304. Caesīs duōbus cocōrum truncīs, dissecāmus, dolāmus, in

rēmōs fingimus;—nam quattuor rēmōs placēbat cōnficere. Variātā

operā ac lūdō, in labōrēs reficimur, aemulātiōne ac spē ērēctī.

Haec inter negōtia multum colloquimur. Dē ipsōrum patriā

interrogō virōs, numne eārumdem rērum sit ferāx, quae hāc in

īnsulā gignuntur. 305. Illī explicant, paene contiguās sē

habitāsse regiōnēs, scopulōsā ōrā dīvīsās, quae ⸤ipsōs propter

scopulōs⸥ ab utrīsque concupīscerētur; hinc illōs internecīnīs

involvī bellīs. Nam cēteram suōrum terram ex merā humō

cōnsistere, mollī, ūvidā, arboribus fruticibusque ūberrimā, sed

siccīs solidīsque locīs carente: porrō per inopiam ferrī optimum

lignum minus esse ūtile; igitur saxō dēstitūtīs nūlla esse

domōrum fundāmenta. 306. Domōs gentīliciās, ut plūrimum, nīdōs

esse, inter rāmōs arborum contextās, ut ab ūdō solō

submoveantur, praesertim tumēscentibus fluviīs. In ūvidā

calidāque illā humō prōcērās nāscī arborēs, ēgregiōs frūctūs;

plūra tamen genera meīs in montibus vigēre, quae illīc ūvidus

calor nōn patiātur. Interrogō, Habeantne ūvās? “Habēbāmus,”

inquit Secūtor, “sed gustū hīs disparēs: nīl erant nostrae, nisi

dulcis quaedam in ōre aqua.” “Ergō,” inquam, “tū exquīre,

quidnam ē siccātis nostrīs ūvīs sit optimum, quod patrī spōnsae

tuae dēs dōnō.” Arrīdet. 307. Tum in Ēlāpsum conversus: “Tuāne

in patriā nūptiās tum celeriter perficiunt, ut parēns tribus

hōrīs ūnicam fīliam virō ignōtō forās dūcendam trādat?” Paulum

pudibundus respondet ille: “Sī pater domī relinquendus erit, nōn

potest id fierī: sīn pater cum fīliā sit itūrus, potest

nōnnumquam. Atquī neque ego inter meōs sum ignōtus, et propter

mē cōnfīdent Secūtōrī. Tē autem rēgiē vestītum postquam vīderint

ac vim tēlōrum nōverint, audierintque ā mē quālis et quantus

sīs, quidlibet mihi tuī grātiā concēdent.” Dubitābam, merane

esset hoc adūlātiō, an vēritās; vēra tamen eum dīcere, libēbat

crēdere. 308. Mox ē Secūtōre quaerēbam, quāpropter ipse atquī

ipsīus populārēs ad īnsulam meam tunc pervēnerint et numquam

aliās. Rem ab initiō nārrat. Scopulōsa illa regiō erat ab

alterīs occupāta: hinc coeptum est bellum. Quisquis hostium erat

in praesidiō, comedendus dēstinābātur: id gravissimum iīs

supplicium. Inter aliōs correptus est illīc Ēlāpsus. Sed patriam

versus redeuntēs oppressit procella, quae duās scaphās in

apertum mare abripuit. Tōtam noctem frūstrā luctātī, summō māne

īnsulam meam nōn longē vīdērunt. Volentēs neque vēnēre neque

iterum venient; nam igneī meī tēlī vīs prō fulgure

praestigiātōris dīvīnī sine dubiō nūntiātur. 309. Tum volō

scīre, utrum hīc esse īnsulam prōrsus nescīverint. Tum Ēlāpsus

cōnfirmat, montem īnsulae excelsissimum interdum distinguī; sed

nōn vacāre ut merā cūriōsitāte marī sē committant,—tumidō, an

tranquillō. Percontor, numne carō hūmāna propter libīdinem

palātī exquīrātur. Ambō vehementer negant: in ultiōnem summae

injūriae, idcircō tantum ajunt quasi religiōsē comedī. 310. Mox

Secūtor urget, ut disertē dīcam quō diē velim nāvigāre; nam

certum sē habēre, benigna mea verba prō factīs valēre, nec velle

mē sine causā diem prōferre. Tum videō dēcernendum esse sine

ignāviā dīverticulōrum. Respondeō, sī cūncta parāta sint, intrā

trīduum nōs profectūrōs. Rūrsus interrogat, anne velim eum

omnia, quae victūs causā sunt commoda, praeparāre: ego autem

assentior. 311. Crāstinō diē, dum aliīs in rēbus absum, Secūtor

haedum jugulat, sanguinem in agellō suō diffundit, cornua

reservat, membra discerpit; alia coquit, alia suspendit in fūmō.

Ungulās Ēlāpsus prō glūtine arripit, pellemque incipit patriō

mōre depsere. Haec rediēns inveniō obviam; sed neque probō neque

culpō, quoniam veniam meam praeripuerat Secūtor. 312. Ad Ēlāpsus

conversus quaerō, anne suā in patriā tālēs sint caprī, sīve

aliārum pellium abundantia. Respondet, apud suōs abundāre

ursulōs, porcillōs, immō porcōs variī generis, macacōs, sciūrōs,

et quadrupedēs caprīs meīs parēs, paene aquāticōs; ex quibus

pellēs dīversās habeant; porrō formīdandōs sed rārōs pardōs,

quōrum pellis optima sānē: item audīsse sē, longē inter

scopulōsōs collēs caprōs ferē hujusmodī existere: sē numquam

vīdisse.—Libet mē tālia scīscitārī et colloquī.

313. Post bīduum mihi nūntiant, parāta omnia: occidente sōle

nāvigandum. Hic nūntius mē quasi stupōre dēfīxit; nam mīlle rēs

prius vidēbantur cōnficiendae. Sed videō mē multa imperāsse:

nunc dictō oboediendum: ergō dē bellicō apparātū prīmum satagō,

postpositīs rēbus cēterīs. 314. Mox reperiō Secūtōrem leporēs

meōs occīdisse, coxisse, sub crustulā condidisse. Vultū angōrem

dēmōnstrō: sed ille, mē commōtum sentiēns, humī cōnsīdit

tacitus, reprehēnsiōnem (crēdō) expectāns. Dēmum frāctā vōce

ait: “Paenitet mē, sīquid tē, ere, laesī.” Tum suspīrāns dīxī,

“Mūtārī nōn potest: fortasse nōn male fēcistī: cēterum nē canem

meum occīdās. Ego vērō tibi ignōscō.” 315. Nē longus sim, ferē

Nōnīs Novembribus, sub noctem nāvigāmus, nunc rēmīs, nunc aurā

adjūtī. Astrīs facile dīrigēbātur cursus ad merīdiem. Quum ventō

tranquillē ferēbāmur, quiētī mē dedī, jubēns, sī quid mūtārētur,

expergēfacere. Ante lūcem stāgnāvit aura; tunc ēvigilō; jubeō

rēmigāre. 316. Ortō mox sōle, Ēlāpsus grūmōs patriōs procul

agnōscit: uterque maestior vidēbātur: susurrābant inter sē. Sed

Ēlāpsum dormīre jubeō: ego cum Secūtōre prōpellō scapham. Post

hōrulam videō Ēlāpsum propter inquiētam mentem nōn posse

dormīre; itaque Secūtōrī imperō somnum. Quandō intrā cōnspectum

venīmus, Ēlāpsus in mālō ērigit signum, apertāque arcā, rēgiīs

vestibus mē exōrnat. Tum extractō cibō vēscī hortātur. Secūtor

mox ēvigilat, et vēscimur omnēs, cane nōn invītō. 317. Jam

linter ā terrā cautius appropinquat: trēs inerant virī: crēdō,

quia nōs erant trēs. “Quid autem tē tuī cīvēs vocant?” Ēlāpsum

interrogō. “Ego apud eōs” inquit, “sum Gelavi.” “Dehinc ergō

apud mē eris Gelavius,” inquam. “Ego vērō apud meōs eram Totopil,

” īnfit Secūtor. “Ergō tū,” inquam, “eris Totopillus.” Dum rīsū

et alloquiō oblectāmur, accesserat linter: mox noster Gelavius

nesciō quid clārā vōce prōnūntiat. Illī gestientēs strepunt,

proximē accēdunt, mē mīrābundī aspectant. Postquam iterum

perōrāvit Gelavius, illī rapidē ad terram rēmigant, nōs sequimur

tardiusculē. Tandem, jubente Gelaviō, ancoram jacimus: mē virī

meī, honōris causā, umerīs suīs in lītus dēportant. Strātīs

tapētibus, cōnsīdō: sēricam meam umbellam Totopillus super mē

praetendit; Gelavius ēvānuerat. 318. Opperīmur reditum ejus.

Redit dēmum cum catervā magnā. In fronte erat ipse, cum seniōre

virō et virgine. Tum mē compellāns ait, “Ēn pater meus! Ēn ūnica

soror!” Pater genua mea manūsque fervidē ōsculātus est, virgō

quasi venerāns cōnstitit. Mox Gelavius cum Totopillō verba

sēcrētō habet, post quae intimōs crēdidī sermōnēs miscērī.

Intereā tōta nōbīs caterva circumfunditur, mox ad scapham sē

convertit. Id mē aliquantum commovet. Gelavius autem multās rēs,

dōna prīncipī, effert; dein ignipultās meās cum sacculīs

subsidiāriīs: mox Totopillum videō scūtulum prō mētā ērēxisse.

319. Quīnque juvenēs cum arcubus astābant. Ā vīgintī passibus

sagittās ad scūtulum dīrēxēre; nēmō medium ferit, nēmō per

tabulam penetrat. Deinde Gelavius et Totopillus ā trīgintā

passibus ē catapultīs jaculantur. Hī et jūstius collīneābant, et

altius penetrābant: facile erant victōrēs. Posteā ad mē venerāns

accēdit caterva, ōrāns ut ignipultae ostentem vim: tum multō cum

honōre ad carcer dūcunt. Quīnquāgintā passūs mētārī jubeō:

bitubam meam suā cum furcā comportāveram. Dēmissō genū, bis

ignem ējiciō: utraque glāns medium trānsverberat scūtulum.

Ejulābant territī, mox murmure collaudābant: deinde magnum erat

silentium. Gelavius tunc cūnctīs explicat, hīs tēlīs sē per mē

fuisse servātum. 320. Inter haec Gelaviī pater cum fīliā cōram

mē redit, Totopillus autem prō interprete mihi explicat, velle

illum sē suamque fīliam fideī atque īnsulae meae committī. Tum

ego abruptius Totopillō, “Egone hanc prō tuā uxōre mēcum

reportābō?” Is autem ērubēscēns annuit: “Ere! reportābis sānē,

sī libet, et uxōrem meam et patrem uxōris.” “At vērō,” inquam,

“prīncipī oportet mē obviam venīre honōris causā, nec tamquam

clanculum abīre.” Respondet Totopillus, “Immō, id prīncipī foret

ingrātum. Ille neque tibi vult offēnsam afferre, neque nimiō

ergā tē honōre sē suīs ēlevāre.[X] Sed dōnīs Gelaviī plācātus,

honōrificam cōram multitūdine dē tē fēcit mentiōnem.” 321.

Jamque accurrit Gelavius, excitātus ut numquam vīderam. Hic

sēcum habēbat virum ac mulierem cum virgine. Mē rēctā petit, et

rem omnem aperit. “Ellam! quae mihi erat dēspōnsa. Propter meī

amōrem nōndum voluit nūbere: ēn pater māterque ejus! Tūne nōlis,

Ō ere! hanc meam familiam mēcum revehere? Omnēs sunt tuī

cupidissimī.” “Ego sānē volō,” inquam: “sed quot post hōrās?”

“Jam sunt parātī,” respondet: “ad tenuem comportandam

supellectilem vix sēmihōrā opus est.” 322. Fateor, haec mihi

nimia erant: velut in somniō esse vidēbar. Tandem ministrīs meīs

dīcō: “Quod bene vortat Deus, ex intimō pectore grātulor vōbīs.

Nunc, nē tempestās sē mūtet, quam celerrimē redeāmus.” Illī cum

seniōribus colloquuntur; tandem renūntiant, tribus post merīdiem

hōrīs esse nāvigandum. Id admīrāns, ajō nōn posse fierī. “Immō,”

ajunt: “sīc erit melius, ipsō tē jūdice.”

323. Videō aliās aliāsque accēdere lintrēs, et multa inter sē

parāre. Praestitūtā hōrā scapham ingredimur, quīnque virī, ūna

mulier, duae virginēs, cum cane optimō, quem puerī valdē mīrātī

sunt. Hospitum ūnusquisque spississimās suās vestēs indūtus est:

strāgulās quoque in scaphā composuerant. Aura paulum erat

adversa; sed octo lintrēs cum rōbustīs rēmigibus nōs fūne

trahēbant, tribus hōrīs amplius. Simul ut Auster ventus flābat,

Gelavius, multīs āctīs grātiīs, bonōs rēmigēs valēre jubet,

mūnusculō quoque ūnumquemque prōrētam honōrat, sed tantā rēs

trādidit celeritāte, ut, quid dederit, nesciam scrībere. 324.

Excussō remulcō, vēlīs nāvigāmus. Gelavius clāvum tenet. Illud

tantum nārrābō, mē propter concitātiōnem mentis nōn potuisse

dormīre; Gelavium, quī prius nōn potuit, post aliquot hōrās

dormīvisse optimē. Jūcundissimam sēnsī noctis auram, et dē

futūrō meditābar, nōn sine precibus ac grātiīs Deō oblātīs. 325.

Prīmā cum lūcē ⸤montis nostrī figūram⸥ agnōscō. Tandem Austrō

cessante, Subsōlānus ventus surgit vehementior, torquetque nōs

nimium ad sinistram. Equidem nōlēbam tam pretiōsum onus vel

minimō perīculō committere: igitur, quoniam nēmō omnium erat

invalidus, in hortōrum portum dīrēxī cursum. Ibi sūmptō mātūtīnō

cibō, scapham Gelaviō commīsī, cum patre, quandō faveat ventus,

circumdūcendam: ego cum cēterīs domum revertor, collēs

ēscendēns. Nōs ante merīdiem cavernās assequimur: illī sērius

perveniunt. 326. Summam autem rūpem dum pervādimus, fistulā

canendō recolligō gregem. Dēsunt duo tantum ē jūniōribus. Hōs

crāstinō diē Totopillus ācerrimē anquīsītōs recuperat, cane

adjūtōre. Sīc illa rēs faustum habuit exitum.

CAPUT (XII.) DUODECIMUM.

