dicebantur, ita et in secta ista multi jam precesserunt, qui essent
pro auctoritate perfidie dicendi Antichristi; maxime cum dicat
Joannes utens presenti vel preterito pro futuro: sicut audistis
quia Antichristus venit, nunc Antichristi multi facti sunt. Et quia
protinus subinfert (JOANN., 1): Unde scimus quia novissima hora est,
sequi non longe post ipsum magnum Antichristum demonstrat, quem ego
_considerans universas facies scripturarum et introitus et exitus
concordiarum, presentem puto esse in mundo, etsi necdum venerit hora
revelationis ipsius_. Oportet enim secundum Hieronimum desolari romanum
imperium, quod resistit ei, antequam reveletur .... revelabitur autem
manifeste sub sexto Angelo tuba canente, etsi antea velut occulte
operari incipiat. Tempus siquidem sexti Angeli omnino credimus
esse breve. A chi si riferisca Gioacchino è ben difficile dire. Non
sarebbe impossibile che accennasse a Federigo II, a quel tempo pupillo
d'Innocenzo III. Molti guelfi dubitavano che il Papato non avesse
a pentirsi dell'aiuto prestato ad un discendente di casa sveva, e
Gioacchino poteva essere bene uno di costoro. Ma è molto più probabile
che accennasse vagamente ad un re dei Saraceni, ad un nuovo Saladino,
che avrebbe recati maggiori danni del suo predecessore non meno alla
Chiesa che all'Impero.
[601] Fol. 133, col. 3. Tempus sexti angeli tuba canentis, de quo
in presente capitulo sermo est, ita secundum id, quod proprium est,
futurum esse sentimus, ut tamen secundum aliquid sumpsisse exordium
videatur .... Igitur in quantum capere queo, tempus quidem sexti
Angeli initiatum est, sed tamen tempus quinti necdum usque ad presens
consumationem accepit.
[602] Citammo altrove il passo che si riferisce alle notizie avute in
Messina. Ora citeremo quest'altro, dal quale si narra più chiaramente
che l'Anticristo per Gioacchino non può essere un imperatore cristiano,
ma un pagano, fol. 134, col. 4. Dictum est autem quod siccandae essent
aquae Euphratis, ut preparetur via Regibus ab ortu solis, quod sine
gemitu dicendum non est, initiatio quaedam terribilis precepit super
eo quod nuper accidit sub inclyto illo exercitu Frederici magni et
potentissimi Imperatoris et aliis exercitibus populi christiani, qui
transeuntes mare in infinita multitudine, vix in paucis reliquiis pene
sine effectu remearunt ad propriam.
[603] Fol. 140-141. Et sciendum quod aqua magis assimilatur rei viventi
quam terra, unde aquam vivam dicere consuevimus, magis autem ignis quam
aqua, quia dignius est Testamentum novum Testamento veteri, multo magis
proximum eterne vite.
[604] Riunisco in questa nota i passi dell'_Esposizione_, che si
riferiscono al terribile anno 1260. Fol. 145, col. 4: calcanda
(Ecclesia) perhibetur ab eis mensibus quadraginta duobus, quod est
dicere secundum Lucana donec impleuntur tempora nationum. Fol. 157,
col. 3: Et mulier fugiit in solitudinem, ubi pasceret illam Deus diebus
1260. Numerus iste quid significet liber quem propter ipsum et secundum
ipsum edidimus (evidentemente accenna alla _Concordia_) manifeste
declarat. La _Concordia_ è citata esplicitamente a fol. 165, col. 3-4,
nell'interpetrazione della frase di Daniele: in tempus et tempora et
dimidium temporis, che Gioacchino intende per 3 anni e mezzo ovvero
42 mesi. Fol. 164, col. 3: DANIEL scripserat: (VII, 24) .... Decem
cornua, que vidisti in bestia, ipsius regni deum reges erunt. Et alius
consurget post eos, et ipse potentior erit prioribus, et tres reges
humiliabit, et sermones contra excelsum loqueretur, et sancto altissimi
conteret, et putabit quod possit mutare tempora et leges, et tradentur
in manu ejus in tempus et tempora et dimidiam temporis .... Nec aliud
quod dicit Joannes: datum est ei facere menses quadraginta duos.
[605] Vedi l'interpetrazione della donna ammantata di sole nel fol.
154, col. 3; quella del drago, fol. 156, col. 2; infine quella della
bestia dalle sette teste, fol. 162, col. 2-4.
[606] Fol. 164, col. 4. Sarracenorum vero ex tot annis semel inchoata
perfidia perseverat in malo, et ubique christianum nomen impugnare pro
viribus non desistit .... forte futurum est ut christiani prevaleant
predicando magis quam preliando.
[607] Fol. 168, col. I. Sicut prima bestia, que egressa est de mari,
omnino concordat cum sexta visione Danielis, in qua agitur de quatuor
bestiis egressis de mari magno, ita hec secunda, que ascendit de
terra cum septima visione ipsius, in qua agitur de Hyrco caprarum
.... Sicut bestia illa, que ascendit de mari, habitura est quemdam
magnum regem de secta sua, qui similis sit Neronis, et quasi imperator
totius orbis, ita bestia, que ascendit de terra, habitura sit quemdam
magnum prelatum, qui sit similis Simonis Magi, et quasi universalis
Pontifex in toto orbe terrarum, et ipse sit ille Antichristus, de quo
dicit Paulus quod extollitur et adversatur supra omne quod dicitur
deus, aut quod excolitur. Fol. 169, col. 1-2. Igitur et in sexcentis
comprehenditur totum quod pertinet ad sex etates mundi, in sexaginta
specificatur illa pars que pertinet ad sextam etatem et in sex sextum
tempus hujus sexte etatis.
