēbant. Hās
ego prehēnsās ascendō, et supervādō lōrīcam tabulātōrum. Ō
trīstem ruīnam, ubi mālī, vēla, fūnēs strāge conturbātissimā
complicantur. Sed ego ad cellam penuāriam dēcurrō, ibique
arreptō pāne nauticō (quī bis coctus appellātur) vēscor
libenter. Mox, ex arcā meā ipsīus extractās, vestēs induor atque
hōrologium meum resūmō. (Profectō resurgente aestū vesperī, ille
meus in lītore vestītus natāns asportātus est.) Simul ut aquam
pōtulentam inveniō, sinūs vestium pāne complēvī, ut quotiēs
libēret, vēscerer: tum meditābar, quid facerem potissimum.
13. Illud mē angēbat, quod manifēstē, sī in nāve mānsissēmus,
omnēs fuissēmus salvī. Super prōrā quidem saepius īnsultantēs
undae plūrimās rēs corrūperant; sed altera pars, puppim versus,
altē sublāta, sicca erat atque incolumis. Quippe, ut crēdō, quia
in arēnā, nōn in cautibus haeserat, carīnae soliditās
perdūrāvit. Quam plūrimās rēs jam cupiēbam asportāre; sed id
erat difficile. Scapha major, ut dīxī, in lītore prōjecta erat
longē. Illa quīndecim virōs facile portābat, et in magnīs
Āfricae fluviīs ad invehendōs vēnālēs magnō ūsuī erat futūra.
Alteram comportāverāmus longē minōrem, cymbam potius quam
scapham dīxerim; quae duōs hominēs cum rēmige posset ad scapham
dēvehere, sī quā jūxtā rīpās aquae forent breviōrēs. Haec in
nāve remānsit: dēmittere eam in mare erat in facilī; sed parum
capiēbat, nec vidēbātur nimiō sub onere aestum lītoris
tolerātūra. Postquam arcās ac dōlia multō cum suspīrātū
aliquamdiū aspexī, contemplor mālōs, ac ratem compōnendam
dēcernō.
14. Subitō exsultāns, ex fabrī nostrī repositōriō serrā dēreptā,
mālōs dissecō, ut trabēs longitūdine ferē parēs efficiam. Hās in
mare prōvolvō, fūnibus quibusdam mālōrum suprā inhibitās. Ligna
grandiōra cujuscumque generis colligō, ingerō, omnia fūniculīs
dēligāta. Posteā ipse sēminūdus, cum malleō et cōnfībulārum
sacculō circum collum suspēnsō, dēgressus equitō super trabe.
Undātiō maris jam dēminūta est: raptim ego ligna atque trabēs,
vēlīs fūnibusque cōnfūsās, conjungō, dēstinō, dēpangō; vī meā
maximā, quantumvīs rudī, ratis fundāmenta jaciēns. Redeō suprā;
videō quanta sint portanda onera, ratemque nōndum sufficere. Tum
alia ligna plūrima et tabulās ex omnī parte nāvis conquīrō. Hās
dissecāre ex suō locō, nimiī labōris erat atque temporis. Sed
saepta animadvertō lignea, quae ad dīvidenda nigrītārum cubīlia
comparāveram. Utrumque bīnīs hāmīs ē tergō, bīnīs spīcātīs
clāvīs ē fundō, erat īnstrūctum; ānulīs laterī nāvis īnfīxīs,
per quōs hāmī īnserī dēbēbant. Haec saepta plūrimam atque
optimam mihi sufficiēbant māteriem. Quibus rēbus superadditīs,
mōlem ratis et soliditātem multum adaugeō; tum fūnibus astringō
cūncta. Longum id erat et sānē difficile: necnōn sōl mē
admonēbat hōrārum: hōrologium substiterat. Dēnique postquam,
graviter īnsultāns ratī, firmitātī ejus cōnfīdō, maximō cum
dolōre sentiō, vix minimam partem eōrum, quae vellem, posse mē
asportāre; jam autem dēligendum esse. 15. Ab operā paulisper
requiēscō; vīnī ārdentis saccharīnī hauriō pōcillum, meditorque
maestissimē. Ea quae ad vītam maximē sunt necessāria, dēcernō
sūmere imprīmīs; tum, arma ad vītam dēfendendam. Quattuor
nautārum arcās commodē vehī posse super ratī meā crēdēbam.
Totidem exināniō, et, per tollēnōnem[A] sūculīs īnstrūctum,
dēmittō in ratem: hanc mox scālās versus trahō. Sacculōs impleō
plūrēs bis coctō pāne, orȳzā, fabīs, mīliāriā atque hordeāceā
farīnā; et facile in arcās dējiciō. Fabīs atque mīliō praesertim
erāmus nigrītās cibātūrī, et sānē multum hujus cibī portābāmus,
sed īnfrā in alveō. Jam trēs cāseōs Batavicōs arripiō, caprīnae
carnis siccātae massās quīnque, (quā carne vel maximē
vēscēbāmur,) et frūmentī Eurōpaeī reliquiās quāsdam, quod ad
gallīnās alendās convēxerāmus. Gallīnae vī procellārum perierant
omnēs. Cēterum trīticum fuit id, cum hordeō: posteā invēnī
corruptum esse per sōricēs.
16. Dein latice ārdentī anquīsītō, vīnī palmāris congiōs ferē
sex, cum plūrimīs dēlicātiōrum pōtuum lagēnīs, seorsum conclūsī.
Hae lagēnae partim magistrī fuerant, partim meae ipsīus.
Lacernam meam et lectī opertōrium corripiō, porrō serram,
secūrim, malleum clāvōsque: sed haec in cymbā dēstinō portanda.
Plūrēs fuisse in nāve nitrātī pulveris cadōs majōrēs sciēbam;
sed ubinam artillātor noster eōs habuisset conditōs, eram
nescius. Tandem multum anquīsītōs duo invēnī siccōs sānōsque,
tertium aquā marīnā corruptum. Cistās trēs, hōc pulvere
complētās, cūrātissimē intrā arcam super ratī ita conclūdō, ut,
sī flūctus alluat, minimō sit dētrīmentō. Jam dē igne fovendō
subit cūra. Coquī nostrī recēnseō supellectilem. Inde dēripiō
foculum cum forcipe, batillō et rutābulō, crāticulam ferream,
ahēnum, ollamque coculam. Satis oneris jam vidēbar imposuisse.
17. Cymbam prōtinus per eāsdem sūculās marī committō; id quod
difficillimum fuisset, nisi requiēssent undae. Hūc impōnō
ignipultam aucupāriam optimam, pār pistolārum cum balteō,
mulctram stanneam, igniāria, sīnum ligneum, pōculum ex albō
plumbō, item corneum; cum vestibus ac fabrīlī supellectile, quam
nōmināvī. Addō pilulārum plumbeārum sacculum ac gladiōs duo.
Ūnus hōrum falcātus erat Maurūsiī meī dominī gladius. Sōlem
videō dēclīnāre; itaque properē fūnem tractōrium ratī adjungō,
fūniculōs plūrēs in cymbam prōjiciō, jamque dēscendō cum rēmīs,
ratem ad lītus tractūrus.
18. Tria mē cōnfirmābant,—mare tranquillum; aestus placidē
allābēns; aurae quoque, quantum erat, terram versus spīrāns.
Parvam ancoram in cymbā portābam. Jam rēmigō, atque contus
animum subit. Redeō, efferō contum: dēmum lītus petō, sed
dīrēctam viam cautēs prohibēbant. Avēs multae in ratem
cōnsēdērunt, ut piscārentur commodē. Hās aegrē abigō. Mox sēnsī
mē praetervehī, ipsō marī clam trahente: inde spērābam posse mē
in fluviī alicujus ōstium dēportārī, ubi bona mea tūtius
expōnerem. Id quod ēvenit: nam rūpēs mox subeō, ubi in convallem
sinus maris intrat. 19. Sed dum rēmīs, quantum possum, medium in
flūmen cymbam dīrigō, paene alterō naufragiō cōnflīctor, rate
vadō illīsā. Dēclīvī prōtinus ratī dēlābēbantur ejus onera, nisi
properē succurrissem. Circumāctā cymbā, ligna aliquot dē rate in
interstitia ejusdem intrūdō, quasi paxillīs ēnormibus sustinēns
arcās. Hīc alligātus necessāriō commoror, ānxius sānē animī,
dōnec aestus īnsurgēns ratem allevāvit. Tum in parvum quendam
sinum dēvertō, juxtā plānitiem, cui mare dēbēbat superfundī. Eō
mox dēlātus metuēbam ancoram dējicere, nē tanta mōlēs fūnem
abrumperet, nisi aquās stāgnāre intellegerem. Tandem recēdēns
aestus in terrā firmā relinquit et cymbam et ratem.
20. Onera mea expōnere inūtile erat, nocte appropinquante. In
arbore aliquā iterum dormīre dēcrēvī; itaque suffertā ignipultā
armātus, item gladiō serrāque, per ulvās ūberrimās prōcēdō,
anquīsītūrus idōneum cubīle. Nemus haud longē videō. Ibi dēlectā
majōre quādam arbore, curvīs trānsversīsque rāmīs, gradūs prō
scālīs in cortice serrā incīdō; tum scandēns cum serrā amputō
rāmōrum quidquid sit obfutūrum, et cubandī faciō perīculum.
Macacōs videō plūrēs in arboribus, sed parvōs mītēsque.
21. Redeuntī canis occurrit, lepusculum ōre ferēns, quem ante
pedēs meōs prōjēcit. Intellēxī eum magnam partem dēvorāsse;
etenim plēnus saturque appārēbat. Sānē ego dōnum ejus nōn
contempsī, quamvīs laniātum. Accēpī; sed subit cūra, nē sōlō meō
amīcō prīver, nisi sēdulō pāscam. Magnō erat corpore, multōque
egēbat cibātū; dē quō incēpī meditārī.—Dulcem aquam juxtā
cōnspicor, in flūmen marīnum dēcurrentem. Mox frondibus
foliīsque siccīs igne factō, lepusculī reliquiās super vīvīs
prūnīs ope gladiī ac serrae torreō, gustātūque ejus quam maximē
fruor. Prīmam illam in īnsulā sōlitāriā cēnam cum voluptāte
trīstitiāque mīrē commistā meminī. Jamque cālīgābat. Ego autem
tabulam quandam reportātam clāvīs dēstināvī ad rāmōs arboris
meae, ibique lacernā obvolūtus somnō mē dabam. Ignipultam inter
rāmōs apposueram: canis jacēbat subtus. Pistolīs quoque
succingor, nē sīmia aliqua major mē incessat.
22. Et profundē equidem dormīvī, dēfessus labōribus; tamen ante
lūcem sum experrēctus: (etenim illā in regiōne aestātis ipsīus
nox proximē ante dīlūculum tenebrās obtendit:) atque ego
meditāns cōnsilia mea compōnō. Ut prīmum dīlūcēscit, dēscendō.
Ligna aliquot exacuō secūrī; tum prō sublicīs in arēnam ita
adigō, ut ratem, quamvīs crēscentibus aquīs, inhibeant. Nitrātī
pulveris cistās lacernā prōtegō, sī forte pluat. Serram,—
malleum,—clāvōs,—tabulās duās, rōbustam tenuemque,—argillam
mollem, cum vetere fūne prō stuppā,—in cymbam collocō. Aquam
mulctrā haustam sūmō mēcum, item pōculum ac pānem. Lepusculī,
quod restat, cum cane dīvidō, ipsōque in cymbam adsūmptō flūmen
ingredior, scapham nostram invīsūrus.
23. Plēnō maris aestū, tardius dēscendō flūmen; mox intrā cautēs
lītus lēgō, nē quid undārum mē incommodet. Magis magisque
admīror avium abundantiam, quā marīnārum, quā silvestrium. Inter
cautēs ac lītus grallātōriae abundābant. Ad scapham tandem
pertingō; perfrāctam inveniō, velut animō praecēperam;
crēdideram posse mē dētrīmenta ejus resarcīre. Sed vīgintī
passūs ā marī jacēbat, procellā aestūque illīus noctis longē
ēvecta; neque summā meā vī potuit movērī. Porrō, rēmōs idōneōs
neque habēbam, neque, sī habērem, adhibēre possem, onustā certē
scaphā. Aeger animī hanc relinquō, rēmigōque nāvem versus.
Cōgitāns autem statuō mālum vēlumque scaphae anquīrere, sī forte
posteā hōrum ūsus vēnerit.