327. Nōmina novae familiae hīc libet nārrāre. Gelaviī pater erat

Pachus, soror Laris. Spōnsa autem Gelaviī Fenis appellābātur;

hujus parentēs Calefus et Upis. Upim crēdidī vix amplius

quadrāgintā quattuor habēre annōs, et neque Pachum neque Calefum

exsuperāre quīnquāgintā. Bīduum praeparandīs nūptiīs

dēstinantur; quae quidem omnia ipsīs relinquō. Nūntiō tamen

parentibus per interpretēs meōs,—sī quid vestis apud mē sit,

quod ūtendum velint sūmere propter fīliās suās, vel sī quae dē

cavernīs videantur prō cubiculīs commodae, nē graventur quidvīs

mē rogāre.

328. Inter haec maximō cum gaudiō accurrit Totopillus,

nūntiatque sē ālitēs trēs, ex eō genere quod posset mānsuēscere,

cēpisse vīvōs. Atquī nōn erant phāsiānī, neque, quantum ego

poteram intellegere, ōtidēs; sed nostrātium gallōs gallīnāsque

potius referēbant, quamquam longē erant grandiōrēs

augustiōrēsque, ac sānē splendidī. Equidem Gallum Indicum prō

nōmine indidī. Libenter crēdēbam, hoc avium genus numerō ōvōrum

apprīmē excellere: tum mānsuēfacienda dēcernō. Mās ūnus erat,

duae fēminae: nesciēbam, anne parēs numerō conjugēs esse

dēbērent: sed Totopillō imperāvī, asservāret omnēs summā cum

sēdulitāte, daretque operam, ut prōlēs gignerētur plūrima ac

mānsuēta. Ipsum erat genus alitum, quod ōlim mihi Gelavius

dēnotāverat. 329. Quandō autem frūctuārium meum intrō, fūrēs ibi

videō rēs dēspoliāsse. Cocōrum aliquot nucēs, sacculō quōdam

discissō, abreptae fuerant: id sine dubiō macacōrum erat opus.

Atque anteā, mē absente, ūnam nucem surripuerat macacus, neque,

quī rem vīdit Totopillus, poterat prohibēre. Aliās rēs mīrē

disjectās suīs ē locīs invenīmus: fēlēs inculpat Totopillus.

Equidem nōn crēdō: sed ille urget vehementer, petitque ut liceat

ūnam reservāre fēlem cum pusillō mare, cēterās abigere: ego

vērō, nē nimium adversārer, tandem permīsī.

330. Explōrātīs cavernīs, trēs prō conjugālibus cubiculīs

dēstinantur: sed quoniam opera quaedam prius vidēbantur

necessāria, meō ipsīus cubiculō cēdō. Hoc atque mūsēum novīs

nūptīs permittō, frūctuārium Calefō et Upī: ego in armāmentāriō

dormiō. Nūptiās suō ferē in mōre trānsigunt: sed postquam

uterque pater spōnsum spōnsam suam ōsculārī jussit, (id quod

sōlemnēs caerimōniās mihi vidēbātur termināre,) ego, indūtus

rēgium vestītum, perōrātūrus assurrēxī, jussīque Gelavium

interpretārī. 331. Dīxī mē, Deī nōmine, in meam eōs īnsulam

convēxisse, ut forent beātī, mē regente: cēterum obsequentiam

postulō: jamque imprīmīs, mea lingua est ab omnibus perdiscenda,

et quantum fierī potest, semper dehinc hāc in īnsulā audiētur.—

Tum Gelaviō et Totopillō imperō, ut prandium nūptiāle appōnātur.

Post prandium, in rūpem ambulābant, mīrantēs īnsulam. Vespere,

obortīs tenebrīs, ē corruptō pulvere nitrātō aliquot ego

pyrobolōs cremāvī, gestientibus barbarīs. Sīc cōnfectae sunt

nūptiae.

332. Jam ego Upī mātrēs antilopās, ā cane vigilanter cūstōdītās,

dēmōnstrāveram, et dē mulgendī arte cōnātus eram explicāre. Ea

cūram lactāriam ācerrimē suscipit: duae autem erant mātrēs cum

haediculīs, nec multum sānē expectābam lactis, quamquam corpore

erant grandiōrēs. Eadem cassāvam pānem ex maniocā et tapiocam

optimē cōnficiēbat. Mox Calefus pollicētur nova vāsa fictilia,

ac meliōra quidem, sē factūrum; atque ego dē cāseō, dē būtȳrō,

dē lactis flōre, quidquid nōveram, per Totopillum commūnicō, sed

cāseum praesertim cēnseō faciendum. Item plumbum liquefactum, ad

vitream vāsōrum superficiem quantum cōnferat, dēmōnstrō.. 333.

Pachus īnstrūmenta agrī colendī atque omnem rem ferrāriam

vehementer admīrātur: mox per Gelavium ēdoctus, prīnceps ēvādit

faber ferrārius, item agricola. Calefus operam figulīnam,

lōrāriam, fūnāriam potius exercēbat; māteriam quoque caedēbat

libēns. Totopillus, ut anteā, culīnae sē dabat: item cālō erat

atque aurīga, et hortulānus et lanius et auceps. Multam hic

habuit in condendīs dēcipulīs perītiam. Numquam ego nē ūnum

quidem cunīculum resticulīs potuī capere; at Totopillus

porcillōs plūrimōs, avēs innumerābilēs, laqueīs convolūtīs aut

suspēnsīs capiēbat: hinc illae cēnārum dēliciae, illa pennārum

plūmārumque cōpia, quam mīrātus eram; hinc nūperrimē gallus

Indicus cum gallīnīs. Etenim Gelavius patriō suō rēgulō vestem

pulcherrimam, ē multicolōribus avium plūmīs contextam, dōnō

dedit, quālis in Angliā caballī pretium afferret.

334. Videō porrō mē ipsum, velut in Brazīliā quondam, oportēre

nunc prō operārum praefectō esse. Nauticam quidem rem ipse prō

mē suscēpī; sed in nendō ē foliīs fīlum, in complicandō cannās,

juncōs,—multa faciēbant fēminae. Līnāmenta lucernārum torquent,

oleam palmārum exprimunt. Ē lignāriā fabrōrum arte plēraque jam

Gelavius exercēbat et quidquid jubērem, perficiēbat

prūdentissimē. In vīminibus cannīsque contexendīs perītissimī

erant omnēs. Hic autem locī affirmāre oportet quid dē barbarīs

sentiam, nōn omnibus, sed multīs, quōs nōs Anglī nimium

contemnimus. Errās valdē et pessimē cōnsulis, sī longē ex

ipsōrum cōnsuētūdine velīs eōs dētorquēre; attamen hunc errōrem

sī dēclīnās,—sī apertē ingenuē fidēliter jūstē agās,—multō

fidēliōrēs tibi erunt quam quis putāverit; mox mīram

sagācitātem, grātōs animōs generōsōsque, aliāsque virtūtēs

neutiquam spernendās dēprehendēs summam inter barbariem. Nōs

autem, heu lūgubrī fātō! nostra commūnicāmus vitia, illōsque

dēdiscimus nātīvās ipsōrum virtūtēs; dein incertīs ex causīs

inimīcitiae īnsurgunt, dōnec hostīle odium mītia commercia

pessumdet. 335. Prīma autem mihi cūra post nūptiās erat, ut ⸤rēs

comparātās⸥ melius ōrdinārem, ūnamquamque suō in loculō. Novās

ut ōllās largiōrēsque praeparāret Calefus, urgēbam, argillamque

unde habēret, indicāvī. Ego autem, quoniam veterēs nōn

sufficiunt arcae, majus quiddam, armāriī īnstar, eum mēnsīs

interiōribus, condō. Forēs illās diaetae nauticae prīncipālis,

quae suprā biennium apud mē jacuerant, prō hujus armāriī foribus

adhibeō. Illud opus mē per sex diēs exercuit. Totopillum jussī

cūrātissimē dēligere, quid prīmum dēbēret cōnsūmī, quid in

saccharō cōnservandum, quid per sē posset cōnsistere. Is autem

dioscōreīs, maniocīs, cucumibus in novō agellō per sē dedit

operam. Quotiēs aliquid aut piscium aut carnis erat cōnsūmendum,

plūrēs didicerat reservāre reliquiās, quibus ⸤ēlixīs propter

canem ac fēlēs⸥ massae farīnulentae vel alius cibus gustum

dērīvārent idōneum. 336. Mox dē oleō ac saccharō erat

prōvidendum, dēque sagōne (quod appellant) et dē cērā palmārum.

Palmīs aliquot succīsīs, aut farīnulentam medullam aut cēram

habēbāmus: folia, cannās, stīpitēs, ad suōs quidque ūsūs

adhibēmus. Maximam autem et oleī et saccharī cōpiam jam nunc

cēnsuī parandam. Saccharum Gelavius, optimum illud quidem, ē

palmā quādam affatim dētulit: Borassum Flābellifōrmem, ut nunc

audiō, appellant arborem. 337. Post haec dē agricultūrā

dubitābam. Zēam quam maximē accūrandam opīnābar. Orȳzae plantās

in hortīs dīxī invēnisse Gelavium; sed illam cultūram minus esse

salūbrem crēdidī, nec posse nisi ūvidissimō in locō exercērī.

Attamen Pachus et Calefus ōrant, ut sibi liceat hanc rem

administrāre: itaque ipsīs remīsī, simul indicāns zēam ā mē

orȳzae antepōnī. 338. Pachus in cavernīs ōrdinandīs strēnuum sē

praebet. Fēminae, adjuvante Gelaviō et māteriem suppeditante, in

vestibus nectendīs valdē erant industriae; mox datō sāpōne,

vestīmenta lavāre ēdocuī. Tandem, post duōs ferē mēnsēs, tōta

mea familia suās habēbat sēdēs, satis ōrnātās, suāsque operās.

339. Tantīs adjūmentīs suffultus, poteram esse ōtiōsior, immō

sēgnior: nec laetior tamen eram. “Quōrsum haec?” interrogābam.

“Num tōta mea vīta sīc est dēgenda,—rēs opīmās colligendō,

cōnsūmendō? An meliōrem aliquam religiōnem poterō hīs barbarīs

impertīre? Tentandum est fortasse: sed linguam meam imprīmīs

perdiscant oportet. Anne hōrum operā ecquandō patriam recuperābō

meam?” Tālibus exercitus cōgitātiōnibus maestior fīēbam ac

taciturnior: id vērō sentiō pessimī esse exemplī. Etenim nisi

multum colloquar, nē Gelavius quidem nec Totopillus garrient

Anglicē; tum cēterī nōn poterunt discere. Statuō fābellīs ac

nārrātiunculīs, quotiēs cēnāmus, abundāre; et, cum Gelaviō

imprīmīs, item cum Totopillō, dē religiōne sermōnēs habēre

seorsum. 340. Equidem jam prīdem dē meā ipsīus historiā quaedam,

praecipuē dē naufragiō, illīs nārrāveram; sed plūrima tunc parum

intellēxēre, atque iterum audīre avēbant. Nunc autem prīmum

clārē dīxī quondam fuisse mē Maurī hominis barbarī servulum; id

quod animōs eōrum adeō perculit, ut singula quaeque audīre

cupīverint magnopere. Ego autem quae plūrēs per diēs tunc

nārrāvī, nōn cēlārem lēctōrem meum, nisi dictū longiuscula

forent. Profectō illa servitūs crūdum meum et praeferōcem animum

salūbriter mītigāvit; et quoniam erum nōn crūdēlem habuī, multa

tum didicī sub Experientiā magistrā. Porrō illā in terrā

calōribus assuēvī, immō rōbustior fīēbam. Sōl ōrae Marocānae,

nostrō longē ācrior, aurā Ōceanī temperātur, neque nōbīs est

īnsalūber, modo caput fasciā sindonis involvās, et vīnō

abstineās prōrsus. Illīc quoque plūrima didicī dē frūgibus, dē

oleribus, dē fruticibus, quae posteā erant ūtilia. Plūrimās rēs

item minōre didicī apparātū facere, quam quō apud nōs fīunt.

Quippe ferrāmenta agrestia, domesticam supellectilem,

īnstrūmentum culīnae, pistrīnī, fabricae,—offendī illīc rudiōra

omnia; sed Necessitās inventrīx multa simpliciter cōnficit, quae

fātō quōdam meō discēbam. Dēnique ipsō industriae frūctū

superbiēns, strēnuus operis ēvāsī, versūtus ad excōgitandum

patiēnsque labōris. 341. Sed ad rem redeō. Aliud quoque jam

aequum vidēbātur. Quoniam continuus labor ad vītam nōn jam erat

necessārius, fēstīque aliquot diēs ipsīs barbarīs assolent,

septimus diēs (quem prīmum vel Dominī diem appellāmus)

Chrīstianōrum mōre dēbēbat tandem distinguī; ex quō religiōnis

aliqua posset cūra exorīrī. Itaque Kalendāriō meō recēnsō,

quisnam sit “diēs Dominī” discernō: tum subditīs meīs ēdīcō, ut

fēstus sit hic diēs: quō diē item cōram mē post mātūtīnum cibum

congregentur. Ego rēgium monīle gerēns, precem brevem Nūminī

Suprēmō prōnūntiō, ut suō hālitū mentēs nostrās pūrget; illum

quoque ipsīus propter virtūtēs adōrō: posteā litterārum

rudīmenta cūnctōs doceō, ut novam linguam profundius animīs

dēfīgam. 342. Sī pluvia cadit, in mūsēō congregāmur; ego in

tabulam ligneam crētā scrībō: sīn serēnum est caelum, ubi arēna

subtīlis ac plāna est potissimum, ibi radiō maximās dēsignō

litterās. Ea imprīmīs vocābula, quae saepissimē prōnūntiantur,

docuī scrībere, ut nōmina rērum, Homō, Vir, Fēmina, Canis,

Pānis; ut verba commūnia, Fac, Dīc, Dā mihi, Venī, Abī; ut

prōnōminā, Ego, Tū, Nōs, Vōs, Hic, Ille, Sīc.—Prīmō quidnam

vellem faceremve, parum intellegēbant; sed quum īdem sonus eādem

cum litterā saepius audiēbātur, sentiēbam eōs excitārī. Gelavius

prīmus ōrābat, ut sibi licēret rem iterāre. Dein incipit ā Mē,

Tē, Sē; item Nōs, Vōs, Hī, Hōs, Sīc, Dīc; et postquam bis terque

est ā mē ēdoctus, optimē perdidicit brevia vocābula tot, quot

omnibus elementīs comprehendendīs sufficerent. Mox ego tōtam

litterārum seriem, in parvā chartā cōnscrīptam, ipsī trādō. 343.