[608] Fol. 195, col. 3. Civitas, ut jam dixi, riproborum que dicta
est Babylon non tantum romana civitas existimanda est, aut ipsa (quod
absit) secundum totum, sed universa multitudo impiorum et natorum
secundum carnem. Fol. 196, col. 3: Primum caput fuit regnum Herodis et
successorum ejus; secundum, imperium romanorum usque at Diocletianum;
tertium, quartum, quintum et sextum quatuor in opere memorata regna
arrianorum; septimum caput, regnum Sarracenorum .... Et reges septem
sunt ut non isti septem reges singuli per singula capita, sed alio modo
surgere intelliguntur per singula septem temporum .... Horum primus
fuit Herodes .... secundus Nero .... tertius Constantius arrianus ....
quartus Mahomet vel potius Cosroe rex persarum .... quintus is qui
primus in partibus occiduis cepit fatigare ecclesiam pro investitura
ecclesiarum .... sextus autem rex, de quo dicitur, et unus est et ille
est rex undecimus in Daniele in cujus tempore aperienda est ad liquidum
revelatio ista et percutienda nova Babylon .... Post cujus percussionem
occidetur septimum caput bestie, et dabitur tranquillitas ecclesie
Christi.
[609] Fol. 197, col 1. Et decem cornua que vidisti in bestia decem
reges sunt .... hoc autem quomodo intelligi possit non video nisi ut
sub nomine sexti regis alius surgere intelligatur post alium, quatenus
post illum, de quo dicit Joannes. Unus est, quem propter temporis
instantiam puto fuisse Saladinum, famosissimum illum regem turchorum,
a quo nuper capta est illa civitas, in qua passus est Christus. Surgat
alius in successionem ipsius ....
[610] Nella _Concordia_, V, 84, fol. 112, col. 2, si troverà il
passo che tradussi nel testo. Ivi si legge: primus senum, secundus
juvenum, tertius puerorum. Il che sarebbe come a dire che l'umanità
segua un cammino a ritroso dei singoli uomini, cominciando dalla
vecchiezza e terminando nella puerizia. Altrimenti dice nel _Commento
all'Apocalisse_, fol. 139, col. 2: in primo erudiuntur parvuli, in
secundo instituuntur adolescentes, in tertio inebriabuntur amici.
[611] _Conc._, II, 1, fol. 8, col. 3 (cfr. _Apoc._, fol. 5, col. 3-4),
fol. 8, col. 3. Conjugatorum ordo initiatus ab Adam, fructificare cepit
ab Habraam. Clericorum ordo initiatus est ab Osia, qui cuna esset de
tribu Juda obtulit incensum domino, etsi non impune. Fructificavit
autem a Christo, qui verus est rex et sacerdos. Monachorum ordo
secundum quandam propriam formam, cui spiritus sanctus, qui est auctor
beatorum, perfectam exhibuit auctoritatem, incepit a beato Benedicto,
viro utique claro, miraculis ope et sanctitate, cujus fructificatio in
temporibus finis (istis?).
[612] _Conc._, II, I, 8, fol. 9, col. 3. Habet ergo conjugatorum ordo
imaginem patris, quia sicut pater ideo pater est qui habet filium, ita
ordo conjugatorum non nisi ad procreandos filios istitutum est a Deo
.... habet et clericorum ordo imaginem filii, quia verbum patris, quia
ad hoc constitutus est ipse, ut loquatur et doceat populum viam domini,
et ostendat ei continue legitima Dei sui ... habet et monacorum ordo
imaginem spiritus sancti, qui est amor Dei, quia non posset ordo ipse
despicere mundum nisi provocatus amore dei et tractus ab eodem spiritu,
qui expulit dominum in deserto.
[613] _Conc._, II a, 1, fol. 7, col. 1. Construendum est nobis cum
Helia (I, _Reg._, 18, 31-38) altare de terra ipsa, terra collocanda
inferius, ut aqua desuper locari queat, expectantibus nobis ignem
de celo, qui consumat terram et aquam, expectantibus spiritualem
intellectum, qui terrenam illam superficiem litere, que de terra est
et de terra loquitur, evacuando consumat, et nihilominus evangelicam
doctrinam designatam hic in aqua lambendo commutet, secundum et aqua
illa crassa, quam posuit in altari Neemias sacerdos (2 _Machab._, I,
20), conversa est in igne, aut sicut in cena Galilee aqua commutata
est in vino. _Conc._, V, 68, col. 1. In primo (periodo) solius patris
gloria revelata est populo illi antiquo, indocto, terreno et animali
nescienti intelligere quod esset verbum domini aut spiritus oris ejus;
in secundo gloria filii; et ex presenti gloria spiritus sancti. In
tertio reverenda est perfecta gloria ipsius spiritus, ut evacuetur
quod ex presente est. Plus ergo glorificati sunt homines secundi
status, quia plus noverunt; plus glorificabuntur homines tertii, quibus
revelata facie loquetur idem spiritus omnem veritatem ....