24. Ad scālās nāvis accēdō. Hās natāns nōn potueram manū
attingere: etenim puppis nimium erat ēlāta. Sed astāns in cymbā,
facile eās apprehendō. Cane prīmum superpositō, alligātāque
cymbā, ipse ascendī; mox dēsideō inops cōnsiliī. Ōllam offendō
frūctuum condītōrum: cum pāne vēscor, dum cōgitō. Videō alteram
ratem nōn posse mē cōnstruere; spatium diēī nōn sufficere, sī
trabēs ipsā ex nāve sint dissecandae; lōrīcam tabulātōrum
discindere, labōriōsum fore, nec valdē ūtile. 25. Maurōrum
memineram ratēs utribus suffultās. Utrēs nōn habēbam. Arcās
aquae impenetrābilēs volēbam prō utribus adhibēre; sciēbam autem
nostrās solidō esse rōbore et astrīctā fabricā. Ūnaquaeque hārum
ligneō pessulō rudīque serā obdēbātur; cūncta comparī erant
modulō. Diē superiōre, dissectō serrā pessulō, facile aperueram
quattuor illās; īdem nunc faciō in cēterīs, atque exinānītārum
explōrō commissūrās. Artissimae vidēbantur; id gaudeō: sed
fūnibus properē in mare dēmīsī quattuor hārum, ut commissūrae
aquā intumēscerent; meam ipsīus, quae optimē fabrēfacta est,
pice ac stuppā circā operculum incēpī oblinere, perīculum
faciēns, num aquam exclūdere possem. Postquam operuī, cuneōs
tenuēs ligneōs juxtā pessulum īnferciēbam, quō astrīctissimē
conclūderem. Hanc in mare dēmīsī, fundō sūrsum sustentātam;
atque ibi religātam relīquī, ut operam meam aqua explōrāret.
26. Jam videō diem prōcēdere, metusque subitō mē incessit, nē
quis thēsaurōs meōs ē rate compīlāret, nēve bēstia corrumperet
cibum. Īnsula foret an continēns terra, culta an inculta,
ferōcibus bēstiīs īnfēsta necne,—nōndum sciēbam. Ratis autem
dīlēctissima oculīs sōlīque exposita manet, dum ego novās hīc
rēs conquīrō! Crēdēbam nōn posse mē illō ipsō diē novae ratis
onus asportāre; satius esse, redīre quam citissimē. Illud
succurrit: “Heri, quae ad vītam maximē erant necessāria, āvēxī;
hodiē, quae pondere levissima sunt, nūndinātiōne pretiōsissima,
āveham in cymbā; ut sī forte nāvis aliqua mē servābit, nē
prōrsus sim pecūniae inops.” Duo gladiōs pulchrōs ē caeruleō
chalybe inveniō; hōs avidē sūmō. In sēcrētō magistrī scrīniō
aureōs nummōs Hispānōrum (doblounōs vocant) certō sciēbam
continērī; quōs ille comportābat, nē, ventōrum vī aliquō
dēvectus, pecūniā ad reficiendam nāvem egēret. Dolābrā prōtinus
forēs scrīniī perfringō: inveniō autem nōn aurī sōlum crumēnās,
sed īnstrūmentum astrologicum, pretiōsum illud quidem, ac duo
optima hōrologia; item furcillam mēnsālem et cochlear, utrumque
ex argentō; mox duās acūs magnēticās, utramque suā in capsulā:
tertiam vīderam ipsum juxtā gubernāculum, propter ūsum
gubernandī. In mēnsulā offendō supellectilem geōgraphicam ac
scrīptōriam, cum librīs quattuor. Cūncta arripiō, et quasi vōtum
Deō concipiō, numquam, quantum in mē est, cognātōs magistrī
optimī quidquam lātūrōs damnī, sī forte in hominum gregem
restituar.
27. Dum meōs ipsīus perscrūtor loculōs, unde argentum, arculās
optimās clāvēsque avēbam, illud “sī forte” animum aurēsque meās
pertentat. Immō tōtum hunc diem quasi rhythmus quīdam “sī forte”
tinnit in auribus, dum rēmigō, dum incēdō. Jam rēs
pretiōsissimās in arculīs conclūseram, quum scaphae meminī
armāmenta. Haec facile reperiō. Mālum ejus ad terram attrahendum
dēcernō, pōne cymbam alligātum. Quamvīs properāns, temperāre
mihi nequīvī, quīn lārdī asportārem succīdiam, cum bulbōrum
majōrum marsūpiō ac capide duōbusque cultrīs. Dein, quidquid
vidēbam corbium, fiscōrum, riscōrum, quod natāre poterat,
restibus cōnstringō, et pōne trahō, in cymbā portāns mē ipsum ac
canem cum novīs thēsaurīs. Ecce autem, dum in eō sum, ut nāvem
relinquam, duae fēlēs cymbae īnsiliunt, quās quidem neque ego
neque canis aspernātur.
28. In rēmigandō, vereor nē agmen meum, pōne tractum, vadō
flūminis illīdātur; in lītus potius prōjicere volō. Dein locum
putō exquīrendum, ubi ratis mea posterō diē tūtissimē appellat:
nam sī arcae in fundō ratis aliquō afflīgerentur, maximum fore
perīculum nē cūnctae rēs disperīrent. Dīxī linguā quādam maris
prīmō illō māne mē ā scaphā intersaeptum. Hanc videō ad dextram
cautium, eōque dīrigō cursum. Corbēs, mālum scaphae, cētera,
facile in lītus sūrsum trahō; dein sinum illum maris properō
intrāre.
29. Circā quīngentōs passūs penetrābat terram, rūpe praecipitī
undique circumclūsus. Ōstium angustius erat, quia aspera saxa
utrimque exsurgēbant postium īnstar. Lītus intimum ē mollissimā
ac plānissimā erat arēnā; id quod facile perspexī, quia nōndum
altius pertinuerat aestus. Ultrā arēnam videō algās cactōsque.
Hūc certum est ratem illam crās dēdūcere. Quae quum summā
celeritāte lūstrāssem, contentīs bracchiīs domum rēmigō: nempe
domum īre, erat, ad opēs meās. Intrā cautēs mare invēnī tunc
quidem sānē tranquillum.
30. Ad coquendum prōtinus accingor, praesertim (sī crēdere
possīs) propter canem; immō, propter fēlēs item; namque ad
quidvīs, quod posset mē amāre, mīrē allectābar. Quattuor intrā
lapidēs ignem accendō. Trēs stīpitēs, īnfrā arēnae īnfīxōs,
suprā fūne colligō; inde suā catēnā suspendō ahēnum coculum.
Aquam in capide apportātam īnfundō; addō fabās, farīnam
hordeāceam, lārdī segmen cum bulbō. Māteriā ignī largius
injectā, ignipultam arripiō pārōque collem ascendere quī haud
longē aberat. Canem mēcum adsūmō, fēlēs crēdō propter fervōrem
ignis nihil nocitūrās cibō. 31. Mīlle quīngentōs passūs ad
summum aestimābam iter illud; sed quia propter rīvulum quendam
atque ūvidum solum circuīvī, longius erat aliquantō. Dēmum
ēnīsus per praecipitia, mare undique circumfūsum cōnspicor,
aliam nūllā ex regiōne terram, praeter scopulōs aliquot duāsque
pusillās īnsulās novem ferē mīllia occīdentem versus. Ūnus in
postīcō mōns mare exsuperābat; sed tamen eram in īnsulā. Hoc mē
magnopere angēbat.
32. Magnā ex parte sterilior vidēbātur īnsula, saxōsīs collibus
abundāns, nōn sine arboribus; quae quidem in cavīs locīs
dēnsābantur. Nisi numerārem fēlem quandam feram, carnivorās nōn
offenderam bēstiās; sed praeter macacōs ac sciūrōs in convalle,
leporēs et exiguōs porcillōs vīderam; avēs autem nōtās
ignōtāsque ubīque quam plūrimās. Ālitem majōrem, arborī
īnsidentem, glandibus olōrīnīs trānsverberō rediēns. Plūma ejus
rōstrumque accipitris erat, unguēs modicae, carō piscibus
foetida. Tum vērō mēmet increpābam quod jaculandī suppetiās
perderem. Ālitēs autem rapācēs, quamquam plūrimōs, nōn magnōs
illōs vīderam. Porrō ferās hujus īnsulae cōram homine plērāsque
intrepidās esse repperī. Ā collis jugō ingentēs prōspiciō
arborēs, quās aestus in flūmine resurgēns dēbeat alluere. Hae
suprā ratem erant, neque procul ab arbore in quā proximā nocte
dormīveram. Subter hās statuō ratem attrahere, succēdente aestū.
Sed properē reversus, ignem exstīnctum inveniō, cibum nōn male
coctum. Fēlēs, valdē famēlicae, magnā vōce querēbantur. Hās et
canem largiter pāscō; et mēcum statuō, plūrēs etiam mē fabās, sī
possim, nāve extractūrum.
33. At ferae vīsiō fēlis mē commōverat aliquantum. Verēbar nē
majōrēs ejusmodī bēstiae hīc dēgerent, ut pardus, ut panthēra,
quae arborēs facile ēscendunt. Circumvallāre mē certus sum.
Ūtēnsilibus arreptīs fabrīlibus cum māteriā ac fūne, petō
arborem meam; ubi, incīsūrīs secūrī impressīs, pālōs īnfīgō,
brevēs tabulās suprā dēstinō, tum quattuor dēsuper pālīs contrā
ictūs īnfernōs corrōborō. Quippe intellēxī fēlem quamcumque ab
ipsā stirpe arboris tamquam incurrere sūrsum; et sī quid
praeruptē ēmineat, arcērī. Restim autem quasi in ānulōs duōs
sīve āmenta complicō, quem rāmīs alligātum, ipse possim
prehendere ascendēns. Tālī tum podiō arborem, ut poteram,
praetexuī: posteā cōnfirmāvī, plēniōre adjūtus supellectile. 34.
Jam videō noctem aestumque approperāre. Sublicīs ēvulsīs, pōne
cymbam trahō ratem, appōnōque sub arbore ingentī incolumem; ubi
latēre posse crēdēns, sublicīs iterum dēpangō. Deonerātā cymbā,
compōnō rēs omnēs accūrātē. Tum, crāstinīs cōnsiliīs aestuāns,
tamen somnō celeriter corripior, ālātīs blattīs atque
vespertīliōnibus contemptīs.
35. Ēvigilō ante dīlūculum. Dēproperō ad cymbam dētrūdōque in
fluvium; canis quasi suō jūre īnsilit. Subter stēllīs rēmigō,
adversō aestū. In nāvem invādō, etiam ante sōlem ortum; sed
dīlūcēscēbat. Īnspiciō arcam meam; optimē aquam exclūserat.
Cēterās item ē marī subtractās stuppā ac pice pariter ac meam
ipsīus conclūdō. Omnia fūnibus contentissimīs astringō. Mox
quattuor sufficere videntur; immō sīc tūtius fore ad prīmum
experīmentum. Hīs in mare dēlātīs, et firmissimē cōnstrictīs
superpōnō dōlium pulveris nitrātī, alterum pānis, mox tōtum
fabrī repositōrium. Adjungō sēriam oleī, ōllam picis, arma
missilia aliquot, aliās rēs minōrēs. Vēla quotquot invēnī, quae
supervacānea portābāmus, cum scaphae vēlō, collocāvī suprā;
superque hīs rūrsus carbasum quendam pice liquidā oblitum.
Tantum onus facillimē vidēbantur arcae tolerāre.
36. Postquam restibus omnia cōnsolidāvī, paulō ante merīdiem,
strēnuō nīsū ratem ad lītus trahō, paene īnfimō in aestūs
recessū. Sed inter postēs saxeōs in sinum illum prōcēdō, neque
in flūmen adversum volō mē committere. Mare intrā mox
quiētissimum inveniō, et quasi in stāgnō religō ratem. Maximē
gāvīsus, prōjiciō mē sub rūpe et paulisper sub umbrā requiēscō:
dein cibō recreātus, ad operam redeō. 37. Quidquid erat in rate,
in algōsum siccae arēnae acervum expōnō; sed labōriōsē, propter
humilēs aquās. Videō mare adhūc tranquillum; crās posse coorīrī
procellās. Spēs et cupiditās, quamvīs lassō, dedit vīrēs. Cum
carbasō illō (sī forte sit ūsuī) atque cūnctīs fūnibus retrahō
ratem ad nāvem. Quīntam illam properē adjungō arcam, et aliquot
rēs ponderōsās impōnō; inter quās hīc nōmināre libet molam
ferrāmentīs acuendīs, glandium majōrum cadulōs duo: in cymbā
autem meās vestēs, et pulveris nitrātī aliquantum. Cūncta
dēportō intrā postēs marīnōs incolumia paulō ante tenebrās.
Valdē dēfessus inde redībam: sed aestus cymbam subvēxit sine meā
vī. Vix poteram cēnāre; igitur pāstō cane fēlibusque, somnō mē
commīsī.
CAPUT (II.) SECUNDUM.