Gelavius sānē et Totopillus, quī quae dīcerem intellegēbant,

longē celerius ipsās discēbant litterās. Hōs amplius in diēs

ēdocuī. Proximō diē Dominicō cēterīs ipsī praecipiēbant. Tandem

furor discendī cūnctōs pervāsit magnus, quandō hōs vīdērunt et

intellegere et prō magistrīs esse: sed multa nōn poterant

legere, quī paucissima vocābula nōverant. 344. Mox ā mē exquīrit

Gelavius, ex quānam rē cōnficiātur charta. Ego dē papȳrō, dē

līnō, dē gossypiō faciō certiōrem; explicō item dē membrānā sīve

pergamēnā. Multa posteā folia grandiuscula ad mē reportat,

siccat in sōle, premit, lēvigat; juncōs item aquā mācerātōs

contundit, gummī miscet, explānat, chartās meās imitāns, sed

parum rēs cessit: tandem ē praegrandibus palmae cujusdam foliīs

satis bonam cēnset habērī chartam. Dīxī huic arundinēs ac pennās

avium prō calamīs scrīptōriīs sufficere, prō ātrāmentō succum

sēpiae; gummī addendum, sī liquor in chartā nimis difflueret.

Ille cōnfirmat, numquam sibi dēfutūrum scrībendī īnstrūmentum,

modo artem ipsam mente arripuerit. Jam ūnam quotīdiē hōram

litterās eum doceō. Diē Dominī quaecumque nova vocābula cēterī

didicerint, ea doceō scrībere; paulātimque, quum plūra

intellegunt, quaedam dē religiōne incipiō inculcāre.

345. Cum Gelaviō līberius dē rēbus dīvīnīs loquēbar. Quidquid dē

Deō Creātōre, dē lēge mōrālī atque officiīs, dē sānctō Deī

jūdiciō, dē ejusdem in sānctōs grātiā dīcerem, id omne illī

facile esse et quasi nātūrāle comperiō: etiam dē immortālitāte

hūmānī animī (id quod mīrābar) jam crēdēbat. Sed quotiēs audērem

dē Chrīstō, dē Mōse, dē Jūdaeīs nārrāre, ōtiōsus audiēbat, quasi

quī mīrārētur quid haec ad sē attinērent: aliquandō fortiter

contrā dīcēbat. Tandem diffīsus posse mē tantīs argūmentīs suam

impertīre gravitātem, abstinuī, nē profundius mē dēmergerem.

346. Nōn absurdum erit nārrāre, quantum Pachus suā arte ferrāriā

fēminās adjūverit. Erant ē meō īnstrūmentō acūs quaedam minōrēs,

item majōrēs sarcināriae. Hās Pachus multum admīrātur. Minōrēs

nequit imitārī, sed utriusque fōrmae plūrēs prōcūdit grandēs,

quās exacuit politque satis pulchrē, oculīs rēctē pertūsīs.

Ūnīcuique fēminae dōnō dat trēs fōrmae utriusque: hīs vestēs,

tegetēs, strāgula cōnsuunt.

347. Gelavius identidem quaerit ex mē, numne paeniteat mē, quod

plūrēs sumus: num velim ad trēs virōs rūrsum redigī: num sī prō

octo octōgintā forēmus, id oportēret dolēre: num mālim paucōrum

esse quam plūrimōrum rēgulus. Nesciēbam quōrsum haec

intenderent: subesse quiddam mihi vidēbātur. Dēmum interrogō

dīrēcta, anne cōnsultō tālia loquātur. Tum modestē ac candidē

respondet: “Ō ere! tālis est hujus īnsulae jūcunditās, tālis

omnium rērum cōpia atque commoditās, tālis tua ipsīus

benevolentia, aequitās, sapientia; ut ego populārēs meōs vellem

sānē multōs hīsce rēbus mēcum fruī. Nec dubitō fore ut illī

velint eadem, sī modo licēret: tuum erit dīcere, sī id licēbit

numquam.” Haec quum respondēret, haesitāvī cōnsiliī incertus.

Mox dīxī: “sānē suīs esse illum benevolum: ego quid velle, quid

nōlle dēbērem, id mihi ipsī neutiquam liquere.” Notāvī posteā

cūnctōs, ultrā quod necesse erat, ampliāre cultūram. Id ipsum

anteā fēcisse Totopillum memineram, tum quum hancce colōniam

clam meditābantur: itaque crēdō omnēs eandem fovēre spem, quam

indicāverat Gelavius. Hoc mē male habet, nē nimis adverser, nēve

perīculōsum quidpiam grātificer. 348. Iterum ē Gelaviō quaerō

quot novōs colōnōs tūtō posse venīre crēdat, et quānam sub lēge:

num tot modo quot in ūnā familiā nōbīscum aetātem possint

dēgere.—Respondet, “semper sē crēdere, fore ut ego in patriam

restituar: quippe, ubi ūna vēnerit nāvis, aliquandō tandem

ventūram esse alteram. Tum sē suōsque, optimō dēfēnsōre orbōs,

parvam manum pollentibus barbarīs relinquī: nam hōs quoque

aliquandō ventūrōs, nec, nisi aut igneīs tēlīs aut majōre

catervā, posse abigī. Tot ergā novās familiās, quot firmō sint

praesidiō, esse optandās. Mīlle virōs nimis multōs nōn fore, sed

quīnquāgintā contrā ējectāmenta maris sufficere.” Interrogō,

quid sibi velint maris ējectāmenta. Sīc ille explicat, ut dīcat,

“virōs quī in scaphīs per cāsūs maris hūc advehantur invītī.”

Vīs ergō (inquam) quīnquāgintā importāre familiās? “Sī licēret,

vellem,” respondet. At Gelavī! (rūrsus ajō) id nōn per mē

licēbit. Propter locōs, arborēs, antilopās, piscēs, avēs, nūlla

nōn erit pugna atrōx. Nēmō mihi obtemperābit nēmō intelleget:

ego inter prīmōs occīdar. 349. “Āh, nē tālia fingās,” (inquit):

“nē metuās, ere! Prius certē ego moriar: sed nōn nōstī meam

gentem.” Dīc quōmodo (inquam). “Prīmum, ere! (respondet) hominēs

sumus, nōn bēstiae; itaque et Deum et prīncipem venerāmur.

Quisquis fortitūdine, prūdentiā, jūstitiā excellit, hunc

extollere, decorāre, sequī amāmus. Tālis tū es vir, quī strēnuē

ac jūstē regere callēs. Nostrōrum virōrum quot tē nōverint, tē

prae nostrīs rēgulīs omnibus antepōnent. Dein, audī, quaesō,

amplius. Summī nostrī rēgulī patruus est Cortops quīdam, optimus

ille quidem vir, sed frātris fīlium sibi praepōnī aegrē fert,

habetque factiōnem nōn parvam. Mītis est ac senior vir; fīliī

autem ejus omnēs proeliō occubant. Is profectō tālem in īnsulam

colōnōs dēdūcere vehementer cupiat: immō, id ipsum audīvī, ac

crēdō. Jam sī hūc advenīret, ille et suōs cūnctōs facile

regeret, et tibi obsequerētur officiōsissimē. Tum omnia illa dē

locīs, arboribus, antilopīs, ex cōnsuētūdine nostrā ac sine

pugnā ōrdinābuntur.” Optimē causam dīcis, Ō Gelavī (respondeō)

et callidē adūlāris; sed nimiā mē sōlicitūdine tōta haec rēs

excruciāret: quārē amplius dē eā nē colloquāmur.

350. Nōs autem, ita ut dīxī, cursum nostrum tenēbāmus, nec

paenitēbat mē meōrum subditōrum. Singula nārrāre dē tot

hominibus, longum foret. Omnia quae egomet invēneram, paulātim

discunt; sed Pachus novam rem repperit. Per Gelavium ā mē

exquīsīverat, unde venīret ferrum. Dīxī, ē montibus effōdī,

ejusque aspectum esse, tamquam in humum īnflūxisset, massāsque

humī suā gravitāte implēvisset. Post aliquot diēs laetus

renūntiat, ferrum ā sē in monte repertum. Ostendit marram, novō

quōdam metallō crustātam. Explicant mihi, vīdisse eum, in

ulteriōre altissimī illīus montis latēre, rīvulum quendam

discolōrem, turbidum: marrā postquam concīverit, hanc

concrēvisse crustam. Videō nōn ferream esse crustam illam, sed

ahēneam. Respondeō, posse hoc multī esse ūsūs, quamquam nōn sit

ferrum; amplius oportēre exāminārī. Posteā doceō tāle aes

colligere et fabricāre, quotiēs ūsus vēnerit.

351. Hiems hujus regiōnis praeterierat. Calidior tempestās

appropinquābat; quotīdiānī imbrēs augēscēbant. Diē quōdam Mārtiī

⸤solitō ācrius⸥ flābat ventus et continenter per noctem dūrāvit.

Sub ipsum māne per tenuem pluviam ego cum Totopillō cocōrum

sinum versus pergēbam, atque ā speculā meā videō lintrem terrae

appropinquantem. Ēgrediuntur duo virī, ūna fēmina: tot modo

inerant. Videō prōtinus pīrātās nōn esse hōs: virī dēfessī esse

videntur, fēmina algēscere. Haec ubi ā ventō prōtegātur,

vestibus contēctam collocant: ipsī vagantur, rāmōs aspectantēs,

ut quī cibum anquīrunt. 352. Pistolās mēcum habuī, sed nihil

erat quod timērem. Rāmulō arboris raptim abscissō, hunc ēlātē

gerēns, cum Totopillō dēscendī, ciēbamque eōs clāmōre: neque

illī ā nōbīs fūgērunt. Jussī Totopillum colloquī, sī forte

intellegerent. Is cito cōnfirmat, esse eōs Gelaviī populārēs,

ventō abreptōs, jamque famē, labōre, frīgore ēnectōs. Nōluī, in

portum admissīs, sēcrēta domūs aperīre: sed jussī eum dīcere,

“cibum iīs missum īrī,” et ipsum jūxtā manēre. Ego āctūtum

redeō, tum Gelavium remittō cum cibō, uxōremque ejus cum spissīs

siccīsque vestibus. Ipsī frūstrā cōnantur ignem fovēre. Fenis et

Totopillus apud eōs morantur: Gelavius illicō ad mē redit: sīc

jussī. Tum colloquimur.

353. Ego ajō: sī per ventum nōn poterunt ante noctem regredī,

numquam regredī dēbēre, nē plūrēs posteā in nōs reportent,

pervulgātō īnsulae arcānō.—Is laudat cōnsilium meum, modo possit

fierī. Mox addit: velle sē quidem plūrēs īnsulae cīvēs; sed

invītōs retinēre, nisi vinciās, fore lūbricum; nam posse

aliquandō scapham meam fūrārī.—Id mē perculit, nec quidquam

ultrā dīxī: tamen eundem illum in sinum hospitēs coercēre

statuō. Fenis autem rediēns ait, sibi illam fēminam anteā nōtam

esse, et vērō dīlēctam, atque ejus sē miserērī. 354. Quandō

refōtī sunt, tertiō diē dē reditū cōnsulitur. Erat sānē

difficilis lintrī reditus, sī ventus eādem ex regiōne perstāret

flāre, quamvīs clēmenter. Imperāvī ut nēmō retinēret eōs, nēmō

abigeret, sed suīs relinquerentur cōnsiliīs. Multās nōbīs

grātiās agunt, viāticō acceptō, ajuntque velle sē, ut prīmum

possint, domum redīre. Quārtō demum diē ēvānuerant, sub noctem

regressī.

355. Haec erant in mēnse Mārtiō, neque ego tunc suspicābar quō

mē invītum dīvīna dūceret Prōvidentia: nam novōs colōnōs

arcessere pertināciter nōluī, quamvīs timērem nē meīs forem

inīquus: sed sollicitūdō ācris semper mē vetābat. Continuābantur

mēnsēs, et nostra omnium opera. Praeteriēre suō in ōrdine

geniālis pluvia ac foeda tempestās: tertium jam mihi redībat

siccior aestātis pars. Nōs quidem in frūctibus colligendīs tum

maximē fuimus occupātī. 356. Ēn autem ipsō Sextīlī mēnse, dum

cum Calefō et Totopillō per rūpem incēdō, ē saltū prōdeunt duo

virī barbarī. Pistolā correptā, jubeō Totopillum eōs compellāre.

Respondent, “amīcōs esse sē, et rēgem īnsulae amīcissimē

petere.” Jubeō, meī honōris causā, tēla in humum prōjicere:

prōjiciunt. Tunc ut amīcōs salūtō, recipere tēla jubeō, et

dīcere cūr, unde, vēnerint. Totopillus, parum facile, tamen

interpretātur respōnsa. Senior autem ē duōbus illīs, mītis

aspectū vir, quī ferē septuāgintā habēre vidēbātur annōs, in

hunc modum loquitur. “Ego sum Cortops. Cum quīndecim lintribus

veniō, octo et vīgintī familiīs, ut tuā veniā cum bonā pāce

cōnsīdāmus hāc in īnsulā, tibi prō summō prīncipe obtemperātūrī.

Cēterōs īnfrā relīquī, dum tua reportāmus jussa. Agrum autem ex

tuā abundantiā ā tē ōrāmus.” Quia dē rē inopīnātā illicō

respondēre erat difficile, multum salvēre jussī; hic in saltū

requiēsceret paulisper: honōris causā hōs duōs meōrum apud eum

relinquī: mē celeriter cum servīs cibīsque reditūrum: tum nōs dē

omnī hāc rē līberē collocūtūrōs. 357. Itaque dēcessī sōlus.

Prōditum mē crēdidī. Gelavius sine dubiō nūntium Cortopī per

illōs virōs mīserat, quoniam mē obstinātum sēnsit. Tamen sī

trīgintā virī armātī jam in terram expositī erant, per vim

tēlōrum male resistō palam: arte et sollertiā est opus. Aut

suādēre dēbeō ut prōtenus abeant, aut dēlīberāre quō tandem

pactō minimō cum perīculō maneant, sīve ad tempus, sīve in

perpetuum. 358. Interim īrāscor Gelaviō et incipiō objūrgāre.

Ille admīrāns, obnīxē ac simplicissimē negat quidquam nūntiī sē

aut mīsisse aut missum velle; idque iterāvit tam ānxiē, ut

nequīverim persistere. Jam hunc cum Pachō cibōs ac dōna aliquot

relātūrum mittō. Ipse, rēgālia assūmēns, meminī Fenim fuisse

fēminae illīus amīcam. Igitur, missā ad eam Larī, arcessō, et

īrātā vōce interrogō, quidnam hospitī dīxerit. Illa, quamquam

male loquerētur, tamen, quae dīcēbam, satis intellēxit. 359.