[614] _In Apoc._, fol. 86, col. 3. Fuit enim claritas secundi status,
secundum quod dicit idem apostolus: _videmus nunc per speculum in
enigmate_; claritas vero tertii erit jam prope secundum totum, secundum
plenitudinem veritatis, quod est videre facie ad faciem, parvissima
valde obsistente interpositione velaminis.
[615] _Conc._, V, 74, fol. 102, col. 4. Sicut enim evacuata est
observatio agni paschalis in observatione corporis Christi, ita in
clarificatione Spiritus Sancti cessabit observatio figure, ut non
sequantur ultra homines figuras, sicut ipsam semplicissimam veritatem,
que significatur in igne, dicente domino: spiritus est deus, et eos,
qui adorant eum in spiritu et veritate, oportet adorare.
[616] _Conc._, I, 9, fol. 5, col. 4. Claudit et nemo aperit abscondens
a prudentibus et sapientibus verba vitae et revelans ea parvulis ut
omnem philosophicae superstitionis vanitatem excludat. _In Apoc._, fol.
70, col. 3. Tales sunt illi scribi infra sanctam ecclesiam constituti,
qui inflati vanitate seculi et scentia mundi et magisterium sibi pravi
dogmatis arroganter usurpant, quorum superbe mentes nidi avium sunt, et
Arrius, Eunomius, Macedonius et fautores eorum. Cfr. _Apoc._, fol. 87,
col. 3.
[617] ROUSSELOT, _Joachim de Flore_, pag. 43.
[618] _Conc._, II b, 5, fol. 20, col. 3. Pater siquidem imposuit
laborem legi quia timor est; filius imposuit laborem discipline, quia
sapientia est; Spiritus Sanctus exhibet libertatem quia amor est. Ubi
enim timor, ibi servitus; ubi magisterium ibi disciplina; ubi amor ibi
libertas.
[619] _In Apoc._, fol. 179, col. 1. Igitur odium cordi radicatum
peccatum est ad mortem et peccatum nihilominus contra spiritum sanctum.
Nam spiritus sanctus amor est, quod est peccatum amori contrarium nisi
odium?
[620] _In Apoc._, fol. 180, col. 4. Primam perditionis causam peccatum
esse superbie .... peccans utique in ipsum Christum, qui parvus et
humilis factus est .... Qui, sciens paupertatem regis sui, erubescit
egere, nonne Christum offendit positum in presepio? Qui erubescit
ascendere mite animal Christi, et spumantis equi sibi arrogantiam
querit, nonne regem suum offendit, quem ludisse super asinum
reminiscitur.
[621] _In Apoc._, fol. 183, col. 2. Qui ergo vere monachus est nihil
reputat esse suum nisi citharam. _Conc._, IV, 39, col. 59, fol. 3.
Necesse quippe ut succedat similitudo apostolice vite, in qua non
acquirebatur possessio terrene hereditatis, sed vendebatur potius sicut
scriptum est.
[622] _Conc._, III, I, 20, fol. 37, col. 3. Danielem vero prophetam
significare spiritum sanctum, sicut et Joseph et Josue et Samuel, ipsa
prerogativa castitatis insinuat, quae ubique pene cum occurrit spiritui
sancto solet ascribi, eo quod fit ipse amor Dei et effusor spiritualis
voluptatis, quam nemo novit nisi qui accipit.
[623] RENAN, op. cit., pag. 153.
[624] AMARI, _Storia dei Musulmani in Sicilia_, I, 441.
[625] RODOTÀ, _Storia del rito Greco in Italia_, I, 153, 174 e segg.
[626] Che nell'arcivescovato di S. Severina si fosse conservato il rito
greco lo prova una lettera d'Innocenzo III, dalla quale si raccoglie
che un Pietro Guiscardo, protettore dei Florensi, minacciava i canonici
di strappare loro le mogli, se non acconsentivano di affidare ai
Florensi in danno dei cistercensi di Corazzo la chiesa di Calabro
Maria. (UGHELLI, IX, 479).
[627] UGHELLI, _Italia Sacra_, IX, 302, 307.
[628] BOLLANDISTI, maggio, II, 48; AMARI, op. cit., I, 519.
[629] Morì intorno al 903. BOLLAND., agosto, III, 489 e segg.
[630] BOLL., settembre, III, 343 e segg.
[631] BOLL., ottobre, VI, 332 e segg.
[632] BOLL., settembre, VII, 283 e segg.
[633] BOLL., settembre, VIII, 810 e segg.
[634] Sul commento di Alano vedi più sopra, pag. 303, n. 1.