38. Trium diērum rēs gestās nārrāvī singillātim. Īmō in corde
meō īnscrīptae sunt, quasi hesternae essent. In iīs quae
sequuntur, saepius accidet, ut rem probē nōverim, diem meminerim
parum; nec lēctōrī jūcundum foret, ut rēs, sī possem, diāriī
mōre ēnārrārem. Dehinc, quae ex nāve īnsuper āvēxī, summātim
potius memorābō. 39. Quārtō māne dormīvī post lūcem. Jejūnus,
vēscor avidē: etenim in ahēnō cibus aliquot diērum mihi meīsque
restābat. Sed quasi nervīs succīsīs, languēbat animus
fastīdiēbatque suōs successūs. “Cūr labōrō?” inquiēbam “cūr-ve
juvat mē vīvere, sōlitārium, moribundum? Quid prōsunt nāvis
spolia, nisi ut aliquot diēs vītam extraham?” Tum addidī clārā
vōce: Nisi forte! Nisi forte! Mox intellegō ventum ā marī flāre,
aestum violentius īnsurgere, in ōstiō perīculōsum forsitan
cymbae fore. Cymbulam autem illam majōris quam cūncta quae in
nāve restābant aestimābam. 40. Tum sī ad nāvem ratem ē portū meō
trāxissem—etenim illum maris sinum postibus mūnītum jam Portum
Meum appellābam—quis spondēret, quīn naufragium ipsō in flūmine
paterer rediēns? Nūbēs porrō volitāre animadvertī; imber nē
caderet, melius tegī, quae exposita relīqueram in portū. Etenim
cava plūra illā in rūpe cognōveram. Illūc igitur pedibus
cōnfestim īre dēcernō. 41. Rūpēs ad laevam prīmō rubra erat,
nisi ubi algā obtegerētur; ipsō in portū alba; ulterius praeceps
ac caerula: omnis autem ē saxō (ut crēdidī) calcāriō. Portus
cavīs locīs, immō cavernīs abundābat, quārum in aliquam possem
sine magnō labōre eās rēs recondere, quās pluvia corrumperet
potissimum. Per algās cactōsque ēnīsus, hūc reposuī lectum
vestēsque omnēs, item pānem, ignipultās ac nitrātum pulverem,
carbasō illō piceātō contēcta. Rēs fabrīlēs et cētera graviōra
vēlīs obtēxī.
42. Jam corporis illuviēs mē vexat; nam per trēs labōriōsissimōs
diēs ac duās noctēs iīsdem in vestīmentīs illōtus mānseram.
Discingor natātūrus. Plēnō ferē aestū quasi lacus maris
clārissimus cōram redundābat. Cadēbat pluvia tenuis, sed inter
nūbēs radiābat jubar; mox appārēbat arcus caelestis. Mīrē ille
vīsus stringit mulcetque animum meum. 43. Atquī canis in aquam
mē īnsequitur et mēcum vult lūdere. Nostrātium canum ille
fortasse Grāiō Hībernōrum canī simillimus erat, Molossō
domesticō gracilior et vēlōcior, glabrō item corpore, ut
calōribus nātō. Probē natābat, sed digitātus erat, nōn palmipēs (
quod appellant); id est, digitīs nōn erat pellītīs; atque ego
vēlōcitāte natandī facile eum superābam. Itaque hunc dum ēlūdō,
mē recreō. Ut ex aquā ēgressus sum, is crūra pedēsque meōs tam
amanter lambit, atque tam gestit mē recuperāsse, ut nequīverim
mē continēre. In effūsum flētum solvor, velut ōlim in pueritiā,
sentiōque cor exonerārī. Vestēs mūtāvī: immundās in aquā marīnā
sub majōribus lapillīs dēmergō: tum ēgredior, īnsulam
explōrātūrus. 44. Scandō ē portū per ardua. Inde videō illum
collem, quō anteā ēnīsus sum, hōc ā latere ascēnsū facillimum.
Culmen rūpium plānitiēs erat sīve campus calcārius, dēlicātīs
vestītus herbīs. Hae recentī pluviā ita erant recreātae, ut nova
veteribus admixta folia flōrum praetulerint speciem, ubi rubor
vel purpura cum novō virōre contendēbant. Leporēs sīve cunīculī
suīs ē latibulīs ēgredientēs audentius mē aspexēre, quōs nē
īnsequerētur, aegrē repressī canem.
45. Mox in scopulōsa locō ēvādō, et caprōs discernō ferōs
procul; antilopās potius dīxerim. Pōne saxa īnserpō, quamquam
minimē fugācēs erant. Glandibus olōrīnīs tubum sufferciō; dein
igne ēmissō occīdō capram vulnerōque haedum jūxtā. Canis
intercurrēns haedum prehēnsā pelle attinet, dum assequor. Crūre
vulnerātam posteriōre inveniō; poterat tamen incēdere. Mātrem
voluī reportāre ad flūmen vallemque meam; sed fateor, adhūc eram
tam dēlicātus, ut nōluerim recentem vestītum sanguine
commaculāre. Sūdāriō ē sinū vestis extractō, argillāque ūdā in
vulnus compressā, cōnstrīnxī firmiter; tum grāmine sanguinem
omnem abstersī. 46. Voluī eam in cervīcibus portāre; sed quandō
cōnor, id vērō meās vīrēs exsuperat. Super glāreōsam humum
aegerrimē cornibus eam trahō, in grāmine facilius. Haedī
cornibus fūniculō circumdatō, hanc dūcō mēcum simul; id quod,
dum ignipultam portō, paene nimium erat; igitur saepius cōnsēdī.
Via autem et dēclīvis erat, nec longa, circā alterum jugī latus;
itaque tandem pervēnī. 47. Prōtinus in ūdō linteō crūs haedī
astringō; et, nē longus sim, tantā cūrā foveō pāscōque (nam
grandiuscula erat) ut mānsuētissima ēvāserit. In arēnā, juxtā
ratem prīmam, sub dēnsīs umbrīs, pēlvem excavō; in quam, aquā
sēmisalsā replētam, recondō capram, ut ōtiōsius carnī coquendae
dem operam. Canem appropinquāre vetuī; pāscō autem līberāliter
et hunc et fēlēs: avēs tamen metuō, nē carnis sint cupidae.
48. Dum strēnuē mē exercēbam, vix sentiēbam miseriās meās: sed
simul ac lassitūdō abrumperet operam, nisi somnō corriperer,
mēns coepit agitārī: id quod saepius mihi ēvēnit. Meās egomet
cōgitātiōnēs nequībam tolerāre, et variīs quasi ventīs hūc illūc
ferēbar. In dēspērātissimā conditiōne mē vidēbam, extrā nāvium
Eurōpaeārum cursum. Frāctō animō, lūgēns, interdum lacrimāns,
diffīsus Deō, dēcrēta ejus conquerēns; rūrsus ipse mēmet
objūrgābam, sōlābar, hortābar, cōnfirmābam, maximē gāvīsus quod
tot rēs ē nāve congessissem. 49. Itaque per id tempus, quoniam
apud nēminem potuī vicem miserārī meam, aperuī capsam
scrīptōriam, ex quā chartam, calamōs, ātrāmentum, prōtulī,
incipiōque angōrēs meōs argūmentandō effundere, quasi per
sermōnem. Mox tālem altercātiōnem in tabulās (ut ita dīcam)
acceptī impēnsīque referō, quās lēctōris oculīs nunc subjicere
libet.
MALA MEA. LEVĀMENTA MALŌRUM.
1. In īnsulā sōlitāriā sum 1. At nōn es dēmersus, sīcut
prōjectus. cēterī.
2. Ego ūnus ē sodālibus 2. At tibi ūnī restat spēs
ēnecor aegrimōniā. aliqua effugiī.
3. Exsulō ē societāte 3. At nōn servīs hominibus
hominum. scelestīs.
4. Vī bēstiārum sum plānē 4. At nōn in belluōsam Āfricam
obnoxius. prōjectus.
5. Labōriōsissimē vīctum 5. At magnam tū habēs ex nāve opem.
quotīdiānum quaerō.
6. Serviō hīc servitūtem 6. At aliōs tū in servitūtem nōn
perpetuam. redigis.
7. Nisi prius sōlitāriē 7. At nōn tua magis quam parentum
moriar, ad sōlitāriam senectūs erit sōlitāria.
senectūtem reservor.
50. Profectō ultima illa nimis mē pupugēre. Quae prō levāmentīs
scrīpsī, vulnus animī recrūdēscere fēcērunt. “Peccāvī,” inquam:
“meritam poenam tolerābō virīliter: fortasse ipsa poena aliquid
tandem bonī afferet.” Tum cito sēdāta est omnis mea perturbātiō.
Ego autem haec atque tālia reputāns, admīror, quanta sit vīs vel
incertae obscūraeque religiōnis, sī modo rēctā intendātur viā.
Illud fortasse et sī forte plūris est, quam quis putāverit; quia
saepius indicium est animī per tenebrās, lūcem versus,
ēnītentis. Id autem ipsum est virtūs: nam sapientissimus quisque
nostrum in suā tamen versātur cālīgine, semperque ēluctātur
plēniōrem versus lūcem. Itaque iterum ēvāsī strēnuus. 51. Tum
canī fēlibusque haedum conciliāre studeō. Omnēs paxillīs dēpangō
vīcīnīs; ūnīcuique suum largior cibātum; ūnumquemque suā vice
dēmulceō. Ex cōnsuētūdine spērō familiāritātem, ex meā cāritāte
cāritātem mūtuam. Posteā ad portum cane comitante reversus,
aliās explōrō cavernās, plūrēsque rēs melius ōrdinō. 52.
Tredecim diēs in terrā dēgēbam, necdum nāvis ēvānuerat. Illam
ūndeciēs (crēdō) ascendī. Quantumvīs coacervāveram, plūs tamen
concupīscēbam; et dum nāvis cōnsistēbat, inter eam portumque
meum ācerrimum sustentō ratis commercium. Rēs aliquot, quās
āvēxī, libet hīc memorāre: Incūdem artillātōris, quam aegerrimē
āmōlītus sum; virgās vectēsque ferreōs; pēnsilem lectum cum
lōdīcibus; supparum antīcum ē subsidiāriīs: lacernās plūrēs:
piscātōriam supellectilem novam atque amplam. Porrō ē rē
jaculātōriā magnōs forcipēs follēsque, malleum rōbustissimum,
pēlvēs ferreās ad plumbum liquefaciendum, batillum grande. Tum
omnēs ignipultās, bonās malās, asportō; item alterum pār
pistolārum. Dēmum fabrīlem mēnsam, retināculō cochleātō
īnstrūctam, multō cum labōre per tollēnōnem dēmittō, laetusque
comperiō hanc per sē natāre. Inter minōrēs rēs memorō lībram cum
lancibus ahēneīs, sīve trutinam oportet appellāre, quam in
scrīniō magistrī offendī. Ille propter medicās, crēdō, ūsūs
habēbat; nam magister nautīs prō medicō erat. Ego hanc, velut
pecūniās, idcircō asservāvī, sīquandō prō nummīs valēret.
Ingentem plumbī convolūtī lāminam, quae nimia posset esse,
secūrī malleōque discissam particulātim asportāvī; etiam magnum
pilulārum plumbeārum vim, plūrēs rudentēs, fūnēs, ferreōs hāmōs,
clāvōs, pessulōs, cōnfībulās, ānulōs. Cannōnās suā ex sēde nōn
eram dēturbātūrus. Posteā magnum trīticī dōlium laetus inveniō,
sēriam optimī adōris, saccharī cadum majōrem, vīnī ārdentis
amphorās trēs; porrō cultrōs furcillāsque mēnsālēs, grandem
forficem, trēs novāculās, quattuor nautārum gladiōs sīve sīcās.
53. Nē forte mīrētur lēctor, quārē tantam bellicī terrōris vim
in mercātōriā nāve vēxerīmus, nātūram illīus commerciī cūrātius
dēmōnstrābō. Hominēs barbarōs ē Guineā erāmus in servitūtem
reportātūrī; quem ad ūsum et ipsa nāvis et omnis ejus dispositiō
cēterīs erat valdē dīversa. Grandiuscula erat nāvis, nāvālēs
sociī sexdecim. Cannōnās habēbat quīnque,—ūnam ā tergō,—nē forte
aut cum praedōnibus aut cum nigrītīs foret cōnflīgendum; nēve,
propter subitum aliquod in Eurōpā bellum, Lūsitāniā implicātā,
nōs tamquam Lūsitānī lacesserēmur. Ignipultae quoque inerant
plūrēs, pars vēnandō, alia pars pugnae apta. Simul pulveris
nitrātī plumbīque rotundātī vim magnam vehēbāmus, atque adeō
hominem ūnum tōtī reī jaculātōriae praefectum: Artillātor
appellābātur. Hārum rērum impēnsā valdē minuitur negōtiātōribus
lucrum, nisi quod hōc in commerciō merx quae exportātur
vīlissima est; quae reportātur, pretiōsissima.
54. Aliquot fabās prīmā in rate asportāvī. Quamquam sciēbam
magnam hujus cibī vim nāvī fuisse impositam, sed īnfrā in alveō,
crēdidī marīnā aquā corruptam esse. Nihilōminus dēscendō. Puppim
versus omnia sicca erant; in īnferiōre parte aqua stāgnābat. Sed
nōn mē illud repellit. Īnfrā nūdus, per aquam incēdō, quae genū
attingēbat, scrūtorque mercēs palpandō: tandem saccōs inveniō
fabīs plēnōs. Ūnum hōrum placēbat āvehere, sed quandō cōnor,
nequeō ad tabulāta extollere. Rē dēlīberātā, nōn operae pretium
vidētur dē cibō madidō labōrem pendere; nam asservārī posse quis
spoponderit? 55. Mox rēs dūrās acūtāsque sub pedibus sentiō;
ipsa erant ferrāmenta, quae inter mercēs nostrās imperāveram.
Pālae, plānē nostrātium īnstar, profectō nōn inerant; tantum
ligōnēs, furcillātaeque marrae, praeter sarcula ac dolābrās.