Effūsa in lacrimās respondet, sē, ab amīcā suā rogitātam, anne

commodē sē hīc habēret, dīxisse; “Immō optimē: sānē sē esse

beātissimam sub benignissimō ac jūstissimō prīncipe in

jūcundissimā īnsulā.” Tālia eam velle dīcere, sermōne quamvīs

inconditō, intellēxī. “An nihil aliud dīxistī?” interrogō. “Sānē

plūrima,” inquit. Quid ergō? “At ego nesciō.”—Nōnne tū nūntium

ad Cortopem mīsistī, ut hūc venīret? “Certē nihil tāle audērem (

inquit) neque ausa sum.” Sed nēminem tū hūc invītāstī? “Ōh ere (

respondet), invītāvī nēminem; tantum, ut crēdō, amīcae meae

dīxī,—Vellem ipsam et quam plūrimōs meōrum sub optimō tē

prīncipe esse beātōs, velut mēmet.” Postquam experior nihil

ultrā scīscitandō extorquērī, vultum compōnō: bonō animō eam

esse jubeō: dein ēgredior. 360. Incēdēns simul reputō. Sī rē

vērā propter fāmam meī, nōn propter cupiditātem malam, tot virī

veniunt; tum vērō, sī prōrsus eōs vēnisse nōlim, ipse mēmet

objūrgāre dēbeō, quod nōn fuerim injūstior; neque adeō sunt

timendī, quī ad imperāta perferenda festīnant. Meae mē laudēs

fortasse ēmolliēbant: nūlla convincitur prōditiō. Tum illud

surgit:—quattuor ope virōrum numquam hīc nāvem fabricābor: sī

redīre ad patriam volō, per plūrēs id dēbet cōnficī. Quid sī

nunc plūrēs Deus ipse ad mē mīsit? Egone illōs abigam, in

aeternam mēmet redāctūrus barbariem? Reputāns tālia, cum aliō

prōrsus animō ad Cortopem revertī, quī cibōs jam cōnfēcerat, et

cane meō, propter offulās blandientī, sē oblectābat. 361.

Nūntiātur mihi, cūnctam ejus plēbem esse in portū hortōrum; sub

arboribus ā calōre prōtegī: habēre sēcum maximum zēae atque

orȳzae numerum, item maniocārum; coria quoque comportāre et

maximās vestēs, tegetēsque quae malignam imbrium vim possint

arcēre: quadrāgintā duōs virōs puerōsve esse, septem et

quīnquāgintā fēminās: Cortopis omnēs dictō oboedīre: ipsum

Cortopem mihi profectō velle submittī, cōnstanter autem ā mē

ōrāre sēdem idōneam.—Respōnsum fēcī plēnum benevolentiā.

Pollicitus sum, illicō mē dēmissūrum, quī ligna secāret in

focōs, atque alterum quī plūra ⸤cibō commoda⸥ distribueret,

velut oleum, sāl, arōmata: tertium quī ōllās cācabōsque ferret.

Interim mē dē sēde dandā meditātūrum.—Mox nōs redīmus cavernās

versus, duo illī virī ad suōs. Quandō animadvertī auram extrā

ōrdinem ā merīdiē continuārī modicam, melius cēnseō ut in scaphā

⸤Gelavius cum patre socerōque⸥ supellectilem ac cibum portet.

Gelavius ⸤minōribus gemmīs fulgēns⸥ mē repraesentat. Hic lignum

secat, illī prandium properant. 362. Ego autem sub sēricā

umbellā propter fastum ac calōrem tēctus, ad Caprīnum jugum

dēflectō, atque, inde prōspectāns, novae colōniae dēcernō longam

illam ōram subter jugō, cum prīmō sinū citrā Lūnātam Viam, sī eō

quoque egērent. Sed ōra illa facile suffectūra erat. Postulō ut

septimus quisque diēs prō fēstō habeātur; ut, quot possint, illō

diē cōram mē veniant; ut Cortops quater in annō, ad minimum, mē

venerātūrus adeat; ut mea lingua prō imperātōriā linguā

aestimētur, quam cūnctī, ut prīmum possint, discant ēloquī. Hīs

acceptīs lēgibus, proximō diē circumrēmigant, suamque capiunt

sēdem.

363. Paulō post clārius dēnotō; quidquid sit illā in ōrā,

Cortopis esse, sine ūllā exceptiōne. Quāslibet avēs, quōslibet

piscēs, illā tantum in ōrā, prō suīs oportēre eum aestimāre. Sīn

ultrā līneam altissimī jugī Caprīnī voluerit vēnārī aut frūctum

terrae percipere, id mēcum amplius dēlīberandum. Sī quid in

monte velit sēminārī, id līberum esse; et quidquid coluerit

quispiam, id fore cultōris.—Hās quoque lēgēs comprobārunt: tum

ego sollicitūdinem dēpōnēbam.

364. Mox ligōnēs, secūrēs, dolābrās plūrimās dēligō, item marrās

aliquot et cultrōs mēnsālēs, quōs Cortopī dōnō dem, suae plēbī

ad suum arbitrium distribuendōs. Cultrum, furcam et cochleāre,

splendidiōre speciē, ipsī dēstinō Cortopī. Saccharī aliquantum

et oleī addō, item arōmata. Hās rēs ille cupidissimē ac multīs

cum grātiīs accipit. Tum, nē gemmīs Gelavius praelūceat, monīlī

pulchrius variātō exōrnō Cortopem. 365. Posteā aliud quiddam

mihi arrogō:—Sī hostēs hanc in īnsulam dēscendant, ut sub

Cortope cūnctī imperāta mea perficiant, cōnferantque subsidia

bellī.—Id quoque facile concēditur. Tum citrea atque aurea māla,

cocōs nucēs ūvāsque siccātās, et cōnservātārum ananassārum ōllās

ad Cortopem dēmittō.

CAPUT (XIII.) TREDECIMUM.

366. Jamque post violentam concitātiōnem rēs ad suōs cursūs

rediēre. Sēdecim post diēbus aestās procellīs abrumpitur: piget

mē quod cavernīs hospitēs carent. Ego autem dē meā linguā

intrūdendā praesertim sollicitābar. Prīma mea colōnia et linguam

nōn absurdē et litterās parcē didicerat: nunc meditor quō possim

pactō eāsdem novae plēbī impertīre. Quandō cum Gelaviō

colloquor, rogat ille, utrum velim eum assentīrī oboedienter, an

loquī līberē. Līberē autem (inquam) loquī. 367. Tum īnfit: “Nōs,

ere, tua familia, tē et multum audīvimus et valdē amāmus: igitur

in linguā litterīsque prōfēcimus melius. Tamen nimius fuit ille

cōnātus, nec nisi propter tuī amōrem tolerābilis. Duās rēs ūnā

postulās, utramque difficilem. Crēde mihi, longē praestat, ut dē

linguā tuā paulum differātur. Nostram potius nōs linguam prīmum

litterīs exprimere discāmus: posteā quidquid ē tuā didicerint

linguā (et discent multa paulātim) cupient ipsī scrībere.” 368.

Haec audiēns, quasi obstupuī. Quid? (inquam): tūne linguam

barbaram vīs litterīs effingere, et quantum possīs, in perpetuum

dēfīgere?—Ācriter respondet: “Nostrae tū, ere, nescius es

linguae, quī barbaram vocās. Lingua est cōpiōsa, dēlicāta,

subtīlis, tenerrima, sonō mollissima, ūsū gravissima: immō,

quantum conjicere possim, tuā sānē praestantior.” Quid ais?

inquam. Ego nōn nōvī tuam linguam: rēctē dīcis. Sed cūr crēdis

eam meae antecellere? “Ēn (ait) quandō tū Nōs dīcis, ego illud

Nōs per quattuor vocābula interpretor. Nam aut Ego ac tū valet,

aut Ego atque ille, aut Ego ac vōs, aut Ego atque illī. Hīc

quattuor sunt, quae tua lingua in ūnum illud Nōs cōnfundit;

nostra pulcherrimē distinguit Bini, Bili, Binir, Bilir. Nōnne

hanc rēctē dīcō magis hīc esse subtīlem, accūrātam, cōpiōsam?”

Assentior. “Item Vōs (pergit dīcere) duās cōnfundit rēs; nam aut

valet Tū cum cēterīs quōs compellō, aut Tū cum quibusdam

absentibus. Hīc iterum nostrātēs duo habent vocābula, Vinir,

Dinir. Jam tū dē fronte contrahendā loqueris; ūnam hanc ā tē

didicī locūtiōnem: nōs quattuor habēmus verba simplicia. Nam

frontem contrahō aut propter lūcem nimiam, aut meditābundus, aut

cum maerōre, aut cum malitiā: nōs quadrifāriam dīcimus ac

simpliciter.” Perge ultrā, (inquam). “Deinde tū (inquit) dē

dēmittendō capite loqueris: nōs septem vel amplius modīs hoc

prōnūntiāmus. Nam caput dēmittō, prīmum ut hostīle tēlum vel

rāmum arboris dēvītem: deinde, ut venerer aliquem; tum, ut

acūtius prōspeculer; quārtō, ut assēnsum dēnotem; quīntō,

propter pudōrem; sextō, per obstinātam contumāciam; septimō, in

aquās dēscēnsūrus; item octāvō, saltāns. Ēn octo nostrātium

vocābula, Metic, Rodic, Fiarilic, Duthic, Lianic, Shanfic,

Madiric, Reutic.”—Immō, Gelavī! (inquam interpellāns) linguam tū

meam parum nōvistī: nam nōs Annuere adhibēmus, assēnsum capitis

dēmissī dēnotantēs. 369. “Vērissimē dīxistī illud, ere! (

respondet). Nōn nōvī tuam linguam, neque umquam plēnē nōverō,

nisi sī possem renāscī, et cum lacte mātris cārissimās vōcēs

haurīre; nisi possem cum puerīs iterum collūdere, in vestrīs

lūdīs litterāriīs discere; nisi possem in contiōne sapientium

fervida captāre verba, atque in forō, ubi rēs vēnditis, multōs

per mēnsēs nūndinārī. Nisi dē novō possem mātris, sorōris

cāritātem discere, et suāvēs amōris susurrōs nunc prīmum tuā in

linguā audīre, numquam sīc ego complectar eam, ut tū corde atque

animō complecteris.” Fateor; vehementiā ejus perculsus sum.

Nihil tāle expectāveram: itaque reticuī. Tum addit,—“Ō ere, nōlī

succēnsēre: sed ita sē rēs habet. Lingua tua nōbīs in meram

mentem venit, quasi cum frīgidā lūce. Nostra pectus tangit,

animum ērigit. Ut tuam nōs, quantum possīmus, discāmus linguam,

aequissimē postulās; sed nostram quae tenerrimīs nōs memoriīs

perfundit, nōlī sīc surripere nōbīs, ut tuam mancē

apprehendāmus, fortasse foedē lacerēmus.”

370. Numquam anteā suspicātus eram, quam sua cuique gentī

pretiōsa esset lingua. Post paulō fassus sum, male mē

cōnsuluisse, Gelavium rēctē jūdicāre: itaque jubeō, sī possit,

populārēs suōs ēdocēre, quō pactō ipsōrum linguam litterīs

exprimant. Tum ille ā mē opem ōrat. Dīcit, meīs litterīs illōrum

sonōs nōn omnīnō congruere; proptereā, sē haerēre. Equidem nōn

modo Lusitānicē multa dē orthographiā (quam appellant)

cōgitāveram; sed prius, quandō Maurūsiē discēbam loquī, omnia

Eurōpaeīs cōnscrībēbam litterīs, mūtātīs additīsque aliquot

fōrmīs. 371. Igitur ferē centum audītīs perscrīptīsque vōcibus,

tandem quum autumat omnēs linguae sonōs sē mihi prōnūntiāsse,

facile eī tōtam seriem explicō. Hoc ubi plūrifāriam probāvit,

crēdiditque rem cōnfectam, tōtum gregem nostrum ēdocet; illī

alacriter arripiunt. Posteā, diē Dominī, quandō cēterī

conveniunt, incipit hōrulam dare huic reī impertiendae. Ego

autem illō diē contiōnor dē rēbus plūribus, quae possint mentēs

stimulāre, excolere, firmāre. 372. Illud laetus videō, nōn esse

sēgnēs hōs barbarōs neque ventrī aut tēmētō dēditōs. Etenim

vēlōcēs esse et armīs strēnuōs, id cūnctī prō pūblicō officiō

aestimābant. Sed lūdōs sēdulō iīs commendō. Fēminae nostrae

quotīdiē natābant, sed suō in grege: nōs virī jam ⸤dumtaxat

extrā portum⸥ natāmus. Ego sīc jussī: namque ipsīs nōn interesse

vidēbātur. 373. At ego jam dēcernō, igneōrum tēlōrum ūsum

Gelaviō ac Totopillō impertīre, quō tūtior fīam. Id summō cum

gaudiō accipiunt, ut documentum fīdūciae meae. Pulveris nitrātī

quia parcissimus fueram, aliquantum etiam restābat. Hoc reparārī

posse dēspērāns, quidquid potest sine dispendiō pulveris docērī,

ēdoceō, atque illī ācerrimē artem meam assequī cōnantur.

Totopillus dē pulveris illīus compositiōne ācriter exquīrit.

Carbōnem facile explicō; sed quid sit nitrum, quid sulfur,

nequeō interpretārī; nec, propter immāne perīculum, vellem eum

compōnendī experīmentīs sē objicere. Itaque hoc prō arcānō

relinquitur. 374. Hāc aestāte ego ac Pachus in pēnsilibus lectīs

super rūpe dormīverāmus: cēterī trēs cum uxōribus mālunt in

cavernīs manēre; neque ego prohibeō. Pachum prō comite mēcum

assūmō.

375. Inter haec subita rēs iterum rotam meae vītae convertit, et

dēmum mē parentibus, mihi patriam reddidit. Ante lūcem, tertiō

ante Īdūs Decembrēs, bombus cannōnis mē expergēfacit. Iterātur

ter quaterque. Agnōscō signum nāvis, quae opem in perīculō ōrat.

Prīmā lūce per prōspeculum contemplor, videōque nāvem magnam,

quae in arēnīs longē ā terrā haeret. Arbitror illās ipsās esse

arēnās, ubi, quattuor ante annīs amplius, nostra nāvis sē

impēgit, cōnfrēgitque mālōs. Attentius observāns, crēdō ūnum

mālōrum esse cōnfractum. Mox vēxillum discernō: id erat

Anglicum. Tum mīrō gaudiō, maerōre, spē afficior. 376. Mare erat

tranquillissimum: vix ūlla tum flābat aura. Aciē oculōrum

contentā, per prōspeculum nihil videō mōtūs neque īnstantis

perīculī. Tum illud succurrit: Quidnī possumus, plūribus

connītentibus scaphīs, remulcīs nāvem ex arēnā dētrahere?