[635] BOLL., marzo, I, 498. Fuit S. Cyrillus Presbyter Montis Carmeli
.... Ipse dum pro reverenda celebritate B. Hilarionis abbatis missarum
solemnia inchoasset .... nebula condensa sibi adstit. Ipso igitur
stupescente, angelus .... in ipsa nebula visus .... offerens virgam
liliatam et duas tabellas argenteas, litteris Graecis descriptas,
dixitque: cum sacramenta compleveris, has scripturas transcribes in
membrana, et constans tabellas formabis in calicem et thuribulum
ad libanda et adolenda in ara sacrificii matutini .... Dum igitur
sanctus iste eas tabellas transcripsisset et conflasset hujusmodi
transcriptum per Telesphorum monachum abbati Joachim, viro sancto et
illuminato, transmisit instantias supplicando ut ratione suae magnae
obscuritatis super eo commentariolum quoddam conficeret, quo abscondita
perducerentur in lucem .... Quod abbas Joachim ad instantiam S. Cyrilli
facere minime desistebat, rescribens ei epistolam, in qua inter cetera
nominat ipsum S. Cyrillum stellam manentem in ordine sanctitatis.
Questi due oracoli insieme alla lettera di S. Cirillo ed alla risposta
di Gioacchino furono pubblicati da Lezana nel 1663. Edidit postea
Abbas Joachim commentarium sive interpetrationem hujus oraculi, paullo
fusiorem, quam Lezana non audet transcribere, quia reperit aliqua
contineri, quae aliquibus pusillis saltem scandali occasionem afferre
possent.
[636] _In Apoc._, fol. 143, col. 4. Graecorum populo datus est Beatus
Johannis, a quo et incepit perfectorum religio monachorum. Fol. 144,
3. Igitur reliquia Graecorum, agnita veritate, que est in spiritu,
convertentur ad unitatem Ecclesiae. Et reliquie Judaeorum pari modo
convertentur ad dominum. Fol. 145, col. 2. Intelligamus monachorum
ordinem, quem designat Johannis, a Graecis pervenisse ad Latinos ....
revertetur ad eum populum, de quo venit ad nos, permansurus in eodem
populo usque ad finem. _Conc._, II, 1, 27, fol. 17, col. 3. Verumtamen
ut in populo illo claruerunt Helias et Heliseus .... ita inventi
sunt in populo grecorum magis heremite et abbates, habentes plures
discipulos in monastica perfectione.
[637] _Conc._, V, 47, fol. 82, col. 1. Siquidem clericorum ordo
secundum grecos, non secundum spiritum cepit ambulare sed secundum
litteram. Monacorum vero qui ab eis quidem incepit, sed tamen processu
temporis transiit ad latinos, audiens consilium apostoli de castitate,
magis elegit ambulare secundum spiritum quam secundum literam (1,
_Cor._, 7). Non enim simpliciter voluit audire de sacerdote unius
uxoris viro, sed magis illud: qui sine uxore est sollicitus est que
domini sunt quomodo placeat Deo; qui autem cum uxore est, sollicitus
est quomodo placeat uxori.
[638] _In Ap._, fol. 131, col. 1. Pathareni haeretici mundos se
coram populo, justitia preditos esse simulant, tamen ex occulto circa
finem verbi producunt aculeos erroris sui, quibus tamen non servos
Dei promittentur ferire, sed illos homines, qui mundanas delitias
concupiscunt .... pro subsidiis tamporalibus (credentes) adheserunt
eis (perfectis) sicut ex relatu eorum, qui tum fuerunt inter eos
et penituerunt, didicimus .... denique convenientes in unum faciunt
collectas bonorum suorum, et si quos vident inopes anhelare ad divitias
mundi, primo ostendut eis affectum misericordiae et miserationis:
deinde culpant Christianos divites et maxime Sacerdotes et clerum
qui deberent (ajunt) servare apostolicum vitam et sublevare miserias
pauperis et egeni, ut nemo esset egens in religione Christiana, sicut
non erat in Ecclesia primitiva. Deinde dicunt eos excidisse a fide,
factos autem persecutores justorum, sicut sacerdotes Judaeorum, qui
persequebantur apostolos. Ad ultimum fatentur se scire homines qui
servent ad integrum apostolicam fidem, ita ut fit aliquis inops inter
eos, et qui pauper venit ad illos, protinus efficetur dives. Haec et
his similia QUASI RATIONABILITER CONCINNANTES munda animalia se esse
fingunt quousque percutiant homines ex improviso dicentes: Et tu quoque
si vis esse de credentibus in fidem etc.
[639] Tra i molti luoghi in cui Gioacchino critica il Vecchio
Testamento scelgo questo della _Concordia_, II, 15, fol. 6, col. 1.
Qui sciebat duritiam cordis eorum, qui terreni erant, adhuc pro tempore
promisit eis multa, quae non decet sanctos, promisit non celestia sed
terrena, temporalia non eterna. Ergo ne pro terrena patria fundendus
est sanguis, et ut longo vivamus tempore serviendum est Deo .... Si
pro justitia sua Habraam patriarcha multiplicatus est in semine carnis,
quare in singulis regionibus multiplicati sunt filii Adam in gentibus
incredulis et non obedientibus Deo? Si pro munere credulitatis ejus
datum est ei, ut reges egrederentur de lumbis ejus, numquid non merito
paganorum filii preferre potuere numina idolorum suorum, qui colentes
et servientes eis etiam in toto mundo imperasse noscuntur? .... Sed
quasi per tot annos data est terra ipsa gentibus non servantibus
legem Dei, neque obtemperantibus Moisi servo Dei? Col. 2: Quomodo
aliam vitam permisere prophete, quam ea quam vere permiserat Moyses
observantibus legem? .... Si ista, quae deorsum est Hierusalem civitas
revera justorum est et mater credentium, quomodo in ea regnasse impii,
et justi et innocentes viri interfecti leguntur? .... Restat ergo ut
fateantur veram esse sententiam illam Apostoli (II, _Cor._, 3, 6), qua
dictum est: _litera occidit, Spiritus autem vivificat_.