Deinde in secūrēs incidō. Tālēs rēs sub aquā dījūdicāre, paulum
difficile erat. Num operae esset pretium auferre,—dubitābam.
Tandem aliquot cujusque generis assūmō, praesertim capita
secūrium ac ligōnum. 56. Posteā fēlīcior eram. Nam in conclāvī
quōdam, quod coquī nostrī erat proprium, quīnque offendī corbēs,
fabārum plēnās, apprīmē siccārum. Hās cūrātius repōnō āvehendās,
et aliam post aliam cūnctās dēmum ad terram dēportō salvās. 57.
Porrō dum mēnsam fabrīlem āmovēbam, quae suprā erat, nōn in
alveō, pōne in angulō fascēs quōsdam mercium retēxī. Hōs aperiō.
Intus erant versicolōrēs vestēs, quās propter Āfrōrum commercium
imperāveram. Avidē corripiō, sed nesciēbam quārē. Posteā
numerāvī, invēnīque sexāgintā. Cēterae, ut opīnor, fuerant in
alveō.
58. Duodecimō māne, ut rēmigō ex portū ratem pōne trahēns,
flūctus asperior aliquantum aquae in cymbam immīsit. Exhaurīre
simul atque rēmigāre nōn poteram: sī rēmōs inhibērem, verēbar nē
dēflexa cursū cymba latus undīs objiceret. In portum, ut tūtius,
statim redeō: ibi rōborandam suscipiō cymbam. Altiōrem faciō
prōram, additīs tabulīs, quae, ferreīs virgīs firmātae,
aliquantum asperginis possint rejicere. Nōn longī labōris erat
illud; sed nimius ventus mē terrēbat, igitur reliquum diem
scaphae addīxī. 59. Illud cōnsīderāveram. Naufragium recente
lūnā passī erāmus ipsīs in Kalendīs Septembribus. Ad plēnilūnium
iterum intumēscente Ōceanō posse crēdēbam sublevārī scapham;
grande mōmentum, servārētur-ne an prōrsus cōnfringerētur. Ex
arcīs meīs ūnam dēligō, aquae (sīquā alia) impenetrābilem.
Quidquid in scaphā īnfirmum vidētur, summā meā arte reficiō, seu
stuppā ac pice, seu argillā vitreāriā opus sit. Simul ac aestus
recesserat, ancoram quam longissimē per arēnās mare versus
trahō, suō ancorālī artius scaphae colligātam. Dentem ancorae
firmiter dēfīgō, quoad possum. Ipsō in ancorālī, circā septem
pedēs ab ancorā, fūnem brevem nōdō astrictissimō implicō; mox
hūc dēportātam arcam eōdem fūne connectō. 60. Illud ēvenit, quod
spērāveram. Arca, aestū īnsurgente sublevāta, simul ut ad
scapham aqua pertingēbat, (nam ego cum spē metūque cūncta
notābam) incēpit scapham attrahere. Tum prō cūpā[B] natante arca
mihi erat. Cōnfestim dēcurrō ad cymbam. Per aestum rēmigō, ubi
propter altitūdinem aquae flūctus nōn sē frangēbat; et ut prīmum
scapham assequor, eam remulcō inhibēns, solvō ancorāle; nam
ancoram extrahere, nimiī id fuisset temporis. Mox, ovāns et
praegestiēns, scapham in portum dēdūcō incolumem. Haec in
duodecimō erant diē. 61. Māne īnsequente, quum speculor, sentiō
marī male crēdī: tamen quāsdam etiam rēs voluī ēripere, quamquam
ratī nōn cōnfīdēbam. Scālās nāvis ac tollēnōnem ad ultimum
relīqueram. Optimās habēbat forēs diaeta[C] prīncipālis: hās
concupīvī, quia bonā erant fabricā. Cardinēs facile āvellō:
forēs reste firmiter colligō. Dein sūculās[D] cum trochleīs[E]
assūmpsī; ipsīus porrō tollēnōnis ferrāmenta omnia: sed scapum
rōstrumque ejus, quae lignea erant, trahenda per aquās
dēstināvī, cum scālīs et foribus. Ferreum onus, ūnō homine nōn
gravius, in cymbā dēcernō asportāre.
62. Impigrē rediī, sed aestus in hōrās magis tumēscēbat. Tunc
quum maximē intrābam portūs ōstium, agmen pōne tractum adeō
disjectābat cymbam, ut ego perterritus fūnēs necessāriō
absolverim, nē dēmergerer. Incolumis egomet postēs illōs
praetereō, laetus quod nīl mihi cymbaeque accidisset, praeter
asperginem profūsam. 63. Ventus etiam atque etiam incrūdēscēbat:
post trēs hōrās violenta flābat procella, quae tōtam per noctem
furēbat. Māne, ut prōspexī, ēvānuerat nāvis.
CAPUT (III.) TERTIUM.
64. Equidem ut vacuum aspectābam mare, neque lacrimātus sum
neque gemuī, nē agitābar quidem animō. Sed tenerum quendam
sentiēbam affectum, tamquam sī fessā aetāte parēns, cujus magnīs
fruimur beneficiīs, lēgitimē ac necessāriō dēcessisset. Immō nōn
tam nāvis quam egomet vidēbar obiisse mortem. Ab hominibus
abscindor, novō sum in orbe rērum, astō tamquam in aeternitātis
sōlitūdine. Ignōtus mē circumambit Deus, cujus sentiō tum
misericordiam tum sevēritātem, mē ipsum culpāns sed nōn amārē,
nec sine modō. Nōn in genua prōcumbō; nōn precēs, nōn vōta
concipiō; grātēs nōn effundō, nec paenitentiam; tamen caeca
quaedam, ut opīnor, mē penetrābat venerātiō. Certē eram et
tranquillissimus, et quasi religiōsē dēfīxus. 65. Ex hōc statū
mē expergēfacit canis, amanter blandiēns. “Āh! quam vellem
possēs colloquī,” inquam clārē; et amōre ergā canem
haediculamque meam atque ipsās fēlēs valdē pertentor. Prope
paenitet mē, quod capram mātrem occīdī. Quoniam brūta animālia,
sī modo reciprocāre amōrem possint, commūnem habent nōbīs
sociālemque nātūram, nōlō vītam ēripere temerē. Haec cōgitāns,
īnsuper meminī, parcere nitrātō pulverī quam sit bonum, pondus
caprae quam fuerit molestum. Paulō post quaerēbam, cūr, sī
vīctum terra subjicit, mālim ferārum mōre raptās vītās praedārī.
Illa sānē quaestiō profundius in pectus dēscendit, postquam
ūbertātem īnsulae plēnius compertam habuī. 66. Sed exsultō, et
pāstīs animālibus, dē fabīs meīs satagō, quārum aliquās aquā
coctās velim, prō canis cibātū. Posteā hās coquēbam cum carnis
frustīs, cum sēbō, lārdō, dēmum piscibus vel oleō; faciēbamque
massās quadrātās: tum sī aliunde nihil foret in promptū, hinc et
canem et fēlēs pāscēbam. Semper dēnique hōc modō pauxillulum
carnis aut piscium prō condīmentō adjungēbam fabīs, farīnae vel
rādīcibus.
67. Posterō diē, caelō serēnō et marī tranquillō, ligna
tollēnōnis et diaetae forēs ējecta sunt in lītore; cum minōre
dētrīmentō quam quis exspectāverit. Hās rēs, ut prīmum possum,
citrā vim undārum trahō; dēnique in cavernās illās, dē quibus
dīxī, dēpōnō, et quandō ab aliīs operibus vacō, restituō
tollēnōnis ferrāmenta. Posteā hunc ad nāvāle meum cōnstituī,
propter ūsūs scaphae. 68. Sed dē domiciliō meō multa erant
dēcernenda. Cavernās in rūpe quō lātius explōrāveram, magis
admīror. Ultrā numerum vidēbantur. Aliae patēbant, sine externō
pariete, tamquam porticus aut ambulācrum; aliae angustā jānuā,
intus camerātae, jūnctae sunt item internīs ōstiīs, ita ut tōta
rūpēs velut spongia esse posset. 69. Contemplāns crēdidī, hās
marī esse excavātās: nam sub pedibus pavīmentum erat saxeum,
molliter tamquam flūctibus rotundātum, et quasi per lātissimōs
gradūs ascendēns. Omnia mea possem hīc optimā cum disciplīnā
dispōnere; sed dē cubiculō erat praecipuē cōgitandum; nec
libēbat arborem meam prius relinquere, quam mūnītius quiddam
reperīrem. 70. Illud animadvertī,—nihil saxōrum praeter lītus
jacēre, quod ā rūpe cecidisset; et quidem ubi gelū est ignōtum,
rārior esse dēbet tālis rūpium lābēs. Porrō pavīmenta cavernārum
parcā tantum arēnā vestiēbantur, tamquam ventō illātā. Lacūnāria
ferē camerāta erant, hīc atque hīc quasi stīriārum massīs
distīncta. Aquās per rūpem stillantēs crēdiderim saxō saturātās
fuisse. 71. Lītus externum, propius undās, algārum erat ferāx;
internum, ultrā summōs aestūs, aliā quādam algā et cactīs
aliīsque spīnōsīs fruticibus opplēbātur. Plūrēs hōrum in decem
pedēs surgēbant, aliquot in quīndecim. Ex hīs silva plūrima et
quasi umbrāculum ante cavernās praetexēbātur, nē quis ē marī vel
ā rūpe oppositā facile intrō perspiceret. Ego autem, arreptā
secūrī, continuam sub rūpe aperiēbam sēmitam, succīsīs cactīs
cēterīsque, quidquid nimium obstāret. Jamque velut in meam
vīllam mē recondō. 72. Ē cavernīs duās praesertim dēnotāvī, ūnam
prō cubiculō, alteram prō penāriā. Utraque internum habēbat
ōstium, per quod aura flābat salūbris. Sēnseram autem, et apud
Maurōs et in Brazīliā, quantum nox frīgidula corpus fervōribus
adustum fovēret atque recreāret; et sī in magicā hāc horrendāque
īnsulā (sīc eam quandōque vacuīs oculīs contemplābar) per summōs
calōrēs habitandum mihi foret, tāle cubiculum magnī aestimābam.
Opera quaedam hīc meditābar, sī hūc mea omnia congererem;
propter quod cōnsultō opus erat. 73. Marī seu terrā, ipsam
ratem, sīve bona mea ex rate, dēdūcerem, aut perīculōsum aut
labōriōsum fore opīnābar. Mox subit haedī cūra, cui neque
pābulum hōc in locō habēbam neque aquam dulcem. Mihimet profectō
aquam imprīmīs anquīrere opus erat: sed nōn diū hujus reī
inopiam queror. 74. Etenim postquam per spīnās fruticētī longius
patefēcī viam, et dulcem aquam et nāvāle scaphae idōneum
inveniō. Post quīngentōs amplius pedēs abrupta humus erat, alveō
marīnō intus penetrante, tamquam ōstiō rīvulī. Intellegō alveum
hunc, quasi flūmen submarīnum, ad Postēs Saxeōs continuārī;
intus autem nāvāle, mihi satis profundum, etiam in recessū
aestūs praebērī. 75. Hunc in alveum rīvus ē terrā praeceps
dēcurrēbat. Spatium autem praetereundī inter rūpem alveumque
satis lātum patēbat, succīsīs modo fruticibus. Jam tollēnōnem
mente dēstinō in margine ērigendum: sed redeō contentus in
vallem, dē ōrdinātiōne bonōrum meōrum meditāns. 76. Omnia dē
prīmā illā rate dētrahō dispōnōque subter quādam arbore, cum
ipsā ratis māteriē. Latēre volēbam, sī forte quis advenīret.
Plūrimās caedō virgās, quae facillimē ūdō in solō possint
frondēscere, hāsque ita dēfīgō, ut quam maximē, quidquid sit
intus, obtegant. Hūc dēdūcō haedum, velut suum in praesaepe.
Cistās quae pecūniam, quae astrologicam supellectilem, quae
pulverem nitrātum continēbant, hās et capsās scrīptōriās
aliāsque rēs minōrēs, singulātim ad cavernās asportāvī: posteā
culīnae īnstrūmentum.
77. Post aliquot diēs, hīs rēbus ōrdinātīs, caelō serēnō, cēnseō
dēambulandum. Caput īnfulā dēnsā, Turcārum mōre, obvolvor; quod
quidem in Brazīliā faciēbam. Balteō pistolīsque succingor.