Gelavium jubeō properāre ad Cortopem, et meō nōmine impēnsē

rogāre, ut lintrēs suās cūnctās cum rēmigibus rōbustissimīsque

remulcīs ad nāvem mitteret, atque ⸤ā mē dicta⸥ eōs accipere

jubēret. 377. Prōtenus ego cum Totopillō et Calefō Pachōque in

scapham ingredior: nōs quattuor rēmigāmus, quoniam ventus deest.

Cibum nōndum gustāverāmus, sed comportārī jussī quidquid esset

in prōmptū. Prīmī ad nāvem pertingimus, mox Anglicā vōce

exquīrō, ubinam sit praefectus nāvis. Illī mīrābundī, et

laetantēs quamquam tantō in perīculō, eum ēvocant. Nārrat mihi,

id quod ipse dispexeram. In lītus, nocte utique tranquillā,

incurrerant, frēgerantque mālum anteriōrem. Etiam tum haerēbant,

timēbantque nē surgente ventō obruerentur. Dīcō mē jussisse

lintrēs rēmigēsque tractūrōs venīre, sī forte id opis esse

posset. Tum certiōrem mē facit, fundum nāvis esse solidum, neque

admīsisse aquam. Mox ā magistrō bolidem petiī, et ā scaphā meā

tentābam aquās. Sex ulnae nāvī sufficiēbant. Meāns remeānsque in

scaphā, submarīnī aggeris fīnem dīmidiō ferē hōrae satis

comperī. Jam autem tredecim pervēnēre lintrēs. Magister mē

docēbat, quot remulcīs esset opus: ipse affīgit, fūnēsque ex suō

addit. Saburram trāmovet, partēs nāvis afflīctās levāns. Ejus

dicta per mē et Gelavium trāduntur. Rēmīs incumbunt, gravius

quam violentius prīmō. Remulcī tenduntur, strīdent. Exclāmat

Gelavius: crēdō eum prohibuisse nimium intendī. Iterum; ter;

quater incumbunt: dēmum nōn frūstrā esse videō. Mōtus quidem

nāvis exiguus appāret, augēscit, continuātur: tandem clāmor

gaudentium exoritur: nāvis vadō dētrahitur et prōtenus bene

natat. 379. Tum magister ā mē gubernātōrem petit, quī in tūtum

aliquem locum nāvem dēdūcat, dōnec mālus erit resartus. Multum

ille mīrātur, quum respondeō, “nēminī cēterōrum quidquam dē hōc

marī esse nōtum, mē sōlum lītoris aliquam habēre nōtitiam.”

Rēmigibus per Gelavium indicō, spērāre mē rem rēctē prōcessūram:

multās mē agere grātiās: sed parātī sint iterum adjuvāre, sī

iterum sit opus. Interim aura diurna ā marī surrēxerat, et,

vēlīs aliquot praetentīs, tardiusculē movēbātur nāvis. Ego in

scaphā, profunditātem semper praetentāns, flūmen versus, in quod

prīmam meam dīrēxī ratem, sēnsim dēdūcēbam. Sed quoniam tempus

procellōsum longē aberat, suāsī ut ancoram extrā jaceret, deinde

per suōs nautās explōrāret ōstium. Assēnsus est. Tum ego meōs

virōs cum scaphā domum remittō, ipse in nāvī maneō colloquiī

grātiā. 380. Prōtenus magister quaerit, anne novum possit mālum

apud nōs emere. Respondeō: “Immō, secāre. Esse plūrimās suprā

arborēs, mālīs idōneās; quās succīsās posse facile in vallem

dētrūdī, et, in rīpā flūminis dēdolātās, aquā vehī ad nāvem. In

ōstiō flūminis tūtissimum esse portum vel furentibus procellīs,

modo profunditās aquae nāvem admittat.” 381. Jam quaerit, anne

cibōs praebēre possīmus. Id vērō prōmittō. Illicō jubet prandium

omnibus appōnī līberius, nārratque parcius per plūrēs diēs

comēdisse cūnctōs, quia metuerant inopiam. Ego vērō interrogō,

quārē hās in regiōnēs vēnerint, utrum gnārī an invītī. Ille

postquam quaedam imperāvit, seorsum ductum humilī mē vōce

compellat. 382. “Tū mē (inquit) valdē adjūvāstī; ergō līberē

loquar. Mercēs ego Anglicās ā Bristoliā ad Jamaicam dēbēbam

portāre. Propter vim ventī in Corragiam Hībernōrum cōnfugere sum

coāctus.” Ibi aliquot meōrum nautārum majōre mercēde mihi

surripit alius quīdam nāvis magister. Tum aliōs ex necessitāte

accēpī, quālēs ipse locus dabat, mercēnāriōs nautās, quōrum trēs

erant valdē improbī. Multa mōlientēs, sēditiōnem serēbant et

bonōrum pervertēre mentēs. Tandem coortī, in catēnās mē dedēre,

quum maximē erāmus in Occidentālis Indiae marī. Quid dē mē

facere voluerint, nesciō; sed cēterī nautae nihil gravius in mē

cōnsulī patiēbantur. Oculōs Eurōpaeōrum fugientēs, inter

barbarōs (ut opīnor) sē volēbant recondere, crēdēbantque sē

posse dītēscere, dīvēnditīs meīs mercibus. Ūnā ex ōrā optimam

aquae cōpiam assecūtī sunt, absentibus barbarīs; mox, ubi cibōs

volēbant emere, ortō jūrgiō, duo ē nāvālibus sociīs occīsī sunt,

quōrum ūnus callidissimus erat ē tribus illīs improbīs. Cēterī,

quī cum scaphā erant, aegrē effūgēre. Duo illī, quī restābant ē

pessimīs, hominēs imperītī, vī ac minīs ac cōnsuētūdine quādam

nāvem regēbant, quamquam caelī ac maris et chartārum marīnārum

ignārī. Cibōs iterum ac ter frūstrā quaesīvēre: propter inopiam

alimentōrum cēterī murmurābant: dēmum proximā nocte sub aurōram

in arēnās incurrimus. Tum vērō imperītiae hōrum hominum

succēnsentēs, nautae eōs catēnīs vinciunt, mē līberant, ōrantque

ut sontēs pūniam, cēterōs ā perīculō līberem. Ego statim

cannōnēs opem ōrantēs personāre jussī: illud restat, ut sī

possim, quod male factum est, resarciam. Jam autem, dīc mihi, (

quod maximī est) quot gradūs terrestris longitūdinis hīc

habeāmus. 383. Paene rīsī, quum haec mē interrogāret. Respondeō:

illum ā meō vestītū posse conjectāre, quantā in barbariē verser.

Locī sānē lātitūdinem, stēllīs observātīs, cognōsse mē;

longitūdinem (quam appellant mathēmaticī) prōrsus nescīre. Id

tantum mē habēre cognitum, ad Occidentem nōs dēgere, ultrā

ultimum Orinocōnis ōstium.—Ille ait, etiam hoc cognōsse, magnī

referre. 384. Mox interrogō, anne velit mē in patriam reportāre.

Is cōnfirmat, maximō illud sibi gaudiō fore; nec grātiīs modo

revectūrum; nam propter servātam nāvem magnum mihi ā sē suīsque

dēbērī praemium. Tum jussī, dē ⸤hōc quod dīcēbam⸥ reticēre;

jamque mē in suā scaphā ad terram vehere, ut dē cibīs

comparandīs imperārem. 385. Ūndēvīgintī virī in nāve erant:

carnem recentem Anglīs crēdō fore libentibus. Totopillō dīcō, sī

laqueīs porcillōs, leporēs avēsve possit capere, quam plūrimōs

capiat, ac vīvōs. Pachum ac Calefum, trahā ac trahulā ēductā (

illā duōbus jūmentīs, hāc ūnō) mēcum ad collēs Caprīnōs venīre

jubeō; Larim Fenimque in calathōs plūrēs fiscellāsque compōnere

dioscōreās, maniocās, banānās, dactylōs, aliōsque frūctūs vel

legūmina: Upim cāseōs prōmere quōs habēbat plūrimōs, et quidquid

piscium sale condītum reservāverat,—sī id quoque nautīs ūsuī

foret. Ōva gallīnācea mihi nōn erant: pullīs avibus parcendum

dēcrēvī. Dēnique Gelavium ad Cortopem mittō, ōrāns ut sī quid

aut zēae aut orȳzae possit sine suōrum dētrīmentō trādere, id

meā grātiā nāvī convehendum praebeat.

386. Pachum ac Calefum jam summā in rūpe offendī opperientēs.

Caprārum silvestrium agrōs versus īmus rēctā, usque eō ubi

propter asperitātem saxōrum nūllā erat trahīs via. Tum Pachum

jubeō quam occultissimē, mōre barbarōrum, pōne saxa īnserpere,

dōnec gregem aliquem intrā tēlī conjectum videat. Ignipultās

duās iīs trādideram portandās: ūna erat bituba mea. Ambās jam

sufferciō. Ut Pachus recurrit, prōgredior cautē, etsī neutiquam

fugācēs erant hae ferae. Ē duplice tubō bis maximā celeritāte

jaculātus, duās antilopās occīdō. Tōtus grex aufugit; sed

propter fōrmam locōrum nōn poterat extrā jactum extemplō

ēvānēscere. Alterā ignipultā dē Calefō arreptā, tertium prōtenus

dējiciō mortuum: is mās fuit, grandis ille quidem, quī

restiterat hostem cōnspectūrus. Jūmenta nostra paxillīs

dēstināverāmus: eō jam necesse erat praedam dēportāre. Calefus

et Pachus, connīsī, satis aegrē humerīs suīs caprās, ūnam post

alteram, dēferunt. Caprum antilopam videō nimium fore: quārē

egomet, onerī submissus, adjuvō. Sīc per trium virōrum nīsūs hic

quoque in trahulam compōnitur: dein prōtinus domum eōs remittō.

387. Egomet lacum versus properō, ut ānserēs vel ferum olōrem

reportem. Ipsam ad lacūs ōram numquam pertigeram: ibi nunc

olōrēs videō maximōs. Anne piscēs comedant, anne carō sit bona,

nesciō; crēdō tamen piscēs ē dulcī aquā nōn nocitūrōs gustuī.

Itaque igne conjectō maximum ālitem, quī vix in margine erat

aquae, occīdō; quem, quamquam canis nōn aderat, facile assequor.

Hunc reportāvī humerīs meīs, incommodum sānē onus. 388. Ad

cavernās Cortopem offendō, quī collocūtūrus dē zēā et orȳzā

vēnerat. Ā Pachō vult discere, quanta sit secundae spēs messis;

item ā Totopillō quantam vim rādīcum esculentārum, aut ā nōbīs

satam, aut genitam in vallibus, dēbeāmus exspectāre. Certior dē

hīs rēbus factus, dēcrēvit et zēam et orȳzam praebēre satis

līberāliter. Eum magnō cum honōre excipiō, ōrōque ut ad cēnam

maneat. Plūrēs rēs in mūsēō nunc prīmum eī exhibeō. 389. Inter

haec pervēnit Totopillus cum nāvis magistrō. Magister breviter

ait, Ōstium flūminis ā sē esse explōrātum; satis superque esse

aquae profundae; crās cum aestū maris velle sē intrāre. Ē valle

Totopillum in rūpe ā sē vīsum esse; (is dē cunīculīs ibi

satagēbat:) sē cursum suum ad eum dīrēxisse, ut ad mē dūcerētur.—

Totopillus sēcum habuit in sacculīs quattuor vīvōs, ūnum mortuum

cunīculum; dein ego dēmōnstrō magistrō, quōs eī cibōs dēstinem.

390. Is dē cēterīs rēbus multās agit grātiās; sed ūnum illum ait

sufficere antilopam, duās fēminās nōlle. Nam tantam carnis vim

corruptum īrī, nisi properē comedātur; nautīs autem quī decem

per diēs parcius pāstī essent, īnsalūberrimum fore, sī multum

subitō carnis habērent. Sed ego (ait) in rūpe mānsuētum vīdī

gregem: quidnī possīs duōs trēsve haedōs cum pābulō vīvōs nāvī

impōnere, quandō in eō erimus ut solvāmus?—Tum videō errāsse mē

per properantiam: porrō mālus novus erat caedendus. Igitur

respondeō: “Bene est: quidquid poterimus, faciēmus.” Tamen dē

meīs haedīs aegrē ferēbam: nam quidquid mihi cicur factum est,

et ē meā manū pāscēbātur, id jugulāre dolēbat mē. 391. Dē olōre

oblītus eram facere mentiōnem: nunc sententiam mūtō. In Cortopem

convertor, interprete Gelaviō. Multō cum honōre illum maximō

ālite dōnō, item duābus mortuīs antilopis, ut suīs rēmigibus, sī

sibi libeat, praebeat epulum. Addō, nōlle mē orȳzam ab ipsō

ōrāre, nisi esset, unde supplērem. Is laetus accipit,

pollicēturque lintrēs ad convehendum crās mittere.—Tum ā

Totopillō quaerō, numve avēs porcillōsve cēperit. Nōndum ūllōs,

respondet.—Igitur differās (ajō) hanc rem, dōnec resarciātur

nāvis: nunc ex ūnō illō lepore cēnam apparā.—Id ille properat.

392. Cōnfectā cēnā, Cortops ad suōs vult extemplō redīre. Ego

cum magistrō trāns rūpem ambulō, ut arborēs mālō idōneās oculīs

lūstret. Quattuor, quās dēnotat, crētā distinguō: hae erant in

saltū meō. Dēscendēns ad flūmen quīntam animadvertī, ejusdem

ferē magnitūdinis, quae pōpulī īnstar gerēbat. Hanc ut propiōrem

commendō, atque ille comprobat. Tum ajō: “Fabrum tū nāvis tuae

crās hūc mittitō: sī quid jūmentīs opus fuerit, ego per virōs

meōs praebēbō.”—“Ēheu! (respondet): faber meus cum īnsignissimō

illō improbōrum fuit ā barbarīs occīsus: idque mē male habet,

quod nēmō apud mē est, quī arborem in mālum dēdolāre calleat.