[640] BONWETSCH, _Die Geschichte des Montanismus_, pag. 57.
[641] BONWETSCH, pag. 56.
[642] ROUSSELOT, _Joachim de Flore_, Paris, 1867, pag. 53.
[643] BULAEUS, _Historia universitatis parisiensis_, III, 26.
[644] GUILLELMUS ARMORICUS, in D'ARG., I, 127. Redit ergo Parisius,
et compellitur ab Universitate confiteri ore, quod in contrarium
praedictae opinioni suae sentiret ... Taedio ergo et indignatione
affectus, ut dicitur, aegrotavit, et lecto incumbens decessit in brevi.
[645] La fonte più antica, dalla quale a parola copiò il Rigordo,
voglio dire la Cronaca di Guglielmo Armorico, cappellano di Filippo
Augusto, esposta la dottrina di Amorico senza far cenno delle tre età,
seguita (D'ARG., I, 127): Post mortem ejus surrexerunt quidam, venenosa
ejus doctrina infecti, qui eo subtilius, plus quam oportet, sapere
cupientes, ad exsufflandum Christum, et ad evacuanda novi Testamenti
sacramenta, novos et inauditos errores et inventiones diabolicas
confinxerunt. Parimenti CESARE HEISTERBACH nella sua _Illustrium
miraculorum Historia_, V, 22, attribuisce la dottrina, che ei chiama
maximam blasphemiam in Spiritum Sanctum, non ad Amorico, e neanco a
Davide, bensì ad un mastro Guglielmo, ad un sottodiacono Bernardo, ad
un altro Guglielmo orefice ecc.
[646] MARTINO POLONO, in D'ARG., I, 128. Qui Almaricus asserit ideas,
quae sunt in mente divina, creare et creari .... Et sicut alterius
naturae non est Abraam, alterius Isaac, sed unius ac ejusdem, sic
dixit: omnia esse unum et omnia esse Deum .... Item dixit quod sicut
lux non videtur in se, sed in aëre, sic Deus nec ab Angelo, neque ab
nomine videbitur in se, sed tantum in creaturis.
[647] S. TOMMASO in 2 Sent. dist. 17, qu. I, art. I, accenna soltanto
il ragionamento di Davide senza svolgerlo: et haec tria esse unum, et
idem, ex quo iterum consequitur esse omnia per essentiam unum.
[648] Item asseruit quod si homo non peccasset, in duplicem sexus
partitus non fuisset, nec gravasset; sed eo quo modo sancti angeli
multiplicati sunt, multiplicati fuissent et homines, et quod post
resurrectionem utriusque sexus, adunabitur sicut fuit prius in
creatione. (M. POLONUS in D'ARG., I, 128).
[649] Dixerat etiam quod in charitate constitutis nullum peccatum
imputabant. MARTINUS, l. c., cfr. GUILLELMUS ARMORICUS in D'ARG., pag.
127. Charitatis virtutem sic ampliabant, ut id quod alias peccatum esse
si in virtute fieret charitatis, dicerent jam non esse peccatum. Unde
et stupra et adulteria in charitatis nomine committebant.
[650] VINCENZO BELLOV., _Spec. hist._, lib. XXX, cap. VII. Prima
haeresis ejus fuit, quod quilibet tenetur credere se esse membrum
Christi, et hoc esse unum de fidei articulis, sine quo homo non potest
salvari.
[651] GUILLELMUS ARMORICUS, in D'ARG., I, 130. Dicebant non aliter
esse corpus Christi in pane altaris, quam in alio pane, et qualibet re,
sicque Deum locutum fuisse in Ovidio, sicut in Augustino. Quest'ultimo
pensiero è molto importante. I veggenti della verità non si possono
distinguere in pagani, e gentili, ebrei o cristiani, chè a tutti
parimenti si è rivelata la somma sapienza. In quanto all'Eucaristia la
formola, di cui si solevano servire gli Almariciani, ci è conservata
negli _Atti_ del Concilio di Parigi del 1210 pubblicati dal MARTÈNE,
_Thesaurus_, VI, 163, D'ARGENTRÉ, I, 129: Id quod ibi fuerat prius
formis visibilibus, prolatione verborum subesse ostenditur. Le parole
mistiche, sulle quali insistevano i Valdesi, non sarebbero se non una
constatazione del fatto che il pane, come tutte le cose, possono dirsi
il corpo di Dio.
[652] Dagli _Atti_ citati, pag. 129. Item, filius incarnatus, id
est visibili formae subjectus, nec aliter illum hominem esse Deum,
quia unum ex eis cognoscere voluerunt. Item Spiritus Sanctus in eis
incarnatus, ut dixerunt, eis omnia revelabat.
[653] Dagli _Atti_, pag. 128: Pater a principio operatus est sine Filio
et Spiritu Sancto usque ad ejusdem Filii incarnationem.