Grandem cultrum plicātilem sūmō ac pēram; dein convallem ascendō
juxtā rīpam flūminis. Novā in regiōne omnia nōn possum lēctōris
animō subjicere, quae meīs occurrēbant oculīs; sed plūra cōnābor
paulātim expedīre. 78. Avium versicolōrum tanta erat multitūdō,
ut nisi in Brazīliā praereptā mihi esset admīrātiō, tunc
obstupēscerem. Hīc autem mē praesertim alliciēbat pulcherrima
illa avicula, quam in Occidentālibus īnsulīs Anglī aviculam
bombilantem appellant. Plūra quidem hujus generis passim
volitābant, item mīra pāpiliōnum varietās. 79. Immō, nōn modo
alia prōrsus arborum, fruticum, grāminum, foliōrum genera
appārēbant, nostrīs hominibus ignōtū, vērum etiam ferē omnis
arbor reptātōriīs fruticibus, vītium aut hederārum ad īnstar,
vestiēbātur; atque adeō, obruēbantur plūrimae. Ē tantā varietāte
vix quidquam prīmō poteram agnōscere: cēterum imprīmīs anquīrō
esculentās rādīcēs atque ignis alimentum. 80. Quidquid juncōrum
obviam vēnit vel cannārum, medullam explōrāvī, anne idōneum
praebēret fōmitem. Tria dēmum genera in pēram sēlēcta condidī,
quae experīmentō probārem. Āridās sīve lignī sīve lignōsōrum
foliōrum reliquiās celerrimā flammā ārsūrās crēdēbam. Tālis
māteriae plūrēs asportāvī pugillōs. Rubōs quoque notāvī dūmōsque
āridōs, ex quibus immēnsa cōpia cremandō sufficerētur. 81. Mox
fruticem videō, quī piper gignit; sed magis gaudēbam, quod
dioscōreās ēsculentās invēnī multās. Duo hārum genera optima prō
certō agnōveram,—quae ālāta appellātur, et quae globōsa.
Ulterius perscrūtāns, adeō abundāre intellegō hās rādīcēs, ut,
sī cōnservārī possint, cibus semper futūrus sit in promptū. Jam
cinchōnam videō arborem, colligōque rāmulōs plūrēs. Nē longus
sim, satis sit nārrāre, mē circā hōs locōs posteā invēnisse
medicās quāsdam herbās, quās in Brazīliā didiceram, et aliās
quās prō condīmentīs cibōrum aestimābam. 82. Acclīvitās vallis
augēscēbat. Vix quattuor mīllia passuum aestus marīnus in terram
penetrat; sed modicus rīvus plūrēsque rīvulī dēscendēbant per
plantās et arbusculās. Propius ad collēs dēnsantur generum
dīversōrum arborēs, grandēs aliquot. Nova simul atque ārida
folia in eādem cōnsistēbant arbore, id quod colōrēs pulcherrimōs
contendēbat: immō, exoriēbantur frūctuum germina ipsō ē rāmō,
unde pendēbant frūctūs putrēscentēs. 83. Quīnque vel sex mīllia
continuāvī iter, semper ascendēns convallem. Ēn vērō, hīc locī
seges illa pretiōsissimā blandītur oculīs, zēa virōre et aurō
fulgēns. Plēnē mātūram crēdidī. Humī jacēbant grāna plūrima et
siliquae. Pigēbat mē, quod major mihi pēra nōn erat in promptū.
Quantum potuī, īnferciēbam, jamque prō certō habēbam cibum mihi
numquam dēfore. Tandem collēs sinistrī sē dēmīsēre; atque alia
vallis, lātior atque amoenissima, quasi hortōs viridissimōs in
sinū suō retegit. In fronte mihi assurgēbant juga altiōra,
montēs paene dīcerem, spissīs vestīta herbīs, ex quibus undique
stillābant rīvulī perennēs. Arborēs frūctificās admīror, inter
quās dispiciēns agnōscō citrōs, aureās mālōs,[F] et Assyriās
mālōs, quās līmōnās appellāmus. Sānē jūcundissimus erat rūris
aspectus, mēque sēnsī esse opulentum lātifundiōrum dominum.
Utramque vallem mihi tamquam proprium prōtinus asserō, nōminōque
priōrem convallem meam, vel Convallem Flūminis, alteram Hortōs
meōs.
84. Multum mē alliciēbat hortōrum amoenitās, cōpia arborum et
dulcis aquae, dēfēnsiōque montium. Dēlīberābam dē commigrandō
illūc, nisi quod nōllem maris prōspectum āmittere, sī nāvis
venīret: immō, prōrsus nōluī cymbae scaphaeque ūsūs renūntiāre:
necnōn per pluviālēs hōrās nihil cum cavernīs meīs vidēbātur
contendere. Etenim hāc in regiōne caelī liquēbat mihi dīrissimās
aliquandō esse expectandās procellās, quae tentōria ac domicilia
perverterent; tālī in tempestāte nīl cavernīs esse comparandum.
Pigēbat mē vidēre frūctūs plūrimōs et optimōs humī prōstrātōs et
aquā putrēscentēs. Arborēs passim vim ventī prōdēbant. Sine
dubiō autumnālēs procellae tantās fēcerant ruīnās. Sērius ego
hōs in locōs prōcesseram, messe frūctuum praeteritā. Attamen hōc
sub astrō tam vegeta est vīs terrae genitālis, ut novī frūctūs
appārērent, quī mox possent mātūrēscere. Plūrēs hōrum concupīvī,
et dē modō convehendī meditābar.
85. Rediī ad cavernās alacer animī, cūrārum oblītus. Pēram
opplēveram illīs rēbus quās memorāvī; loculōs autem vestium
arōmatīs, gummīne et citreīs mālīs aliquot. Prōtinus novōs
thēsaurōs cūrātē dīgerō. Dēnique ā cavernīs in arborem meam
propter noctem retrō cēdere, paulō labōriōsius vidētur.
86. Māne quum expergīscor, sentiō diērum mē āmīsisse
computātiōnem. Nē prōrsus fierem barbarus, ad disciplīnam
puerīlem mē redūxī. Diēs incipiō in digitīs numerāre. Quid
ūnōquōque diē fēcerim, ego mihimet recitō; inde comperiō, quīnam
sit hodiernus diēs. Tum volō mathēmaticus ratiōnēs retractāre.
Dīxī mē quattuor librōs ē nāvī āvēxisse. Ūnus erat precum
sacrārum libellus, secundum normās Papālēs: alterum erat dē
Geōgraphiā: tertium nihil habēbat nisi numerōs ad ūsum nāvigandī
dīgestōs: quārtus ipsam nautārum mathēmaticam tractābat. Hanc
perlegō libenter. Quippe nōn sōlum sōlitūdine animum āvertit,
sed absolūtius quiddam et sublīmius subjēcit cōgitantī, nē
semper dē meīs tantummodo cūrīs satagerem.
87. Quaerere potest lēctor, quī factum sit, ut ego, patre invītō
nāvigāns, nauticam mathēmaticam ēdidicerim. Vidēlicet, admodum
juvenis Londinium petiī, nāvem anquīsītūrus, in quā peregrē
īrem. Magna mihi tunc illa fēlīcitās vidēbātur, quod hūmānissimō
cuidam virō, nāvis magistrō, incidī, in Guineam nāvigātūrō. Is
mē clēmentissimē exceptum, prō suō sodāle habuit; persuāsitque
ut, quantam maximam possem conquīrere pecūniam, hanc commūtārem
idōneā merce quālem ipse admonēbat, et apud sē collocārem. Ego
igitur quōsdam ex amīcīs pecūniās rogābam, hīque, exōrātā mātre
meā, fortasse etiam patre, quadrāgintā lībrās Anglicās ad mē
remīsērunt. Eās autem magister optimus sīc administrāvit, ut, ex
Āfricā dēmum reversus, mercem quam rettulī, nempe aureum
pulverem, Londiniī trecentīs lībrīs Anglicīs mūtāverim. Porrō (
quod eram lēctōrī dēmōnstrātūrus) ipsō in cursū, cum
benevolentiā vērē paternā, omnia quae nāvis magistrum scīre
oportēret, dīligentissimē mē docēbat, praesertim astrologicōrum
praecepta, viāsque caelum servandī. Ego sānē, tantā cāritāte
dēlēnītus, summā industriā haec in studia incubuī, rediīque ex
hāc expedītiōne magnopere auctus mentis vī, sīve ad
nāvigātiōnem, sīve ad mercātūram. Atquī, Ō meam maximam
calamitātem! amīcus ille summus meus atque alter pater, morbō
vehemente correptus, dēcessit subitō. Hujus mē tenerā subit
memoriā, dum praecepta mathēmaticōrum retractō, dum stēllam
Polārem observō, locīque lātitūdinem (quam appellant astrologī)
colligō; item dum noctibus singulīs omnium hōrologiōrum
lībrāmenta convolūta intendō.
88. In animō imprīmīs erat, ut Chrīstiānō mōre septimum quemque
diem quōdammodo religiōsē observārem; enimvērō mēcum
cōnstituēbam septēnōrum diērum opera. Sīc (crēdēbam) temporis
computātiōnem eram servātūrus. Mox vīdī fore ut multa mē
prohibērent ūllam praefīnītam labōrum rotam persequī; necnōn
sine religiōsā contiōne rēs nihilī mihi erat diēs Dominicus:
itaque ad aliam ratiōnem mē properē convertī. Novae lūnae
observantur facillimē et paene necessāriō. Nāvis frācta erat
nocte proximā post novam lūnam: quandō altera advēnit nova lūna,
dēcrēvī mēcum, atque ūnum dēfōdī stīpitem propter mēnsem
lūnārem. Posteā ēlegantius rēs administrandās cēnseō. Paxillōs
praeparō tredecim modicōs et comparēs, gemēns identidem sī
ūniversum annum hīc mihi dēgendum erit. In axe idōneae
magnitūdinis tredecim forāmina terebrō, illīs paxillīs
accommodāta. Quotiēs redit nova lūna, paxillum sōlemniter
īnfīgō. Post lūnam tredeciēs novātam, cūnctōs extrahō paxillōs,
grandius terebrō forāmen et grandiōrem īnserō pālum. Hic prō
annō lūnārī valet. Mox prōcēdente lūnā, mēnstruōs paxillōs alium
post alium restituō. Hīs cōnstitūtīs, novā quīvīs lūnā poteram
computandō affirmāre, quīnam esset ille diēs secundum Eurōpeās
temporis ratiōnēs.
CAPUT (IV.) QUĀRTUM.
89. Jam ad rēs convehendās trahulam dēcernō parāre: nam reī
fabrīlis nōn eram imperītus. Hanc profectō artem in Brazīliā
magnopere exercēbam, cum propter variōs ūsūs, tum quia ipse mē
animus excitābat. Fabrīlis nempe opera valdē fuit necessāria
nōbīs, nec servīs nigrītīs satis bene cognita. Faber noster
lignārius, bonus ille quidem vir, malleō fortiter feriēbat,
serrā patienter labōrābat: sed accūrātē mētīrī, coartāre
commissūrās, immō, rēctam līneam dūcere, vix calluit; nēdum
dēsignāre opus. Sī novam quandam casam vel officīnam struere
oportēbat, praepropera ejus industria absurdissimīque errōrēs
angēbant mē. Itaque hunc dum parō docēre, ipse artem discō.
Mathēmaticā meā scientiā quālīcumque adjūtus, poteram sānē plūra
animō mōlīrī, in chartā dēscrībere, cōnstituere, computāre. Mox
ipsīs ferrāmentīs manū prehēnsīs, dēlīneābam, dissecābam,
runcīnābam; nihil quod lignāriī fabrī est, intentātum relinquō.
90. Jamque, ut dīcēbam, ad cōnfingendam trahulam mē convertō,
quae et per arēnās et super leviōrem rūpium superficiem facile
currat. Dōliō quōdam ligneō, quod perfrāctum erat, dētrahō
circulōs ferreōs. Hōs, velut calceōs, trabibus duōbus brevibus
paribusque, lēniter curvātīs, subjiciō. Suprā, simplicissimum
cōnstituō currum, in quō vehātur onus vīribus meīs tractū nōn
nimium. Restim addō, atque fīnītum est opus. Quoniam in recessū
aestūs continuus erat arēnae margō ā praesaepī meō usque ad
portum, hāc viā, quaecumque vellem, in animō erat trahere: nec
jam manibus humerīsve portābam. Posteā domum ipsam cūrātius
dīgerō atque excolō.
91. Conclāvia vērō habuī nūlla; plūra quidem saepta, siquidem
ūnaquaeque caverna, seu locus camerātus, erat prō saeptō.
Prīncipāle saeptum ⸤meum ipsīus⸥ erat cubiculum, dē cujus
mūnīmentīs erit dīcendum: dein penāria, prō cibō quālīcumque:
tertium, culīna; tum, fūmārium; deinceps armāmentārium sīve
fabrica; sextum erat mūsēum. In mūsēō librōs, hōrologia,
astrologicam supellectilem, lībram trutināriam, māteriam omnem
scrīptōriam repōnō, cum sellā ⸤ē tribus quās habēbam⸥ optimā.
Hārum rērum aliquot cum pecūniā in cistīs erant: mēnsam posteā
cōnfēcī. Septimum saeptum continēre dēbēbat ignis māteriem;
lignārium appellābam. Octāvum prō frūctuāriō cēdēbat. Novum prō
haedī stabulō dēstinābam. Decimum ac remōtissimum nitrātī erat
pulveris repositōrium. 92. Cubiculum autem tāle fuit. Angustā ac
celsā fenestrā intrābātur, cujus līmen quīnque pedēs ab externō
solō, duōs ab internō aestimāverim. Alteram intus habēbat
fenestram, per quam aura flābat salūbris: hanc tamen, prae multā
meā cautiōne, trānsennā prōtēxī. Dē vāllanda externā fenestrā
cōgitāveram; sed arboreum meum opus imitārī, in saxō nimis
difficile vidēbātur. Plūrēs portārum fōrmās cōnsīderō, mox
rejiciō. Puteum potius volō sub fenestrā fodere, quem ipse
scālīs trānseam, dein scālās intus ad mē retraham. 93. Nāvālēs
scālae merī erant gradūs ligneī, firmiter cōnstrictī fūnibus,
quī pondus hominis tūtō sustentābant. In nāvis latere septem
amplius dēpendēbant pedēs. Latera nunc hīs adjungō lignea,
tantummodo ut rigōrem, nōn ut rōbur addam; nam fūnium rōbur
sufficiēbat; sed quia flexilēs erant, id hīc erat incommodum.