Sed nisi inter vōs quispiam est fabrīlī arte exercitus, nautae

meī, ut ut poterunt, caedent.” Tum nārrō et mē et quōsdam ē meīs

ex necessitāte multam reī fabrīlī dedisse operam; et posse nōs,

sī velit, hanc rem aliquō tandem modō perficere. Id libēns

audit: ait sē, mālō, quī frāctus sit, in rīpam expositō,

alterum, ejusdem plānē mēnsūrae, imperātūrum mihi; pretiumque

ejus, pecūniā aestimātum, in acceptī tabulam mihi relātūrum. Tum

ego, quantum possum, spondeō: is ad suam scapham abit, in nāvem

reditūrus; ego ad cavernās. 393. Posterō diē sine ūllā

difficultāte Pachus et Calefus arborem illam succīdunt et rāmōs

amputant. Nāvis cum mātūtīnō aestū ōstium subit flūminis,

mālumque illum cōnfrāctum in rīpam excutit. Ibi ego

accūrātissimē omnēs ejus partēs mētior cōnscrībōque. Fabrīlia

nāvis īnstrūmenta recognōscō: mōlem quandam cochleātam mūtuor et

maximās cōnfībulās plūrēs; quoniam utrōque in fīne inter

operandum dēbeat arbor firmiter dēstinārī. Dolābrās item et

runcīnās inde sūmō, nē, sī nostrae in caedendō retundantur,

absūmātur tempus. Ego quidem vidēbar plūs festīnāre quam

magister; ināniter crēdō: sed spem redeundī oblātam tandem, mōra

ūnīuscujusque diēī vidēbātur imminuere. Videō crās operam

perfectum īrī: igitur Totopillum jubeō, quam mātūrrimē possit,

testūdinem capere; mox pābulum haedīnum in nāvem congerere.

Enimvērō crās, id est, tertiō diē, ut spērāvī, mālum perfēcimus.

Vespere Gelavium ad Cortopem mittō, nūntiātūrum, mē gravissimā

dē rē velle colloquī, quae cum plēbe suā dēbeat commūnicārī;

quārē in ejus honōrem, nisi quid nōlit, ipsum mē ad eum māne

ventūrum. Respondet, libentī fore.

394. Māne, rēgium vestītum gerēns, meā in scaphā, comitantibus

Calefō, Pachō, Gelaviō, circumnāvigāvī ad Cortopem. Is mē multō

cum honōre excipit. Tumulum quendam vel tribūnal ē caespite

exstrūxerant, in quod mēcum ascendit, et in arundināceō quōdam

pictō tapēte mē requiēscere jubet. Tum ad contiōnem suōrum verba

facit,—crēdō ut mē iīs commendet: illī conclāmant plaudentēs.

Assurgō et manibus gesticulor: nihil aliud poteram. Dein

dēscendimus, et per Gelavium ōrō, ut Cortops mēcum et Calefō

seorsum colloquātur. Jam mē aperiō, Calefō interprete. 395. Ajō,

mē omnibus īnsulae meae cīvibus summam optāre prōsperitātem:

hanc ut affirmem, praecipuae mihi esse cūrae. Illum, quippe

virum nōbilem, mītem, seniōrem et diū nōtum, quāsdam propter

causās mē ipsō fortasse melius eōrum fortūnīs praesessūrum:

quārē ūnā sub condiciōne esse mihi in animō, ut dē prīncipātū

illī cēdam.—Prīmō nōn crēdit Calefum rēctē interpretārī. Bis

terque interrogābat, et, ut iterārētur rēs, postulāvit. Igitur

ego, rēgiīs gemmīs dē meō collō dētractīs, illīus super capite

sustinēbam. Sēnsī hominem valdē movērī. Tum quaesīvit, quaenam

foret illa ūna condiciō? Respondeō:—Quoniam illī nōn essent

fīliī, postulāre mē, ut Gelavium prō suō fīliō et prīncipātūs

successōre adoptāret; et postquam ego cōram contiōne Cortopem

meīs rēgālibus exōrnāssem, is rūrsus Gelavium, prō suō fīliō ac

successōre prōnūntiātum, rēgiō aliquō mōre pūblicē agnōsceret.

Libentissimē hanc condiciōnem accēpit. 396. Tunc adhibitīs in

colloquium Pachō ac Gelaviō, retegō quid āctum sit. Pachus

laetātur, Gelavius obstupēscēns lacrimātur, interrogatque, numne

abeam. Prōtenus explicō; hanc nāvem meōrum esse populārium et ad

meam redīre patriam: oportēre mē, patris senectūtem amanter

fovēre; porrō hīc mē, sī maximē linguae Indicānae forem perītus,

paucīs aliquot posse esse cārissimum, ūniversīs nōn posse esse

acceptum grātumque prīncipem. Nōn mē paenitēre quod artem

litterārum iīs per Gelavium trādiderim. Hanc sī excolant, fīliōs

fore patribus, nepōtēs fīliīs usque sapientiōrēs. Sed opus meum

hāc in īnsulā fīnītum esse.—Profundum subsequitur silentium.

397. Post paulisper Cortopem rogō, numquid obstet, quōminus rem

illicō perficiāmus. Ille, quasi ēvigilāns, vacuīs oculīs aliquid

respondet. Interpretantur: “Nihil quod sciam.” Tum Calefus in

caespitem ēscendēns pauca prōclāmat, populum in contiōnem

revocāns. Opperīmur, dōnec quam plūrimī reveniant. Tum Cortopis

manum tenēns, cum eō iterum ēscendō, cūnctīs mīrantibus quid

agātur. Prōtenus ego meō capite dētractam cristam Cortopis

impōnō capitī, et monīle meum ē bullīs fulgentissimīs et

versicolōribus collō ejusdem circumpōnō. Adstrepit plēbs

gestiēns. Mox Pachus explicat, mē in honōrem Cortopis dē meō

prīncipātū cēdere. Conclāmātur ab ūniversīs. Dēscendimus ego ac

Pachus: Gelavium ēscendere jubeō. 398. Rūrsus Cortops palam

nūntiat, sē pūblicē Gelavium prō suō fīliō adoptāre, quem sē

mortuō dēbeant prō prīncipe venerārī. Post haec dicta, ipsum

illud monīle meum, suō collō dētractum, impōnit Gelaviō, quō

manifēstior meīs sit oculīs ācta rēs. Applaudō. Tum Cortops

Gelaviī collō manūs suās circumdat, et paternum eī ōsculum

imprimit. Dein brevissimum aliquid prōclāmat, quod mox mihi

explicant: “Ēn vōbīs fīlius meus!” Mox maximā cum acclāmātiōne

discēditur. Ōrō Cortopem, ut propter mea summa negōtia, sī illī

id nōn sit incommodum, ad meum portum secundō māne veniat. Mox

multā cum caerimōniā dēcēdentēs, domum scaphā petīvimus. Haec

quārtō erant diē, post nāvis adventum. Eōdem sānē diē novus ille

mālus per duo jūmenta ad nāvem ā Totopillō dēductus est.

CAPUT (XIV.) QUĀRTUMDECIMUM.

399. Quīntō diē novus ille mālus suum in locum fīgitur. Ego

autem quidquid volēbam asportāre, dēligēbam, compōnēbam,—

laetāns, maerēns, gemēns, mīrē varius, et valdē taciturnus.

Statuī autem mē ante quīntum fīnītum diem meās rēs omnēs

cōnfectūrum: atque cōnfēcī. 400. Sextō diē pervēnit Cortops, sīc

ut rogāveram. Pulcherrimum eī gladiōrum meōrum, quī erat ē

chalybe caeruleō, atque ūnam novāculam cum cōticulā suā

coriaceā, dōnō dō; item optimam ignipultam aucupāriam: dīcōque,

sī artem jaculandī velit discere, posse ā Gelaviō docērī. Mox

furcillam mēnsālem et cochlear, quae argentea habēbam, ut rēgiī

jūris, dētulī. Īnstrūmentum meum fabrīle ac coquīnārium omne eī

exhibuī, jussīque, sī quid praesertim vellet, inde dēligere.

Nihil ille nisi ferream crātem, sartāginem[Y] et duās secūrēs

dēlēgit. Serrās dīxit sē cūnctās concupīscere; sed accipere,—id

fore impudentis. Tum ego arrīdēns dīcō, quidquid cum Gelaviō

relīquerim, ejus ūsum frūctumque penes Gelaviī patrem

prīncipemque fore. Mox addidī, nescīre mē, quantī meam ille

scapham aestimāret; Gelaviī et Totopillī operā fuisse exōrnātam;

sed honōris causā, acciperet ā mē. Honōris (respondet) causā

libentissimē sē accipere. Dēnique sēricam meam umbellam illī

trādō, quoniam haec quoque rēgium quiddam habēre vidēbātur. Post

prandium, ipsā in scaphā cum dōnīs meīs revertit, suam lintrem (

pulchram illam quidem) concēdēns Gelaviō, sagittāsque Totopillō

cum arcū splendidiōre. Equidem meīs omnibus sēdulō multa

grātificābar, maribus ignipultās pistolāsque imprīmīs, honōris

fortasse causā, item aliās rēs plūrēs; sed fēminīs quae darī

oporteat, aliquantō difficilius statuēbam.

401. Rērum seriē abreptus, clādem cymbae omīsī nārrāre. Upis,

praeter aliās operās, in piscibus colligendīs condiendīsque erat

ūtilis. Solēbat in cymbā rētia mea ipsō in portū vīsere, inde

piscēs reportāns. Haec mulier cum Larī item nova fēcit rētia, et

vetera resarcīvit. Quōdam diē, quandō, rētī ēlātō, in eō erat ut

piscēs extraheret, accipiter quīdam marīnus prō pisce certābat:

id quod aliās ēvenīre nōveram; nam hominem hī ālitēs parum

formīdābant. Ea surgēns, rēmō afflīxit ālitem; sed vī verberis

oblīquē sē ē cymbā praecipitāvit. Forte plēnus tum maximē erat

aestus, marī satis tumidō. Cymba, resorbente aestū, extrā

asportātur, mox in scopulōs afflīgitur. Mulier ēnatāns facile

terram attigit: cymbae nīl nisi tabulās quāsdam et ūnum rēmum

recuperāvimus.

402. Totopillus, ut prīmum tempestās favet, trēs testūdinēs ope

Gelaviī ac Pachī reportat. Hās cum plūrimīs cibīs vīvās ad nāvem

ego cum Gelaviō, ipsīus in lintre, convehō: ibi cum magistrō

colloquor. Polliceor vīvōs haedōs pusillōs quattuor:

dēmōnstrōque, sī amplius vellet pābulī, nautās posse ē valle

metere. Antennās, ait ille, mālī etiam dēesse; rogatque anne

possim frāctī mālī antennās probē affīgere, cēterāsque rēs

concinnāre: suōs enim nautās valdē esse inhabilēs, quōs ē

Corrhagīā dūxisset. Crēdō posse mē operam cōnficere; sed

Dominicus diēs accēdēbat. Nē post discessum meum prōrsus

negligerētur ille diēs, comperendināvī rem. “Diē Lūnārī (dīxī),

sī poterō, perficiam; tum tū diē Mārtis nāvem fortasse solvēs.”

Sē fore praestō, ait, sī ventus faveat.

403. Tum seorsum magistrō dīcō; quoniam fabrum nōn habeat,

quidnī mē prō fabrō suō rediēns accipiat? Rīdet prīmō

incrēdulus; sed quandō mē sērium videt, respondet, “Sit sānē, ut

vīs. Sī opera tua fabrīlis nāvī suffēcerit, plēnam fabrī

mercēdem ā sociīs meīs domī accipiēs. Servātae nāvis praemium

tibi erit integrum. Prō cibīs quōs praebēs, pecūniam nōn

numerābō quidem nunc, sed aestimābō.” 404. Tum quālēs habeat

mercēs, interrogō. Ait sē ad Jamaicam portāre agricolendī

īnstrūmentum, item vīlia servōrum vestīmenta, et quidquid

colōniae sit idōneum. Num serrās habeat, num pālās, rogō.

Maximē, ait. Tum ego decem serrās, decem pālās, quadrāgintā

cultellōs plicātilēs, quadrāgintā vestēs ē gossypiō, et longī

gossypiī quattuor fascēs, emō; novum dōnum Cortopī. Sīc propter

orȳzam spērō ejus plēbī satis repēnsum īrī. Mox varia cōnficiō

fēminīs nostrīs mūnuscula, aliqua virīs meīs, quae referre

taedet: longē plūra sānē Gelaviō cōnferō, inter quae duo pōnō

dōlia pulveris nitrātī, quattuor missilis plumbī sacculōs. Hās

rēs omnēs magister contrā mē in tabulam impēnsī refert,

pollicēturque in cavernās meās dēportāre. 405. Crās, quī diēs

erat Dominī, plūrimī convēnēre, ut mē ultimum salūtārent. Multa

dīxī benignē, sed moribundī hominis animum gerēbam. Multīs

Gelavium monuī, ut quantum posset, nōn hīs tantum virīs, sed

posterīs prōspiceret; nempe, sī seniōrum cōnsiliō dē agrīs

colendīs, dē ūsūfrūctū agrōrum ac maris, dē aedibus condendīs,

dē māteriē saxī caementīque fruendā, lēgēs aequās firmāsque

prōmulgāret. Dē tālibus rēbus prout lēgēs bonae exercentur, ita (

dīxī) cīvitātis cujusque viget polletque status. Sī dē hīs quae

Deus dōnāvit mortālibus aequē jūstēque inter hominēs statūtum

sit, tum fore ut singulōrum industria vigeat, ūniversōrum cōpiae

abundent; neque umquam ūberrimā in īnsulā dēfore prīncipī

tūtāmenta majestātis, sī usque ad humillimum quemque cīvem

dēscenderit prīncipis aequitās.—Ille mea verba quasi haurit

atque recondit, rārō respondēns aut paucissima. Tandem ait (

ignōscat mihi lēctor, quod referō,) “Ō ere, numquam ego voluī

rēgnāre; sed sī anteā nescīrem, in tē didicī quaenam essent

rēgnātōris elementa.” 406. Posteā dīxī: “Nae tū, quidquid

ēvēnerit, id agās, ut numquam hāc in īnsulā duo sint inter sē

līberī prīncipēs. Sī ad tempus id dēvītārī nequībit, at tū per

foedus facitō ut fīliī vestrī ac fīliī omnium quī in eādem hāc

erunt īnsulā, eōdem summō prīncipe ūtantur. Quam mītēs sītis

inter vōs, tū optimē nōveris. Quam atrōx fūnestumque possit esse

bellum, ego videō, quattuor illōs fortēsque requīrēns Cortopis

fīliōs. Tū in frātris jam locō es ergā Totopillum; cūr, quaesō,

ācerrimī quondam crūdēlissimīque fuistis hostēs?” Lacrimā

obortā, “Tū conciliāstī,” inquit. Dē sē nihil prōmittēbat.

407. Diē Lūnārī antennās resarcīvimus: tum fūnēs nautae ipsī

ōrdinābant. Magister queritur, inter frūctūs nōn fuisse līmōnās,

dē quā rē illicō imperābam. Mox Totopillus octo avēs vīvās

dētulit, quīnque mortuās; ex hīs trēs grandēs erant; ōtidēs esse

crēdidī. Dīxit habēre sē porcillōs quoque, crās fortasse alia

dēlātūrum. 408. Ego ūnam acum polārem, ūnum pār pistolārum,

bitubam meam, alteramque aucupāriam mēcum eram āvectūrus; item

quidquid proprium fuit Brazīlicī magistrī. Quidquid nēminī datum

relinquerem, id omne prōnūntiō Gelaviī esse. Hunc porrō rogāvī,

ut in mātris meae honōrem cocum illam in portū rigāret

fovēretque.