[654] Dagli _Atti_, loc. cit. Pater in Abraham incarnatus, filius in
Maria, Spiritus quotidie in nobis incarnatus.
[655] Dagli _Atti_, pag. 129: Item Filius usque nunc operatus est,
sed Spiritus Sanctus ex hoc nunc usque ad mundi consummationem inchoat
operari. GUILLELMUS ARMORICUS in D'ARG., 127: Potestas Patris duravit
quamdiu viguit lex Mosaica .... postquam Christus venit aboleverunt
omnia Testamenti veteris sacramenta, et viguit nova lex usque ad
illud (istud?) tempus. In hoc ergo tempore dicebant Testamenti Novi
sacramenta finem habere, et tempus Sancti Spiritus incoepisse. CAES.
HEIST., V, 22: Sicut ceciderunt formae legales in primo Christi
adventu, ita nunc cadent omnes formae quibus Filius operatus est, et
cessabunt sacramenta, quia persona Spiritus Sancti dare manifestabit se
in quibus incarnabitur. VINC. BELLOV., XXX, 7: Viguit lex Christi usque
ad tempus Almorici, et ex tunc habuerunt finem, ac fuerunt evacuata
Baptismus, Poenitentia et omnia alia novae legis sacramenta.
[656] GUILLELMUS ARMORICUS, pag. 130: Negabunt resurrectionem corporum.
La trasformazione razionalistica c'è conservata dagli _Atti_. Riscontra
il passo citato più su, p. 415, n. 1, il quale finisce: et haec
revelatio (dello spirito) nil aliud erat quam mortuorum resurrectio.
[657] GUILLELMUS, l. c. Nihil esse Paradisum neque Infernum, sed qui
haberet, cognitionem Dei, quam ipsi habebant, paradisum haberet in
se; qui vero mortale peccatum, haberet infernum in se, sicut dentem
putridum in ore.
[658] Dagli _Atti_, pag. 129: Mentiti sunt bonorum Baptismatis non
egere parvulos.
[659] Altaria sanctis statui, et sacras imagines thurificari idolatriam
esse dicebant. Eos, qui ossa martyrum deosculabantur, subsannabunt.
(CAES. HEIST., pag. 130).
[660] Confessionem, Baptismum, Eucharistiam et alia, sine quibus salus
haberi non potest, locum de caetero non habere; sed unumquemque tantum
per gratiam Spiritus Sancti interius, sine actu aliquo, inspiratam
salvari posse. (GUILLELMUS ARMORICUS, pag. 127).
[661] CAES. HEIST., pag. 130: In quarta descendet ignis super Praelatos
Ecclesiae, qui sunt membra Antichristi. Dicebat enim qui Papa esset
Antichristus et Roma Babylon. Et ipse sedet in Monte Oliveti, id est,
in pinguedine potestatis.
[662] Debbo la notizia di questa cronaca al bibliotecario della
Nazionale di Napoli, sig. Alvisi, il quale ha studiate e confrontate le
diverse redazioni, e raccolti molti materiali sulle fonti. S'è cercato
finora invano un editore, che voglia pubblicare questo antico documento
nell'originale latino.
[663] L'AFFÒ, _Vita di frate Elia_, Parma, 1819, pag. 10, crede che la
cronaca rimonti ai principii del secolo XIV, ma non sia stata scritta
dal B. Angelo da Cingoli detto Clareno, come sospettava il Wadding.
La redazione italiana è anch'essa antica, e l'esemplare che vide
l'Affò non conteneva se non cinque Tribolazioni. In fine del volume in
carattere nero si leggeva: «Finisce la clonicha dellordine delli frati
minori ad gli anni MCCCXXIII».
[664] «Certamente, dice l'Affò a p. 11, questo libro è antico, e vi
sono inseriti dei squarci tolti e copiati interamente da altri ancora
più vecchi, perchè nella seconda tribolazione facendosi memoria di
fra Bernardo ecc., soggiunge l'autore: _E molti altri degli quali
io ne vidi alquanti e udii dalloro quello che io narro_; ma appunto
per essere un accozzamento di cose tolte da molti vi sono mescolate
moltissime falsità .... Accozzamenti di più racconti tolti qua e là
sono pure il Libro intitolato: _Speculum Vitae B. Francisci et sociorum
ejus_ e i _Fioretti di S. Francesco_, onde benchè antichi d'assai non
sono troppo sicuri». Al passo citato dall'Affò aggiungo quest'altro,
che accenna pure all'autore della Cronaca pag. 93_r_. _E noi che fummo
con lui_ (S. Francesco) _quando che scrisse la regola, e quasi tutte
le altre sue scripture, li rendiamo testimonianza che scripse più cose
nella regola e nelli altri suoi decreti, delle quali cose alcuni frati
li furono contrarii in vita sua_.
[665] TOMMASO DA CELANO, _Vita di S. Francesco_, cap. III, (_Acta
SS._, octobris, II, 689). Cum .... Sanctus Dei assistens ibidem verba
evangelica intellexisset, celebratis missarum solemnis, a sacerdote
sibi exponi Evangelium suppliciter postulavit; pag. 690, solvit
protinus calceamenta de pedibus, baculum deponit e manibus, et tunica
una contentus, pro corrigia funiculum immutavit.