Scālae sīc refectae octo pedum habēbant longitūdinem. 94. Deinde
ligōnēs recognōscō cūnctōs, et marrās bifurcās trifidāsque, sī
quid hōrum possit cunīculāriae hastae vicem gerere; solum enim
calcārium rōbustō egēbat ferrāmentō. Tālia invēnī īnstrūmenta,
quōrum ope puteum, brevem sānē, dēfōdī sub ipsā fenestrā, duo
tantum pedēs altum, sed quattuor amplius ā rūpe exstantem. Vecte
ferreō, quamquam nōn acūtō, graviōra saxa āmōlītus sum, postquam
initia penetrandī factū sunt. Tum hōc puteō adeō prōtēctus
vidēbar, ut nē ā pardō quidem foret metuendum. 95. Illud enim mē
cōnfirmābat, quod fēlēs ferae quae nōn ⸤nāribus cōnfīsae⸥
vēnantur, numquam possent conjectāre, quid in meō cubiculō
dormīret. Ego vērō interdum serpentēs quoque formīdābam: sed
numquam nē ūnum quidem anguem, magnum parvumve, meā in īnsulā
vīdī; quae, velut Hibernia, sānctī Patriciī benedictiōne
vidēbātur fruī. Stēlliōnēs erant in cavernīs, quōs fovēbam, quia
muscās īnsectāsque comedunt: et sānē facile mānsuēscēbant. 96.
Sī ligōnibus rēs nōn cessisset, fodīnam parātus eram nitrātō
pulvere displōdere. Praetermīsī nārrāre, mē, postquam dōlium
pulveris nitrātī ⸤aquā marīnā corruptī⸥ dēportāvī, intus crustam
invēnisse dūram, intrā quam pulvis siccus erat et plānē
incolumis. Crustam malleō comminūtam reservāvī, et prō
experīmentō, vel lūsūs causā, aliquotiēs in pyrotechnicam
adhibueram, diffīsus posse in aliquam ūtilitātem convertī.
Posteā crēdēbam rūdera haec nitrāta ad fodīnās displōdendās esse
accommodāta: igitur asservāvī, sī forte ūsus venīret. 97.
Pulvere nitrātō eram profectō assuētissimus, dē quā rē libet
amplius explicāre lēctōrī. Etenim dum dēgēbam in Brazīliā,
maximō studiō ⸤missilis plumbī dīrigendī perītiam⸥ colēbam. Nec
sānē umquam hujus exercitātiōnis fueram aliēnus; sed neque
patriam circā urbem, neque super marī opportūnitātēs eam
excolendī reppereram. Attamen in Brazīliā, rūre apertō,
ingentibus silvīs, ubi prōdigiōsa īnsectārum vīs ⸤mīrificam
avium quoque cōpiam⸥ in aeternum praestat, sī quis sub sōle
potest esse agilis, ad avēs vēnandās ipsō agrō attrahitur. Prīmō
habēbam ignipultam quandam ā dominō meō Maurūsiō dēreptam; mox
meliōrēs quaesīvī, imprīmīs ex Lūsitāniā. Posteā Helvēticī
cujusdam virī, quī Rōmae mercēnāriōrum mīlitum praefectus
fuerat, ignipultās duās vel optimās forte potuī emere, ūnam
duōrum tubōrum; quās quidem hujus fīlius, post patris mortem
illātenus ēvagātus, inter aliās rēs vēndidit. Equidem ad tēla
illa probanda in scopum aliquandō collīneābam: sed quia valdē
incertus erat ā longinquō jactus, plūrēs ac minōrēs ūnō in tubō
cōnferciēbam glandēs, quae, per āera dispersae, lātius ferīrent.
Furcā item bitubam illam sustentābam, propter certiōrem ictum.
Et quoniam grandiōrēs illīc abundābant ālitēs, ut vulturius, ut
ferus olor, ut gruēs atque ardeae nostrīs dīversae,—nec deest
strūthiō quīdam—hōs quoque pilulīs olōrīnīs petēbam,
jaculandīque omnīnō perītissimus ēvāsī. Prōh caecitātem hominum!
quippe nesciēbam quantum in sōlitāriā īnsulā haec mihi ars esset
prōfutūra.
98. Simul ac cubiculum satis firmāveram, voluī illūc commigrāre,
cūnctīs cum animālibus meīs. Haedus paululum clauda erat, id
quod nōn dolēbam: tantō minus erat mē effugitūra. At vērō trēs
jam mihi erant haedī, dē quō nārrandum erit. Cēterum falcātō
gladiō ⸤quidquid idōneum vidēbātur herbārum aut frondium⸥
dēmetēbam et convehēbam ad cavernās: multum sānē ⸤sōlī expositum
siccātumque⸥ recondidī. Haedōs omnēs suō in stabulō composuī.
99. Dē novīs haedīs incipit nārrātiuncula. Trahulā jam meā
adjūtus, cupīdinem admīseram vēnandī iterum, nē canī fēlibusque
carō dēforet. Trahulam per clīvōs clēmentiōrēs sūrsum trāxī
super mollī brevīque herbā, ignipultam in trahulā habēns. Canem
nōn potuī retinēre, quīn lepusculōs vēnārētur: is prōrsus
ēvānuit. Ego ut prīmum in scopulōsum dēvēnī iter, trahulam
omittō, inter saxa serpō. Ēmergēns capram cōnspicor cum haedīs
ad stāgnum herbōsō in prātulō. Nōn mē fūgērunt, neque
dēmōnstrābant metum. Dēcerpō grāmina, accēdō propius et porrigō.
Haedī accurrunt, libenterque rōdunt. Ego cornua eōrum resticulīs
cingō, et laqueīs bracchiō meō adnectō. Iterum iterumque dēcerpō
grāmen, studeōque mānsuēfacere. Accurrit māter capra, grandis et
rōbusta; haec quoque ē manū meā comēdit. Paenitēbat mē, quod
voluissem tam cicurem animantem occīdere; nunc rōbustiōre eam
adnectō reste. Sed ut prīmum vī sē tractam sentit, violenter
retortō capite manū sē meā abripit, et priusquam mē possim
recolligere, cum reste effugit. Exiguō temporis intervāllō
convertitur. Haedōs mēcum videt, et dīrēctō cursū ⸤summō cum
furōre⸥ mē petit. Magnum equidem sēnsī esse perīculum, nam et
cornū incurrentis et ipse impetus lētālis esse poterat. Coāctus
mē tuērī, dēmittor in dextrum genū, nē dēerrem, ignipultam
cōnstantissimē dīrigēns. Vix quīndecim distābat pedēs, atque ego
ignem ēmittō. Quamquam capite et collō trānsverberāta, plūrēs
gressūs illō impetū ēvecta est, titubānsque ad dextram meam
prōcubuit ēmortua. 100. Obstupēscēbam, incertus quid facerem.
Mox capram libuit omittere, haedōs attinēre: nec longa erat ad
praesaepe via, per ardua dēscendentī. Grāmina etiam atque etiam
dēcerpsī recondidīque in sacculum; et sīquandō male sequerentur
haedī, grāmen ante ōra ostentāns, alliciēbam. Hōc modō incolumēs
dēdūxī, gaudēns praesertim quod mās et fēmina erant. Paxillīs
celeriter prope claudam haedum advenās dēpangō, suggerō grāmina;
tum festīnō, mātrem reportātūrus. Regressus, trahulam coāctus
sum per asperiōra loca, ut possem, subdūcere, dum mortuam
assequor, quam aegrē in trahulam compōnō; dein satis labōriōsē
hanc cum ignipultā per saxōsa loca dēdūcō, mox facilius super
clīvīs herbōsīs. Illam, ut priōrem, dēmergere in pēlvī sīve
piscīnā volēbam, sed spurcam crēdidī: quārē nīl melius nōveram,
quam ut in praesēns rāmīs frondōsīs corpus operīrem: etenim ligō
et pāla nōn erant in prōmptū. 101. Jam dē ferārum audentiā
reputāns, intellegō hominēs hāc in īnsulā esse ignōtōs. Id
multum mē sōlātur; nam quantumvīs sōlitūdinem dētrectābam,
barbarōs saevōsque hominēs formīdābam longē amplius. Porrō sī
leporēs avēsque, aequē ac caprī, hominis metū vacant, sī nunc
haec animālia facile mānsuēfīant, stultē absterrērī opīnor.
Itaque magis magisque pulverī nitrātō parcendum dēcernō, et,
quidquid ferārum posset, mānsuēfaciendum.
102. Etiam congerēbam pābulum. Multās dēportābam siliquās zēā
plēnās, et dioscōreās aliāsque rādīcēs; item cēpa, bulbōs,
condīmenta. Caprae secundae carnem partim siccāveram fūmō,
partim sale condīveram, nec jam dē cibō eram sollicitus. Duās
viās ē cavernīs ad summam rūpem ligōne ac vecte tūtius jam
mūniō; ūnam, quā prīmō illō māne, prōspectā scaphā, per
praecipitia atque algās dēgressus sum; alteram ex portū praeter
nāvāle meum. In difficiliōre locō ⸤stīpitēs duo firmiter
dēfossōs⸥ fūne connectō, quō audācius sēcūriusque dēscendam; tum
gradibus incīsīs, opus perficiō.
103. In reportandā caprā, trahulae mē quōdammodo paenitēbat. In
arēnīs quidem bene currēbat, item per saxa lēvia grāmine
vestīta; sed in ferācī humō super spissīs variīsque herbīs,
inter admixtōs fruticēs, trahere quam portāre difficilius fore
sentiō: ad dioscōreās, ad zēam, ad citrōs aliōsque frūctūs
convehendōs pērās sacculōsque meōsque humerōs antepōnī oportēre
trahulae, nisi meliōrem poterō mūnīre viam: id quod mē male
habet. Igitur ūniversam vīcīniam explōrāre cupiō.—Dīxī mē ab
excelsō quōdam colle prōspectāsse. Hōc colle īnferior alter, quī
cavernās meās ferē ex adversō dēspiciēbat, lītoris aspectum
superiōrī adēmerat. Quum, ascēnsā rūpe, in īnferiōrī colle astō (
quem Speculam meam nōmināvī) admīrāns gaudēnsque propiōrem
lītoris ōram contemplor. Ad dextram, id est, ad occidentem,
flūminis videō ōstium, deinde portum meum, tum in fronte
prōmontorium modicum.[G] Contrā autem ad sinistram, id est, ad
orientem, inter humilēs rūpēs ac mare, acclīvis plānitiēs
arboribus prōcērīs mīrē luxuriābat, palmīs praesertim. Suprā,
pōne rūpēs, palūs quaedam seu lacus angustus extenditur: rūrsus
super hōc novus atque excelsior rūpium ac saxōrum ōrdō, unde
pluviās crēdō in palūdem colligī. In ōrā palūdis viridissimās
advertō herbās, plūrimāsque avēs aquātilēs. 104. Sed ego ad
interiōra mē convertō. Ab excelsiōre illō colle arborēs quāsdam
in cavō locō vīderam, nōn multās illās quidem. Jam explōrāns
perspiciō omnia praeter summās arborēs abscondita mihi tunc
fuisse, interjectō quōdam īnferiōre grūmō. Clīvus ille montis
quasi pēlvī erat ingente excavātus, in quam multum aquārum ex
scopulōsā illā regiōne cōnfluit. Hae, grāminibus sustentātae,
perpetuum sufficiēbant rīvum, quī in flūmen, nōn longē ā
praesaepī meō, dēcurrēbat. Inde fuerat mihi prīmus ille dulcis
aquae haustus. Hāc in pēlvī (nam proprium hujus fōrmae nōmen
nesciō:—convallis nōn erat) cōnsistēbant arborēs plūrimae,
Eurōpaeārum aspectum praeferentēs. Amplius posteā perscrūtātus,
repperī hās nōn esse nostrātium ad īnstar, tamen frūctuī
lignōque ūtilēs. Hunc locum appellō Saltum meum. 105. Hinc
poteram ligna dēvehere, sīve ad fabrīlēs ūsūs sīve ignis grātiā,
multō facilius quam ā flūminis convalle. Quippe grandis rāmus
vel ipse arboris truncus, tractus seu humī dēvolūtus, ad rūpem
erat facile dēscēnsūrus. Sīc posteā saepius rem gessī. Minōra
ligna, quae ignī dēbēbant īnservīre, ex summā rūpe
praecipitābam. Sed propter graviōra, quae diffringī nōlēbam,
rōbustam dēlēgī arborem, ipsum ad marginem, unde magis praeceps
erat rūpēs. Cursuī tum dēvolventis lignī, fūne circā hujus
stīpitem contortō, moderor ac temperō, dōnec ad fundum pervenit.