409. Summō māne experrēctī, maximā cum exspectātiōne multī

mortālēs discurrimus. Totopillus mātūrē porcillōs vīvōs trēs

dētulit, novamque avium cōpiam, inter quās columbī erant ē meīs

vīvī. Sērius Fenis, Laris, Pachus fiscellam līmōnum suō quisque

in capite dēportat. Mox ā Cortope nūntius rēmigum operam

pollicētur, sīquā forte opus sit. Sed propter ventum

adversissimum et cautēs vadōsī maris parum nōtās, magister

honōrificō respōnsō negat sē audēre hodiē ēgredī: id quod multum

doleō. 410. Nam suspēnsīs intentīsque animīs maestissimum est

sēgnitia: item, parātīs rēbus omnibus, quid nōbīs nisi sēgnitia

restat? Proptereā, prōcēdente diē, juvābat mē quod magister,

plūrima interrogandō, multum ā mē sermōnem ēlicuit. Praecipuē

mīrābātur, quō tandem fātō ego, Anglus homō, inter Lūsitānōs

Brazīliēnsēs ineunte adolēscentiā fuerim colōnus, ubi ipsa

religiō dēterret Anglōs. Ubi Gelavius quoque ōrāvit, ut tōtam

hanc rem plēnius explicārem, in plēnā nautārum contiōne hanc

tandem in modum locūtus sum. 411. Ego, in nāve Anglicā ad

Guineam nāvigāns, ā Maurō pīrātā captus sum cum sociīs nostrīs

nāvālibus. Is mē quattuor ferē annōs prō servulō labōrāre

coēgit. Tandem fēlīcī audāciā aufūgī, in phasēlō erī

vēlōcissimō, ūnum puerum Maurum simul asportāns. Ipsō in Ōceanō

nāve Lūsitānā exceptī sumus atque ad Brazīliam dēvectī. Magister

negat sē prō naulō quidquam ā fugitīvō Chrīstiānō acceptūrum:

prō phasēlō et rēbus omnibus quās asportāvī, ipse pollicētur

pretium. Dēnique ab hōc virō līberālī, postquam in Omnium

Sānctōrum Sinū ancoram jacimus, persolūta mihi est summa

ducentārum vīgintī minārum Lūsitānārum. Hoc caput mihi erat

pecūniae, in Brazīliam expositō. Fatendum autem est mē clam

patre nāvigāsse; nōluisse mē idcircō sīc revertī in patriam, ut

parentis opēs iners cōnsūmerem. 412. Illa sānē regiō, immēnsa

agrōrum, profunda saltibus, vacua virōrum, advenās libentissimē

excipit: nec diū exspectō, antequam apud colōnum quendam in

agricultūram adhibear. Prīmō quidem propter linguam ignōtam

parum eram ūtilis. Poteram sānē colentibus astāre, observāre,

sēgnitiam cohibēre, et modicā quādam operā cibum tēctumque

merērī, ut nē ex meō impendērem. Interim per eundem nāvis

magistrum trānsigēbam, ut ex Angliā pecūniae quaedam meae ad mē

mitterentur. Is nempe, Olisīpōnem reditūrus, crēdēbat sē illīc

posse id prōcūrāre, sī ego litterās sibi ad meārum pecūniārum

sequestrem cōnfīderem; id quod libenter fēcī. (At fēmina habēbat

nummōs meōs, vidua magistrī nāvis, prīmī meī atque optimī

patrōnī.) Posteā autem vir benignus, rē meā tamquam suā ipsīus

accūrātius perpēnsā, ait nummīs nēquāquam opus esse; sed caput

pecūniae, postquam dē summā certior venīret ab Angliā nūntius,

Lūsitānā merce mūtandum, quālis praesertim Brazīliae esset

idōnea. Posse mē post aliquod tempus Olisīpōnem ad sē scrībere,

sīquid potissimum vellem: sīn minus, tum quaecumque sibi

vidērentur, reportātūrum. Grātiās sānē ēgī, litterāsque ad

amīcam viduam composuī, in quibus omnia, quae contigerant,

strictim nārrābantur. Ea, postquam redditae sunt hae litterae,

laeta effugiō meō, propter marītī suī memoriam Lūsitānum

magistrum ex suō līberāliter dōnat, simul parentibus meīs cūncta

impertit. Comperīre nōn potuī, crēdō tamen, meās apud illam

pecūniās ā patre cōnfestim auctās esse; nam merx quam dēmum

accēpī, aliquantō plūs erat quam quod aut exspectāveram aut

potuī explicāre. Sed redeō unde dēflexī. 413. Colōnus ille (

Araūjō eī erat nōmen) cujus in operis eram, agrī dītior erat

quam pecūniae, nec potuit nātūrālī agrōrum ūbertāte ita fruī ut

dēbēbat. Ager per servōs colitur. Atquī ille neque tot servōs,

quot opus erant, habēbat, neque īnstrūmentum satis amplum, sī,

propāgātā cultūrā, reditūs ac commercia opperīrētur. Ut

industrium mē prīmō esse vīdit, agrīque colendī haud ignārum;

mox, intellēxit nummōrum mē aliquantum manū tenēre, aliās

exspectāre ab Angliā pecūniās: sēnsī eum familiārius mē

compellāre, tum saepius astāre, velle colloquī, ad mēnsam

interdum adhibēre. Mox puerīs uxōrīque mē commendat. Garriō cum

puerīs, rūrī comes fīō; lūdum quasi gladiātōrium faciō,—nōn cum

ipsō gladiō, nam virga prō tēlō erat,—dum doceō quōmodo Anglus

nauta, quōmodo Maurus, feriat, arceat. Quae omnia nōn modo

animum meum inter peregrīnōs valdē sōlābantur, sed propter

linguae quoque ūsum prōderant. Lusitānicē loquī ex puerīs discō,

cum patre sermōnēs ⸤ipsīus dē rē⸥ habeō artiōrēs. 414. Tandem is

sē aperit. Benignē dē mē quaedam praefātus, ait,—Sī socium haud

pauperem habēret, ambōbus lautius fore quam nunc sibi sōlī:

tantam esse agrī ūbertātem, caelī tepōrem, aquārum abundantiam.

Mē, sī in haereticā religiōne persistam, agrōs meō nōmine nōn

posse in Brazīliā tenēre. Sānē sē velle, concordēs forent omnēs

Chrīstiānī: sīn autem id fierī nōn possit, tum—idōneā factā

syngraphā, quīn pecūniās in fundō ejus collocem, amplōsque

reditūs fēnore accipiam?

415. Ubi cibus abundat et jūcunda āeris temperiēs facilī operā

corpus fovet, ibi (opīnor) animī ad līberālitātem, apud nōs ad

avāritiam, sunt prōpēnsiōrēs. Itaque colōnī illī sunt haud rārō

sēgnēs, negligentēs, prōdigī; profectō nōn sunt illīberālēs.

Quārē, quae in medium prōferēbat, cōmiter excutiēbam; neque

abhorrēbam ā virō, vultū mōribusque jūxtā benignō. 416. Illud

quoque cōnsīderābam; Lūsitāniam Angliae artiōre quōdam vinculō

astringī, ex quō tempore formīdanda illa, ingēns potentiae

Hispānia, nostra dīrissima atque implācābilis hostis, ē

possessiōne Lūsitāniae est exturbāta: quō tūtiōrēs mihi fore

pecūniās, apud cīvem Lūsitānum collocātās. 417. Dēnique

cōnsēnsī; scrīptīsque litterīs, quās mercēs ille dēsīderābat

potissimum, hās ego Olisīpōne reportandās ad mē rogāvī. Pecūniās

propter praesentēs ūsūs illicō poteram ex arcā meā cōnferre.

Pacīscitur porrō, ut ego operās agrestēs cūrem regamque, ille

praestet mihi ex ipsō fundō cibum, servōs, equōs, cūncta quae

maximī sunt: cētera ex praesentī pecūniā atque ex annuō fēnore

facile solvō. 418. Mīranda sānē est illā in regiōne arborum

atque fruticum tum cōpia, tum prōcēritās. Plūrimārum nōmina

arduum est dīcere: immō, prōrsus populīs Eurōpaeīs sunt

incognita. Celebris est ibi mandioca ēsculenta, item milium

atque zēa Indica, item banāna, et orȳza satīva. Atquī ego, quī

plūrima terrā nāscentiā apud Maurōs didiceram, tamen longē plūra

hīc prīmō ignōta invēnī. 419. Noster quidem fundus saccharum

praecipuē et tabācum gignēbat. Rādīcēs ēsculentās, olera,

cereālia, ipsī in suīs agellīs servī ēducant, erōque praestant

ūnus quisque aliquantum. Ille sēmina quaedam, īnstrūmenta,

vestīmenta, tēcta domōrum cōnfert; cūncta administrat, dēfendit,

rēgia vectīgālia persolvit. 420. Per biennium plūrima circā

fundum erant novanda. Plūs aliquandō excolēbantur agrī. Saepēs,

viae, portulae erant cōnficiendae: tum casulae novae, pluteī.

Distribuendum īnstrūmentum, cultūra regenda, multa novē docenda.

Irrigātiōne nōn opus erat; dumtaxat propter orȳzam quibusdam in

agellīs cohibēbantur rīvulī dēcurrentēs. Tertiō itidem annō

multā opus erat alacritāte et perpēnsātiōne dīligentissimā, ut

ad amussim jūdicārem quid sapienter, quid stultē impēnsum; quae

retinendae ratiōnēs, quae mūtandae forent. Necnōn, ipsōrum

servōrum ingeniīs jam melius perspectīs, ad suās quemque cūrās

frūctuōsius poteram dispōnere. Tantummodo nōn satis habēbāmus

virōrum in operīs, quamquam vernulae quotannīs nāscēbantur, et

post aliquot annōs vidēbantur suffectūrī. 421. Attamen quārtō

jam annō affluēbant opēs, servulī continuam officiōrum rotam

persequēbantur. Socius (sīve collēga) ille meus Araūjō, vetus

negōtiandī, externās fundī nostrī rēs dīligenter administrābat.

Ego vērō quasi bracchiīs replicātīs poteram dītēscere, nisi quod

propter novam hanc sēgnitiam tum maximē fundī, regiōnis,

hominum, meīque ipsīus taedēbat mē.

422. Dēbēbam fortasse uxōrem dūcere, sed religiō locī

impediēbat: nōn quod ego Anglicī cultūs tenāx fuerim atque

ostentātor; nam extrā, vix dīversus ā cēterīs vidēbar. Sciēbam

autem, ut prīmum mātrimōnium contemplārer, extemplō sacerdōtēs

dē meā religiōne fore cūriōsissimōs; dein artās connūbiī lēgēs

postulātūrōs, quibus neque uxor sit mea ipsīus, neque līberī

neque domus neque servī; sed sacerdōs suā sponte intret,

cognōscat, ōrdinet, imperitet; cūnctōs, sī libitum fuerit,

contrā mē cohortētur. Id vērō nōn erat ferendum. Itaque sōlus

manēbam, sōlum mē fovēbam, oblectābam: mox, mē ipsum perōsus,

inquiētō agitābar animō.

423. Ita affectō subita supervenit vītae conversiō, quam satis

mīrārī nōn possum. Collēga ille sīve magister meus sēdulō mē ad

sē vocat; ait, gravī dē rē velle sē colloquī; aurēs benignās et

patientēs sē ōrāre. Ego, mīrābundus quid sit, respondeō, esse

mihi ōtiī satis superque, et perlibenter mē auscultātūrum. 424.

Tum īnfit: Opulentiōrem sē per mē in diēs fierī. Quidquid dīcat,

nē sē putem ingrātum, nēve velle ab sē mē āmōtum. Multa mē fundō

suō optimē fēcisse, ūnum nōn potuisse facere, ut plūrēs essent

servulī. Id sī fieret, multō etiam perfectius lātiusque excolī

posse agrōs. Operam meam per triennium ūtilem fuisse, immō

necessāriam; jam ipsam per sē quasi cōnfectam: sīc enim mē rēs

administrāsse, ut nōn jam indigērent meī. Nunc sī sibi suīsque

familiāribus cōnsultum velim, in eō rēs esse ut valdē possim

adjuvāre. 425. Hic pausam fēcit: ego autem exspectāns etiam

tacuī. Tum dē novō incipit: Audīsse sē ex mē, nāvigāsse mē ad

Guineam commerciī caussā. Sī iterum vellem eōdem proficīscī,

sibi amīcīsque grātum fore, mihi ipsī fortasse nōn malum. Etenim

plūrēs notāsse, mē, quī anteā hilaris strēnuusque fuissem, nūper

taciturnum ēvāsisse, maestum, languidum. Fortasse propter

valētūdinem mūtandum āera. Excursiōnem maritimam corporī

mentīque fore salūbrem. 426. Interrogantī mihi, Quid autem ego

tibi tuīsque circā Guineam sum prōfutūrus? respondet: Imprīmīs

tū ratiōnem hujus commerciī atque idōneās mercēs intellegis,

quās hinc oporteat exportāre: tum, (quod est māxumum) servōs

nigrītās, quōs volumus coemere, tū clēmenter regēs, sānōs

dēportābis. Līberē tēcum dē tē loquar. Difficile est virum bonā

familiā, hūmānē īnstitūtum, benevolum, veterem reī maritimae,

strēnuum negotiandō, regendī capācem reperīre, quī servitia

vēnālia conquīrat. Atquī vel maximē tālī virō hīc est opus. 427.

Tū hominēs barbarōs benignē excipiēs, dēmulcēbis, ad obsequium

dūcēs lēniter: aliī efferōs, contumācēs, trīstēs, vel languidōs,

morbōsōs, sēmimortuōs important. Nōs tē volumus sine tuō

impendiō īre. Manicipiā dē nostrō coemēs: dēportāta inter nōs

dīvidēmus; tū parem nōbīs habēbis sortem. Porrō, quod nunc tibi

propter operam tuam agrestem attribuō, id omne, pecūniā

aestimātum, quamdiū in nāve sīs, solvam. 428. Nesciō an laus meī

mē nōnnihil oblectāverit: cēterum respondeō, admīrāns sī per

rēgium praefectum tālis expedītiō licēret: nam rēx jūs

servitiōrum vēnditandōrum paucīs quibusdam propter magnam

pecūniam concēdit. At ille: “Nihil nōs contrā rēgis ēdicta sumus

factūrī. Palam nōn licet vēnditāre, at nōs prōrsus nōn vēndēmus.