[666] Vedi la seconda regola in WADDING, _Annales Minorum_, II, 64:
Si qui voluerint hanc vitam illis verbum Sancti Evangelii, quod
vadunt et vendunt omnia sua, et ea studeant pauperibus erogare.
Et caveant fratres et eorum ministri, ne solliciti sint de rebus
suis temporalibus, ut libere faciant de rebus suis quidquid Dominus
inspiraverit eis.
[667] S. BONAV., _Vita di S. Francesco_, cap. IV (BOLL., l. c. pag.
751) Faciebat namque sancta paupertas .... ipsos ad omnem obedientiam
prontos, robustos, ad labores et ad itinera expeditos. Et quia nihil
terrenum habebant, nihil amabant, nihilque timebant amittere, securi
erant ubique, nullo pavore suspensi, nulla cura distracti, tanquam
qui absque mentis turbatione vivebant, et sine sollicitudine diem
crastinum, et serotinum hospitium expectabant.
[668] Vedi il cap. II della prima regola in WADDING, II, 67. Alii
vero, qui promiserunt obedientiam, habeant unicam tunicam cum caputio,
et aliam sine caputio, si necesse fuerit, et cingulum et bracas. Et
omnes fratres vilibus vestis induantur, et possint eas repeciare de
sacis et aliis peciis. Cfr. cap. 14, pag. 73. Quando fratres vadunt per
mundum nihil portent per viam nec sacculum, nec peram, nec panem, nec
pecuniam, nec virgam.
[669] Cap. VIII della prima regola, in WADDING, I, 71. Omnes fratres
studeant sequi humilitatem et paupertatem Domini nostri Jesu Christi.
Così parimenti: Non resistat malo, sed si quis eos in maxillam
percusserit, praebeant ei alteram, et qui auferret eis vestimentum
non prohibeant. Cap. V, pag. 69. Similiter omnes fratres non habeant
potestatem vel dominationem maxime inter se. Cap. VI, pag. 70. Et
nullus vocetur Prior, sed generaliter omnes vocentur fratres minores,
et alter alterius lavet pedes.
[670] Cap. V. Fratres illi quibus gratiam dedit Dominus laborandi
laborent fideliter et devote .... De mercede vero laboris pro se et
suis fratribus corporis necessaria recipiant praeter denarios vel
pecuniam.
[671] Cap. VI, pag. 66. Fratres nihil sibi approprient nec domum nec
locum nec aliquam rem sed tanquam peregrini et advenae in hoc saeculo
in paupertate et humilitate Domino famulantes, vadant pro eleemosyna
confidenter.
[672] Sul cantico del sole vedi il BARTOLI, _Storia della letteratura
italiana_, II, 189 ed i _Fioretti_, cap. XV, XXI, XXII. S. BONAV., in
_Acta SS._, l. c., pag. 704. Affluebat spiritu caritatis, pietatis
viscera gestans, non solum erga homines necessitatem patientes,
verum erga muta brutaque animalia, reptilia, volatilia et caeteras
insensibiles creaturas; pag. 705: Quare sic fratres meos agnos ligatos
et suspensos excrucias? ... tolle pro pretio mantellum, quem porto, et
agnos mihi concede.
[673] HASE (_Franz von Assisi_, pag. 44) cita questo detto di S.
Francesco attribuitogli da S. Bonav. (_Vita_ nei BOLL., pag. 764): Pro
furto mihi reputo a magno Eleemosynario imputandum, si hoc quod fero
non dedero magis egenti.
[674] _Regula_, cap. VII, pag. 70. Et caveant sibi quod non ostendant
se tristes extrinsecus, nubilosos et hipocritas; sed ostendant se
gaudentes in Domino, hilares et convenienter gratiosos.
[675] La predicazione però dovea essere sottoposta alla licenza dei
vescovi. Vedi regola seconda, cap. IX, in WADDING, II, 67.
[676] _Tres Socii_ (BOLL., l. c., p. 691). Tunc beatus Franciscus omnes
(discipulos) ad se convocavit .... et ait ad eos: ite cautissimi bini
et bini per diversas partes orbis, annunciantes pacem hominibus et
poenitentiam in remissionem peccatorum. Vedi il cap. XV dell'antica
regola: nullo modo apud se nec apud alium et aliquo modo bestiam
aliquam habeant, nec eis liceat equitare nisi infirmitate, vel magna
necessitate cogantur.
[677] Che nella Corte pontificia Francesco trovasse molte resistenze
lo attestano le fonti più antiche. Tomaso da Celano racconta (pag.
693), che il vescovo di Sabina volea persuadere il Patriarca ut ad
vitam monasticam suam eremiticam diverteret. Il Papa stesso era restio
a favorire l'istituzione di nuovi ordini, come ne fa fede il canone 13
del Concilio lateranense. Secondo Matteo Paris, ad ann. 1227, avrebbe
accolto così male il santo mendico da dirgli (ed. londinese 1640, pag.