Sed haec post aliquot mēnsēs.
106. Quō melius intellegat lēctor meārum rērum statum, dē sitū
īnsulae et varietāte tempestātum quaedam sunt dīcenda. Īnsulae
lātitūdinem (quod Geōgraphī appellant) satis compertam habeō:
poteram sānē in stēllā Polārī observandā errāre, sed nōn multum:
gradūs, crēdō, habēbat duodecim (12°) ab aequinoctiālī circulō,
Septentriōnēs versus. Dē longitūdine nihil prō certō cōnfirmāre
ausim: arbitror tamen atque autumō eandem esse atque īnsulae
quam Portum Opulentum (Porto Rico) appellant Hispānī. Nostrīs
vērō in chartīs nihil omnīnō hīc dēnotābātur: porrō quaenam sit
meae īnsulae longitūdō geōgraphica, minimē nunc rēfert. Propter
tempestātum nōtitiam satis est tenēre, bis in annō sōlem super
verticem īnsurgere, ultimō ferē Aprīlis diē, sextōque ferē
Sextīlis. Intrā hōs continuātur aestās, quae tamen imbribus
satis violentīs dīviditur. Imber quotīdiānus ac modicus ferē ad
fīnem Jūniī mēnsis cadit, sed ipsō in fīne est sānē immodicus.
Post hoc siccitās et calor subsequitur. Maximōs autem calōrēs in
tertiā ferē parte hujus aestātis pōnō; vel, sī ad amussim
dēnotandum est, trīgintā sex diēs ab Īdibus Quīntīlibus perdūrat
aestuōsum tempus. Hōs intrā diēs rārior est pluvia. Quiēscit
ventus trīduum vel quatriduum; tum vespertīnus turbō sānē
violentus, attamen grātissimus, āera recreat. Hic rērum ōrdō
fervōribus moderātur, longō mēnse amplius. Tandem summa aestās
disturbātur et quasi convellitur horrendīs et pervicācissimīs
turbinibus, sēriōrī in parte Sextīlis. Hinc procellōsum illud
mare, quod nostram abripuit nāvem. In Februāriō item mēnse
dēbent expectārī procellae; sed neque hārum tempus praefīnīrī
potest neque violentiā comparēs sunt aestīvīs. In tempestāte
procellōsā abundant fulgura, post quae frīgus ossa penetrat. Sed
haec frīgora sī excipiās, jūcundissima est āeris temperiēs.
Pluvia ut plūrimum cadit tenuis ac dulcissima trēs vel quattuor
hōrās ūnōquōque māne per plūrēs annī mēnsēs. Nisi per tonitrua,
veste ad dēfendendum frīgus nōn opus est, sed contrā sōlem
vestiendus es. Attamen post nimium fulgur Caurus ventus plūrēs
per diēs mīrum frīgus incutit, sed semper citrā gelū. Nec
calōrēs conqueror. Lūsitānum vel Anglum hominem equidem crēdō,
sī neque tēmētum imbibat et carne parcissimē vēscātur, (id ipsum
apud Maurōs didicī,) tōtum per annum posse labōrāre salūbriter,
modo per maximōs fervōrēs prūdentiam adhibeat. In hieme certē (
id est, dum sōl ā merīdiē stat) sī nimium exuāris vestīmentōrum
onus, ipsīs in Angliā Anglīs ad labōrem pār eris. Spīrante Caurō
post fulgura, lacernā, ac spissā quidem, carēre neutiquam potuī:
ignem aliquotiēs fovēbam, sed rārō.
107. Ego autem quōdam diē quum pluvia mātūrē dēstiterat, cymbam
ingredior rēmigōque nōn sine timōre circum illud prōmontorium
quod caeruleam terminat rūpem. Plūrimās palmās videō, quās
crēdidī ejus esse pretiōsissimī generis, quod vulgō Nux Cocus
appellātur. Multae aliae arborēs fruticēsque mihi ignōtī illīc
stābant, sed ipse lītoris acervus Portum meum referēbat. Tantum
omnia hīc ampliōra atque ūberiōra. Dē algā saepius memorāvī.
Aliud nōmen nōn succurrit; etenim nostrātibus virīs rēs ipsa
ignōta est. Hīc dēnotō, algās illās, ut plūrimum, nōn marīnās
fuisse, sed maritimās, ultrā summum aestūs terminum. Hī
rēptantēs erant fruticēs, dīversī generis; hibiscōs, acanthōs,
conjectūrā dīxerim. Sānē erant pulcherrimī, pūrīs distīnctī
foliōrum ac flōrum colōribus. 108. Dēambulō in lītore, cocōs
admīror: multum cōgitō ac vēscor spē. Subitō meminī rēmōs vel
optimōs ē cocī truncō fierī, scaphamque meam rēmīs carēre.
Secūrim mēcum habuī. Ūnam ē minimīs cocīs statim exscindō atque
obtruncō. Caput hujus in cymbam congerō, ipsam dēstinō fūne
trahendam. Sed quum volō redīre, aestūs recessus mē impedit: nam
circā prōmontorium, ubi fuerat mare, nunc saxa longius
excurrēbant, quae metuō circumīre, nē in prōfluentem aliquam
marīnam implicer. Tandem super saxīs ingrediēns, flexuōsum
reperiō iter aquae, in quō cymba natāre possit. Hanc trahō,
saxīs ipse īnsiliēns. Posteā truncum illum super humerīs asportō
per eandem viam; mox, cymbam ingressus, mē atque mea omnia domum
laetus reportō.
CAPUT (V.) QUĪNTUM.
109. Pluvia quotiēs caderet, intus mē abdidī, et in excolendā
domō satis habuī operis. Armāmentārium meum praesertim cum
exultātiōne cordis aspiciēbam. Arma igniāria cūncta, rīte
ēmundāta, perfricāta oleō, hāmīs ad mūrōs suspendī. Mēnsam
fabrīlem suō in locō cōnstituī; jūxtā hanc, repositōrium
fabrīle: in angulō, ferrāmenta agrestia. Quotīdiē suum quidque
in locum sevērissimē repōnō, experientiā doctus sīc facillimē
quidque invenīrī, ubi festīnātō opus est. 110. Porrō in penāriā
ac culīnā multa ōrdināvī. Scālās quās ad cubiculum intrandum
adhibēbam, compāgī cuidam ligneae per hāmōs ānulōsque sīc
annexuī, ut, super hīs astāns, carnem suprā ⸤procul fēlibus
suspēnsam⸥ possem attingere; possem quoque disjungere scālās,
quotiēs vellem. Quandō mēmet objūrgō propter nimiam carnis
cupīdinem, respondeō, mē ipsīs fēlibus cōnsulere, nē suum ipsae
cibātum dēperdant. In penāriam cellam dōlia item atque arcās
plūrēs collocāvī: aliās quidem in frūctuāriō meō. Cēterum prō
culīnā sūmpseram ejusmodī cavernam, cujus in angulō erat quasi
focus nātūrālis. Rīmam quandam vīdī, per quam fūmus exīre
poterat: hanc ferreō vecte ampliō. Porrō forāmen majus effodiō
suprā, nē fūmus per culīnam vagārētur. Exībat autem in alteram
minōrem cavernam, quam prō fūmāriō dēstinābam. Hīc carnem
suspendō, sīquam indūrātam velim. Tum fūmus, hōc modō diffūsus,
minus erat mē prōditūrus: nam velut nebula in rūpe poterat
vidērī. In lignāriō autem meō, quidquid lignī ex nāve
dēportāveram, et quidquid māteriem ignis habēbat, illud omne
repōnēbam. Vēla quoque hūc dēposuī, sed parum contentus locō.
111. Dē corpore cūrandō quaedam sī nārrem, ignōscet lēctor. Quae
sequuntur, plūrēs ad mēnsēs, immō annōs, pertinent. Dīxī mē sub
aquā marīnā, post tertium in īnsulā diem, vestēs immundās
lapillīs oppressisse. Posteā reputābam,—sī vel sāpōnem habērem,
operae nōn fore pretium hās nostrō mōre in splendōrem recolere.
Spurcitiem vestīmentōrum nōn ē colōre cōnsistere, ātra essent an
candida, sed ē cutis excrēmentō, quod quidem salsā maris aquā
optimē āmovērētur: manibus autem ac sāpōne fricātās, dēterī
vestēs. Quāpropter hās ipsās, sōle siccātās, iterum posteā
induēbar. Deinde etiam simpliciōrem excōgitāvī viam.—Postquam
expertus sum, vespertīna natātiō quantum reficeret corpus,
dēcernō, sub sōlis occāsum ūnōquōque vespere, ipsā in tunicā,
cum fēminālibus linteīs ac tībiālibus[H] (id est, tegumentīs
crūrum gossypīnīs) dēnatāre in portū meō. Ēgressus aquā, exuor
vestīmenta, contorqueō manibus, suspendō, alia induor. Illa
altera māne sicca inveniō. Itaque recente semper vestītū
pernoctor. Sānē per summās pluviās aegerrimē siccābantur rēs:
tālī in tempestāte madidās vestēs in culīnā suspendēbam.
112. Praetereā, cutī fricandae dō operam, neque caesariem
prōrsus negligō. Sciēbam enim, inter barbarōs, sī qua sit gēns
sānitāte, prōcēritāte, decōre corporis īnsignis, hanc praesertim
cutī cūrandae semper dedī; sīn autem mē illuviēī permīserō, in
nūllam nōn spurcitiem posse dēlābī. Equidem ē nāve meās habēbam
mappās atque mantēlia cum sūdāriīs. Mappae dētergendae corporī
nimium lēvēs erant; mox in calōribus hās adhibuī ad genās
prōtegendās, Arabum Scēnītārum mōre. Mantēlia, ut quae villōsa
maximē, dum dūrābant, prae cēterīs approbābam.—In capillōrum
supellectile nihil egomet habueram, praeter ūnum pectinem atque
ūnam scōpulam sētōsam: sed totidem, quae magistrī nāvis erant,
āvēxī, plūrēsque nautārum pectinēs. Nautīs scōpulae nūllae
erant. Scōpulās equidem magnī aestimābam; nam diffīsus sum posse
reparārī. Barbae, ipsā in nāve, semper prōmittēbantur; nec in
meā īnsulā mē rādēbam, quamquam habērem novāculās; sed forfice
identidem tondēbam leviter aut capillōs aut barbam.
113. In tempestāte procellōsā, praesertim post fulgura, propter
frīgus Caurī, quotiēs dēsisterem ab opere, lacernam induēbar,
nec spernēbam ignis sōlātium. Sed tum maximē poteram labōrāre.
Nova grāmina aut rādīcēs aut viridem zēam, optimā caule
meliōrem, aut ligna reportābam; porrō utrumque trāmitem quō in
summam rūpem ēvādēbam, comparābam in melius. Quippe rubram super
rūpem spērābam fore ut trahula tandem subīret. Quōdam diē imber
superveniēns īnfulam capitis meam hūmōre saturāvit, et, tergō
profūsē madidō, caurus ventus ācerrimum mihi frīgoris sēnsum
incussit. Domum cucurrī magis quam incessī, mūtātīsque
vestīmentīs dēlīberābam. Sērica mea umbella ē nāve in prōmptū
erat; sed ubi manūs esse dēbērent līberae, hāc ūtī nōn possem.
Inter pluviās nimium sēnsī sōlis fervōrem, nec īnfulā potuī
carēre. Hīc omnia nārrābō quae excōgitāvī, quamquam plūrēs per
mēnsēs.
114. Caprārum pellēs servāveram. Sānē mollēs erant et dēlicātae.
Hārum laciniās duās commodā magnitūdine abscīdī, quae prō
cucullō forent. Jūnxī suprā, ā fronte usque ad occiput; inde per
cervīcēs dēfluere permīsī. Ipsā in dorsī spīnā duplicēs
cadēbant, contrā pluviās sōlemve umbrāculum. Caput atque adeō
īnfulam comprehendēbant artē. Quoniam fēmineae quās habēbam acūs
tenuēs nimis erant fragilēsque, idcircō sarcināriās adhibēbam
acūs cum tenuissimīs fūniculīs: hīs satis bene cōnsuēbam. Sed
depsere volō internam cutem, quod quidem artificium parum
cognōveram. Ego autem cinchōnam aquā dēcoxī lentō igne, ut aquae
remanēret quam minimum, quam maxima autem foret ejus potentia.
Mox īnfūdī in ferreum artillātōris ferculum; superpōnō pellem,
ut interior pars imbibat cinchōnam. Post bīduum, longulō ac lēvī
lapide, quem prō magide[I] aestimābam, oleum pice imbūtum
imprimō atque īnfricō in pellem: jamque prō depstā accipiēbam.