Et vērō, quō certius rēs sē habeat, mūneribus quibusdam

sagāciter distribūtīs efficiāmus ut nē nimia dē nāvis onere sit

investīgātiō. 429. Accēdit quod sacerdōtēs tāle inceptum

vehementer comprobant. Barbarōs hominēs, quōrum vīta (lībera

sit, an servīlis) saeva est, impia, foeda,—hōs in mānsuētum

servitium sub benignitāte Chrīstiānā trādere, vērae ajunt esse

pietātis. Jam nāvis parāta est; merx, quālem tū jubēbis, cito

parābitur.”

430. Neque valdē placēbat mihi neque displicēbat haec expedītiō.

Haud amplius juvenālī ārdōre in maria irruēbam, et tamen amābam

mare atque ipsam operum commūtātiōnem. Condiciōnēs vīdī aequās

esse, rem lucrōsam, neque amīcōs hominēs rejicere facile fuit.

Rē ponderātā, dēmum cōnsēnsī. Tum quasi intermortuus, sōlemnī

testāmentō omnia conclūdō. Benignum illum nāvis magistrum, quī

mē ex marī servāverat, hēredem īnstituō ex sēmisse. Alterum

sēmissem reī meae ad Angliam remittendum dēstinō, cōnscrībōque

singillātim, quid opus factō sit. Sānē, sī, ut in testāmentō fuī

prōvidus, sīc in vītā dīrigendā fuissem sagāx, numquam tantās

aerumnās exsul ab hominis genere forem perpessus.

431. Jamque parātīs rēbus omnibus, solvimus ā portū ipsīs Nōnīs,

Augustō mēnse. Prīmō ad septemtriōnēs nāvigāvimus, paene lītus

Americae nostrae legentēs, tempestāte bonā, dumtaxat vehementer

calidā, dōnec ad prōmontorium Augustīniānum dēvēnimus. Inde ad

Aquilōnēs versus, tamquam ad īnsulam Ferdinandī Nerōniānī

dīrēximus cursum, citoque terram condidimus. Duodecimō diē turbō

ventōrum ex Austrō conversus dētorquētur in Eurum, inde in

Aquilōnem, violentiā semper augēscēns. 432. Nōs, multum contrā

luctātī, necessāriō tempestāte dēferimur. Ē sodāliciō ūnus vir

febre victus dēcessit: mox nauta ac puer, superscandente flūctū,

asportantur. Ut potuit magister, paulum dēcrēscente ventō,

caelum observāre, crēdidit nōs prope Septentriōnāle continentis

lītus, circā Orinocōnis ōstia, dēvectōs. Nāvem negat Atlanticum

mare trājiciendī jam esse compotem: igitur mē in cōnsilium

adhibitō, rēctā domum redeundum cēnset. Id vērō vehementer nōlō;

īnspectōque marī in chartīs dēscrīptō, suādeō ut Barbādam petat,

vītātō aestūs dēcursū, quī sinum Mēxicānum invehitur. 433. Ille

cōnsēnsit nē redeat, clāvumque ita flectit, ut quī in aliquō

Anglārum Antillium portū cupiat nāvem reficere. Hāc spē

adductus, iterum nōs in altum committit: attamen novae procellae

īnfortūnātam nāvem excipiunt. Dēnique, nē longus sim, multum

reluctātī, in hās ipsās arēnās dēpellimur, ubi vestra nāvis

afflīcta est. Sed nōs, scaphā cōnantēs effugere, salō maris

obrutī sumus, unde ego sōlus ēvāsī vīvus. Cēterum nāvis ad

plēnilūnium dūrāvit incolumis, et praebuit mihi, nōn vīctum

modo, sed paene īnsulae hujus imperium.

434. Tālia ubi dīxeram, multa inter sē colloquuntur, atque alia

interrogant, quibus Gelavium respondēre jubeō: sīc variō sermōne

fīnītus est diēs. Nocte mūtātur ventus. Prīmā lūce magister mihi

aperit, rēmigēs nunc posse multum adjuvāre; dē quō prōtinus

nūntium mīsī. Hōrā ante merīdiem decem cum ipsō Cortope vēnēre.

Meī quoque omnēs congregābantur, inter quōs (ignōscat lēctor!)

canem paene lacrimāns aspiciō. Hunc, illīs tam ūtilem, asportāre

nōluī: illud dolēbam, quod fēminam canem nōn potuī simul dare,

nē ipsum genus perīret. 435. Mox solvunt ancoram. Movētur nāvis

cum aestū, remulcī applicantur, flūmen dēscendimus. Vōcibus,

vultū, gestū, plēnīs cāritāte, plēnīs item magnō maerōre,

discēdimus. Ad caelum surgit cor meum, quaeritantis ecquandō

eccubi hōsce tam fidēlēs, tam bonōs iterum conveniam. Gelavium

oculī meī anquīrunt frūstrā: fortasse propter dolōrem sē

occultābat. Ā terrā jam recēdēns, ēgregiam īnsulae

pulchritūdinem admīror. Numquam sānē algae, fruticēta,

praegrandēs arborēs, palmēta, collēs, aqua purpurea, caelum

clārissimum, tam digna mihi anteā vīsa sunt Paradīsō. Sīc

rēmigēs nōs trahunt, quamdiū magistrō id tūtius vidērētur. 436.

Ut prīmum in altō sumus et rīte concinnantur vēla, magister mihi

significat ut dīmittam lintrēs. Tum videō Gelavium, locō

Cortopis, iīs esse praefectum. Is properē nāvem scandit, genua

mea complectitur; et anteā quam verba possim illō mōmentō digna

fingere, recesserat, ēvāserat. Extemplō inter lintrēs ac nāvem

magnum exstitit intervāllum. Dēscendō in cellam meam, animum

variīs mōtibus distractum, pietāte, sī possim recollēctūrus.

437. Ad Caurum, quantum sineret ventus, semper contendēbāmus.

Postquam quadrāgintā ferē mīllia cursūs fēcimus, nāvis Eurōpaea

appāret; mercātōria nāvis, ut crēdimus. Eam versus rēctā

tendēns, magister cannōnēs opem precantēs personārī jubet. Mox

per prōspeculā vēxillum vidēmus Anglicum. “Forsitan (inquit

magister) illā citius in nāve quam in meā patriam attingās.” Id

mē dubitātiōne conturbat. Posteā ajō, sī maximē illa nāvis rēctā

ad Angliam properet, praestat praemonēre parentēs, vīvere mē ac

venīre. Dein meminī, quoniam prō fabrō operam locāssem meam,

aequius esse, ut nē, nisi coāctus, pactum abrumperem; et

quidquid reī pecūniāriae inter mē et magistrum pendēret, id

benignius ā sociīs ejus aestimātum īrī, sī tunc nāvī adhaerērem.

438. Igitur properē litterās cōnscrībō, quae ad patrem meum

trāderentur, sī forte nāvis illa perferret. Quandō convenīmus,

magister noster quaerit ab iīs, quānam in longitūdine terrestrī

versēmur. Illī cōnfestim et longitūdinem et lātitūdinem nōbīs

prōnūntiant; ajunt porrō Angliam sē dīrēctā petere. Magister

meās aliāsque ā sē litterās iīs trādit; mox inter utrōsque

discēditur. 439. Jamaicam sine noxā attigimus: hīc fīnis mihi

erat vagandī. Dīvēnditā merce atque aliā merce assūmptā, iterum

solvimus, et minus quīnquāgintā diēbus in Bristoliae portū

recondimur. Inde epistolam ad patrem scrībō, et tenerrimō

respōnsō exhilaror. 440. Trānsāctīs festīnanter negotiīs, aliās

litterās ad Brazīliam compōnō. Quidquid dē meā rē ex meō

testāmentō fēcisset optimus et amīcissimus meus hērēs, crēdēns

mē mortuum, id omne cōnfirmō. Quidquid ex rē nāvis magistrī

illīus, quī in naufragiō periit, apud mē teneō,—hōrologia, aurum

Hispānum, aliaque,—haec et sī cujus alīus reī pretium excēperim,

spondeō reparāre. Omnēs ibi amīcōs salvēre jubeō. 441. Tum

properō ad parentēs, portāns mēcum documenta illa fidēlium

ministrōrum, rēgiam tegetem dorsuālem, praecīnctōrium,

calceāmenta, item clāvam bellicam virī occīsī. Nec diū est, quum

Eborācī ad cārissimōrum ac diū neglēctōrum pertingō sinum,

senectūtī patris mātrisque tenerā pietāte opitulātūrus.

GLOSSARY.

Acus sarcināria, packing needle.

Āmentum, a loop, thong with loop.

Argilla vitreāria, glazier’s putty.

†Artillātor, the gunner of a ship.

Aurea māla, oranges.

Batillum, coal shovel.

Blatta, chafer or beetle.

Capis, -idis, jug, mug, tankard.

†Cannōn, -ōnis, a cannon.

Cinchōna, Peruvian bark.

Cochlear, -āre, a spoon.

Cōnfībula, a clamp.

Culter plicātilis, a clasp-knife.

Cūpa natāns, a buoy.

Cymba, a skiff.

Dactylus, †Datta, a date (fruit).

Diaeta, cabin of ship.

†Dioscōrea, a yam.

Forceps, pincers.

Forfex, shears, scissors.

Fruticōs, shrubs.

Furcilla, table fork.

†Grallātōres, wading birds.

†Grossulārius, gooseberry.

Hasta cunīculāria, miner’s pike.

Helcia, traces.

Hōrologium, clock or watch.

†Ignipulta, a gun.

Īnfula, turban.

Rēs Jaculātōria, gunnery.

Lōdīcəs, blankets.

Lōrīca, (ship’s) parapet or bulwark.

†Macacus, monkey.

Magis, -idis, rolling pin.

Ōtidēs, bustards.

Pessulum, a bolt.

Podium, outjutting ledge, balcony.

Prōspeculum, small telescope.

†Pistola, pistol.

Pulvis nitrātus, gunpowder.

Riscus, a rude box, a chest.

Rubus, bramble, as blackberry bush.

Rutābulum, coal rake.

†Sagō, -ōnis, sago.

†Sāpō, -ōnis, soap.

†Saccharum, sugar.

Scapha, ship’s boat.

Scrīnium, dispatch box, desk.

Sīnum, a bowl.

Stelliō, small lizard.

Sublica, pile, stake, support.

Sūbula, bodkin.

Succīdia, a slice.

Succulae, a windlass?

Sūdārium, pocket handkerchief.

Sufferciō, I load (a gun).

Supparum, topsail.

Tībiālēs, stockings.

Tollēnō, a crane for lifting.

Traha, a sledge; dimin. †Trahula.

Trochlea, a pulley; dimin. Trochleola.

Tunica, a shirt.

Vespertiliō, a (flying) bat.

Zēa, maize.

[A] A crane,—with windlass.

[B] A buoy.

[C] The cabin.

[D] Windlass.

[E] Pulleys.

[F] Orange trees.

[G] He is looking southward.

[H] Stockings.

[I] A rolling pin.

[J] Shirt.

[K] Stockings.

[L] Monkey.

[M] Gooseberries.

[N] Bodkin.

[O] Select.

[P] Auger.

[Q] Cutter (chisel?)

[R] All but, tantum non.

[S] Thatch.

[T] Hood.

[U] A gutter.

[V] Glazier’s putty.

[W] A Greek word: Bustards.

[X] Make lighter.

[Y] Frying Pan.

EDITION NOTES

This version of Rebilius Crūsō differs in a number of points

from the version originally published and edited on the Project

Gutenberg in its primary form. The work was published with the

main goal of an easier learning of Latin, and in particular of

vocabulary, at a time when the oral distinction of the length of

vowels was not a major concern (neither were the phonemes

themselves), because the language was mostly written. This means

that the work was published indicating the vowel length only to

distinguish ambiguous forms (even sometimes with anomalies), the

reader having to rely on already knowing the word (which defeats

the purpose of the book), look up a dictionary for every new

word, or learn the word without worrying about vowel length.

Nowadays, the teaching of Latin tends to focus more on

pronunciation and vowel length, so that such older works lose

much of their interest, and even display aberrant forms that

shouldn’t be considered as a reference. The solution is to

provide a revised version that allows an easy access to vowel

length, while adding some other fixes, such as follows:

First the correction of a number of printing errors

Next, the systematic distinction of long vowels from short ones

using macrons. Ambiguous forms were left as short. As for

neologisms, some research was done in order to get the best

approximation. Some guesswork was done on coined proper names,

with sobriety. And some rare words of which the origin is

unknown, were mostly left untouched.

Finally, the way in which the words are written is

characteristic of New Latin, initially aiming to restore the

purity of the language compared to Medieval Latin, but itself

suffering from a spelling influenced by folk etymology or bad

litterary sources, thus disfiguring a certain number of words.

Wherever such alterations have been spotted, they have been

replaced in favor of the original most common spelling. Among

all these changes, only a few have an effect on the grammar, or

the very nature of the word.

Please also note that the original

version noted adverbs with a grave accent on the last vowel of

the word, as well as some other small aids for reading. This is

a typical habit of New Latin, and isn't in use anymore in more

modern books, especially when macrons are used, so they were not

kept in this version.

Fixed printing errors: (this list may be useful even for the

original version)

15 relliquias > reliquias

25 sustentata > sustentatam

33 quator > quatuor

51 consuctudine > consuetudine

74 tanquem > tanquam

118 arcorali > ancorali

126 cos > eos

130 totu > tota

164 annulo lori > annulo loreo

180 pictatis > pietatis

203 plautandis > plantandis

229 exsecro > exsecror

230 persequunter > persequuntur

231 duo > duos

239 duo > duos

256 humeros > humeris

273 quodem > quodam

304 colloquinur > colloquimur

314 coxisso > coxisse

341 recensito > recenso

345 eredebat > credebat

347 forenus > foremus

368 dicitis > dicis

382 cannonas > cannones

397 mirantibua > mirantibus

404 gossipii > gossypii

407 otidas > otides

410 procedento > procedente

420 excolebatur > excolebantur

Examples of spelling changes.

* confusion between œ, æ and ē (folk etymology and broken

pronunciation)

* seorsim > seorsum (folk etymology/corruption)

* -mt- > -mpt- (excessive purism leading to unconventional

forms)

* -nq- > -mq- [when it applies] (mostly New Latin spelling)

* indies > in dies (non-standard contraction)

* intelligo > intellego (less-standard spelling)

* delĕgo > deligo (non-standard form that creates confusion)

* -mist- > -mixt- (rarer form)

* fasciculum > fasciculus (bad grammatical genre)

* cratibula > craticula (corruption)

* consĭdeo > consīdo (as “sit down”, “settle”, the form

consĭdeo isn't standard)

* assis -is f (acc -im abl -i) > axis -is m (very uncommon

variant absent from most dictionaries)

* arctus > artus (folk etymology)

* nuncius > nuntius (corruption due to bad pronunciation)

* some changes from i to j

* and also double consonants changed to simple ones, and

reciprocally