115. Etiam summīs in calōribus vix sufficiēbat tunica,[J] nam
contrā īnsectās tībiālibus[K] erat opus. Sed dorsī quoque
tegumentō carēre nēquāquam conveniēbat; id quod probē sciunt
Lūsitānī. Atque erat mihi sagulum Lūsitānum vel optimum, nisi
quod propter nigrum calōrem radiōs sōlis imbiberet: quārē aut
albīs testīs marīnīs aut spīnīs fortasse hystriceīs vellem sānē
dorsum obtexere. Jam, quotiēs humerīs quidpiam portandum erat
saltem asperum ac grave, suffarcināmentum dēsīderābam, nē
excoriārentur ossa. Intellēxī spissā tegete esse opus, quae
humerōs, sī onus portārem, dēfenderet; porrō sōlem pluviamve
repelleret, nec imbiberet calōrem. 116. Tāle tegumentum dēmum
contexuī, postquam juncōs cannāsque īnsulae paulō melius
cognitōs habērem; neque ūllō vestīmentō superbīvī magis. Contrā
calōrēs superficiem tegetis madefaciēbam; inde frīgus
grātissimum mē recreābat. Item mappās ac lintea ⸤quantum possem⸥
reservāns, rōscidīs foliīs callidē obvolūtīs amicior caput,
ūnāque dēligō fasciā sīve taeniā. Quotiēs ex labōribus ac calōre
requiēscerem in umbrā, poteram, dētractā īnfulā, crīnēs
madefacere: tum vērō assūmēbam cingulum, nē in vīscera
admitterem frīgus. Sīc caput frīgidulum erat, corpus tepidum.
117. Scapham autem, mēnse Decembrī nōndum fīnītō, gestiō
īnstruere. Cocī truncum, quem dēportāveram, cortice exūtā,
difficulter sānē secundum longitūdinem dissecāveram serrā, et in
rēmōrum fōrmam magis magisque caedēbam. Etenim cymbae rēmī
tamquam prō exemplāre prōstābant. Ad rēmigandam quidem scapham
sex hominēs cum sex rēmīs adhibēbāmus, quattuor ad minimum. Ego,
ūnus homō, duo ingentēs rēmōs mōliēns, nihil possem contrā
flūctūs vel contrā prōfluentem maris facere: attamen restāgnante
marī ac ventō, ūnus prope dēbilis rēmex aliquantum ūsuī foret.
118. Circā Kalendās Jānuāriās serēnissimā in tempestāte mālō
vēlōque scapham īnstrūxī. Ancoram ejus cum ancorālī atque illā
arcā, item tollēnōnis ferrāmenta, jamdūdum ex arēnīs
recuperāveram. In portū saepius exercēbam tum vēla, tum rēmōs;
hōsque in melius figūrābam. Quōrsum haec, nesciēbam equidem:
enimvērō nisi perquam lēnī aurā nōn audērem exitum; sed in
scaphā vidēbar quasi novam quandam tenēre vim, necnōn ipsam
nāvigandī artem inānī amōre fovēbam. Mox operae, quam prius in
scaphā nāvāveram, diffīsus, iterum carīnam sarcīvī. Ubicumque
rīmās metuō, argillam pice oblitum firmissimē īnferciō, dōnec
omnia vidērentur tūtissima.
119. At marīnās prōfluentēs, sī quae essent requiēscente ventō,
volēbam propter scaphae salūtem cognōscere. Hās ut explōrārem,
clēmentissimō sub ventō, ulterius ⸤merīdiem versus⸥ in cymbā
prōcessī. Ecce autem, quandō duo amplius mīllia eram ā terrā,
jugum montis longē altius quam excelsus ille collis ā quō ter,
quater prōspexeram. Ab hōc monte terram opīnābar sēnsim dēsidēre
usque ad hortōs meōs. Jam videō, sī īnsulam ac maria rēctē
prōspectāre vellem, montem illum esse cōnscendendum; idque
meditor. Posteā recordor, mē ipsō ā colle eundem vīdisse montem,
sed tantam esse ejus altitūdinem tunc nōn suspicātum. 120.
Quamquam neque mītēs vellem ferās timōre meī implēre, neque
prōdigere nitrātum pulverem, dēcernō tamen exercendam esse
jaculandī artem, nē oblīvīscar, nēve ipsa arma rōbīgine
corrumpantur. Versicolōrēs quidem avēs, quālēs ferē inveniēbam,
vix mē fugiēbant; sed aquāticae quaedam volucrēs, nostrīs nōn
valdē dissimilēs, omnī āstūtiā ac metū ēvādēbant mē. Hās crēdidī
advenās esse, assuētāsque hominibus: praecipuam eārum sēdem
posteā cōnspicātus sum. Ego autem hās prō cibō et propter tēlī
exercitātiōnem occīdō. Anatēs erant, ānserēs, olōrēs, plūmīs
fōrmīsque nōn omnīnō nostrārum ad īnstar, porrō plūrium inter sē
generum. Hās, ut plūrimum, plumbulīs in ōrā tantum maritimā
petēbam, nē tēlī fragor cēterās terrēret ferās: canis autem,
sīve in terram sīve in aquam dēciderent, ācerrimē eās
reportābat. Sī prōtinus comedere nōn placēret, nec egērem quō
canem pāscerem, in fūmāriō suspendēbam. Quippe fūmus et
mātūrābat carnem et putrēdinem āvertēbat. Assae potius quam aquā
coctae mihi placēbant; sed carbōnem, Anglōrum mōre, altē
exstruere nequīvī. Suprā ignem assāre necesse erat: quārē
ālitem, membrātim concīsum, fīlīs ferreīs, tamquam verubus,
trājectum, vīvās suprā prūnās ambūrēbam.
121. Eōdem ferē tempore columbās quāsdam facillimē nancīscor.
Dum colle regredior obambulāns, ālārum strīdōrem audiō: mox
conversus volātum quasi columbārum agnōscō. Hae avēs in cavum
saxī locum sē recēpēre, quem oculīs facile notāvī, crēdidīque mē
posse illūc ascendere. Postquam cūncta conjectandō ēmēnsus sum,
virgam arboris ⸤abscissam prō signō⸥ terrae īnfīgō: tum domum
redeō meditāns. Quantum possum celerrimē columbāriam cellam,
perlevem illam quidem, compangō: hanc humerō portāns eundem
locum repetō, post bīduum. Virga illa ēminēns fit index; saxum
ascendō, plūrēsque in cavīs inveniō nīdōs, quibus ōva nōndum
inerant. Ūnum nīdum in columbāriam meam cellam trānsferō; mox
advolāvit columba, intrāvitque cellam nīdum repetēns. Id gaudeō,
et relinquō cellam. Post plūrēs diēs reversus avem nīdō
īnsidentem inveniō: quam ipsā cum cellā mōtū clēmentissimō
reportō domum; atque illa intrepida manēbat. Conjunx posteā
subsecūtus est: ambōbus, ut poteram, quotīdiē dabam cibātum.
Posteā turriculam cōnfēcī columbāriam, columnae innīxam,
sēcūritātis ergō: nec pullōs volēbam mactāre, sed in spem
ampliōris prōlis reservābam.
122. Cibī quidem satis superque mihi erant, sī modo convehere
possem. Sed quō magis rūminor, labōrem dēportandōrum frūctuum
horreō magis. Haedōs in praesaepe redūxeram, nē grāminibus
quoque congerendīs dēfatīgārer; tamen ⸤illā in convalle
dēpressā⸥ oneribus gravābar, neque trahulam poteram adhibēre,
propter novārum herbārum luxuriem. Dē tractōriīs jūmentīs paene
dēspērāvī, vidēbarque in servitūtem labōriōsissimam dēvōtus; sīn
requiem captō, prōtinus mēns fīēbat miserior.
123. Accēdēbat quod calceāmentīs dēficiēbar. Nautae super nāve
aut nūdīs pedibus aut tenuissimīs soleīs agēbant. Caligās ego et
magister nāvis habēbāmus, sed ego magnitūdine pedum superābam.
Porrō saepius ex necessitāte mare ingredientī, corium caligārum
sē contrāxerat. Ego autem post trēs labōriōsōs diēs, pedibus
aeger, nōlēbam exīre. Omnium rērum mē taedēbat. Nova lūna jam
intrāverat. Axem ego quadrātam coepī incīdere, īnscrīptiōnem
quasi sepulcrī dēsignāns. Tālis erat:
Rebilius Crūsō,
Anglōrum cīvis,
Maurōrum captīvus,
Braziliēnsis colōnus,
Hīc naufragus sōlitārius,
Hominum miserrimus,
Quīntum jam mēnsem ēnecor.
Illud iterāvī ter quaterque, hominum miserrimus. At subitō vōcem
quandam sēnsī, nōn auribus, sed corde: “Tūne omnium miserrimus?
Tū, quī summā pāce frueris, in pulcherrimā ūberrimāque īnsulā,
sānō validōque corpore! At nē tē Deus Maurīs iterum praedam
prōjiciat vel morbō feriat!” 124. Cohorruī. Tum reputābam: “Anne
hoc illud est, quod vātēs sacrī summā in sōlitūdine afflātum Deī
quaerēbant? Numne igitur mē quoque intrat ille afflātus?” Mīrē
profectō agitābar. Dein mēmet increpuī: “Ō fatue Rebilī, sānae
nōn es mentis. Imāgināriā sapientiā vērāque dēlīrātiōne
capiēris, sī dīvīnam crēdēs tē audīre vōcem.” Prōtenus velut
dēmortuus hominibus, vīvus necessāriē cōram Creātōre meō, mīrā
quādam ac novā audentiā illum compellābam, et quasi vōtum
concipiō. “Ō Suprēme! quisquis es (inquam), nimius tū es mihi:
pavēscō fānāticam dēmentiam. Sed dulcem redde hominum aspectum;
tum prūdentius tē cognōverō, plēnius venerābor.” Post haec
tranquillior fīēbam: sed perīculōsa esse sēnsī intervālla
industriae, nisi oblectātiōne aliquā sōlārer. Quārē pictam avem
psittacum, sī possim, capere ac mānsuēfacere dēcernō, sī forte
mēcum colloquātur. Dē macacō[L] cōgitāveram; sed timuī hās
bēstiās, nē malignō forent ingeniō: sānē aliōrum generum aliī
sunt mōrēs: itaque hoc cōnsilium dēposuī.
125. Mox leporēs quoque volō capere. Quippe saepius captāveram,
neque ars mea prōcesserat. Leporēs illī (seu rēctius cunīculī:
ita crēdō: sed quia carō leporem potius referēbat, idcircō ex
prīmā illā nocte leporēs semper appellāveram;) attamen
gallīnārum domesticārum mōre sē gerēbant. Quam proximē sinēbant
mē adīre, tangere nōn sinēbant; sed in cava terrae prōrumpentēs,
inde mē intuēbantur. Laqueōs īnstrūxeram plūrēs, sed frūstrā:
jam piscandō experiendum esse arbitror. Super nāve flagra
aliquot rōbusta erant, quae (nam fatendum est) ad flagellandōs
nigrītās comportābāmus, sī ratiō tulisset. Hōrum tria
offenderam, āvēxīque propter lōrōrum ūsūs. Nunc ūnīus in fīne
hāmum piscātōrium grandiōrem affīgō. 126. Virgam quoque praeparō
tamquam piscātōriam, sed breviōrem, resticulā īnstrūctam: huic
fasciculum tenerārum herbārum adnectō. Trēs sacculōs super
humerō portāns cum virgā flagrōque, leporum adeō locōs. Sinistrā
fasciculum jactāns, ad lūdum alliciō. Post paulō lepus incipit,
ut fēlium catulī, persequī fasciculī cursum ac grāmina ejus
subinde rōdere. Flagrum ego dextrā tenēns, opportūnitātem reī
gerendae opperior, subitōque prōjectō hāmō, super caudā leporem
opprimō. Cōnfestim arreptum attineō, sacculōque immersum. Tantōs
ille ciet strepitūs, ut cēterī accurrant mīrābundī; dumque
obstupēscunt, alterum verbere hāmī assequor. Animadvertō marem
esse ac fēminam; quārē satis habeō, laetusque dēvehō praedam.
Sub rūpe ubi cava loca abundābant, crēdō nōn male habitātūrōs;
posteā ad mānsuēfaciendōs operam adhibuī.
126* Dē calceāmentīs pauca sunt explicanda. Quoniam labāscēbant
omnium caligārum coria, sēnsī validiōre esse opus tegumentō
pedum: idque juncīs ac lentā quādam cortice plicātīs concinnāvī.
Ē juncīs, quōs ⸤dīversī generis plūrimōs⸥ in sōle siccāveram,
eōs dēligō quī lentī simul et relūcentēs vidērentur: nam
quidquid relūcēret, id caunārum mōre pluviās optimē rejectūrum
crēdidī. Ex hīs plicāvī marsūpium, cujus fōrma erat pedis īnstar
ā convexō ad calcem praecīsī. Dein ē corticibus, quās
mācerāveram, lōra plicāvī, lāta minus duo digitōs. Veterum
caligārum fundum vel soleam sub marsūpiō illō positum, dum pēs
meus inerat, lōrīs illīs circumligāvī, nōdāvīque super tālō.
Rudis sānē hic calceus erat, attamen aliquātenus certē pedem
prōtēxit vulneribus. Nōn absurdum erit hīc dīcere, mē ipsā in
Brazīliā contrā īnsectās saepe Persicōs gestāsse socculōs, ē
tapēte factōs. Per hōs nōn possunt culicēs mordēre, sed spīnae
sentēsque facile penetrant.
CAPUT (VI.) SEXTUM.