340): Vade frater et quaere porcos quibus potius debes quam hominibus
comparari, et involve te cum eis in volutabro, et regulam illis a
te commentam tradens officium tuae praedicationis impende. Codesto
discorso è inverisimile, perchè Francesco era stato raccomandato dalle
più alte autorità ecclesiastiche; ma è ben certo, come lo attestano i
tre socii, che fece osservazioni sull'applicabilità della regola, nè
si piegò ad approvarla se non dopo una visione, che ebbe in sogno. V.
pag. 736. Dominus Papa .... dixit ei et sociis: Filioli nostri, vita
vestra videtur nobis nimis dura et aspera, licet enim credimus vos esse
tanti fervoris, quod de vobis non oporteat dubitare, tamen considerare
debemus pro illis, qui secuturi sunt vos. Pag. 737: Inn. III ....
viderat in visione quod Ecclesia Sancti Joannis Lateranensis minabatur
ruinam, et quidam vir religiosus, mendicus et despectus eam sustentabat
proprio dorso submisso. Un'altra visione racconta la _Cronaca delle
Tribolazioni_, pag. 352.
[678] DANTE, _Parad._, XI, 92, dice che Francesco ebbe da Innocenzo
_Primo sigillo a sua religione_, e prima di Dante Onorio III nella
stessa bolla d'approvazione ricordava la regola a bonae memoriae
Innocentio Papa approbatam. Ma si deve intendere di una approvazione
verbale, come dice S. Bonaventura in BOLL., p. 739: licet praefatus
dominus Innocentius tertius ordinem et regulam approbasset ipsorum,
non tamen hoc suis litteris confirmavit. Pag. 749: Distulit tamen
perficere quod Christi postulabat pauperculus pro eo quod aliquibus de
Cardinalibus novum aliquid et supra vires humanas arduum videretur.
[679] I Bollandisti bene osservano che la regola sottoposta ad
Innocenzo non poteva essere quella, che il Wadding pubblicava nel primo
volume degli _Annali_. Perchè codesta regola è molto diffusa, laddove
la prima, secondo la più antica fonte, il _Celano_, p. 692, era scritta
simpliciter et paucis verbis. Inoltre nella regola pubblicata dal
Wadding manca l'articolo che nessun frate francescano possa lasciare il
suo ordine per entrare in altro, articolo che si sa approvato da Onorio
III. (Lettera di Onorio data XIV Kal. Jan., anno VIII, in WADDING, II,
71). Pare che anche Onorio volesse fare qualche correzione alla regola.
Secondo la _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 103_r_, ed il Wadding che
la copia (II, 69) avrebbe voluto mutare il capitolo X, ma S. Francesco
dichiarò non esser lui, ma Gesù Cristo che ha dettata la regola, che
dev'essere lasciata come sta.
[680] La seconda regola differisce nei primi otto capitoli tanto
poco dalla prima che vi sono ripetute non solo gli stessi precetti,
ma perfino le stesse parole. La sola differenza sta nella maggior
concisione.
[681] Il WADDING riporta il testamento di S. Francesco, dal quale tolgo
questi passi (II, 145). Et non dicant fratres: haec est alia Regula,
quia haec est recordatio admonitio et exortatio et meum textamentum,
quod ego frater Franciscus parvulus vester facio vobis fratribus meis
benedictis propter hoc ut Regulam, quam Domino promisimus, melius
catholice observemus. Et generalis minister et omnes alii ministri
et custodes per obedientiam teneantur in istis verbis non addere vel
minuere .... Et omnibus fratribus meis clericis et laicis praecipio
firmiter per obedientiam, ut non mittant glossas in Regula, nec in
istis verbis dicendo: ita volunt intelligi; sed sicut dedit mihi
Dominus pure et simpliciter dicere et scribere Regulam et ista verba,
ita simpliciter et pure et sine glossa intelligatis, et cum sancta
operatione usque in finem observetis.
[682] Il WADDING, II, 62 e segg., racconta le cose secondo la _Cronaca
delle Tribolazioni_, dalla quale tolgo i seguenti passi: pag. 15
_verso_: «E mentre questo nostro Francesco vacava e stava congiunto
con Dio, frate Elia con li suoi seguaci e con alcuni ministri si
riscaldorono e infiammorono e con tumulto gridorono. Ma perchè non
ardivano a ponersi al contrario pubblicamente, nascostamente li
tolsono e furorono la Regola a frate Leone, uomo di Dio, al quale S.
Francesco l'avea data a serbo. Pag. 98_r_: In questo mezzo mentre che
esso era tutto assorto con infiammati e celesti desiderii solo in Dio,
e domandando a Gesù Cristo la reparazione della regola, stimola il
diavolo e incita li ministri di diverse provincie, e commossi dallo
spirito dell'aquilone vennono insieme con frate Elia a rammaricarsi e
a porre querele con protestazione .....» Pag. 99_v_: «Qualmente alla
loro infermità basta d'avanzo e di soperchio d'observare le cose le
quali di già hanno promesso, che la loro infermità ha bisogno». Questa
narrazione viene compiuta dallo _Speculum vitae_.
[683] _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 89_r_: «(I ministri)
multiplicarono gente e non magnificarono letizia, accompagnando in
questo multiplicare l'ordine di gente molti uomini perversi, insieme
con li buoni e innocenti frati. Li quali huomini perversi, confidandosi
della loro prudentia, s'affrettavano e desideravano di reggere e non
d'esser retti, e di fare arrogantemente una regola secondo il loro
proprio senno e secondo la loro propria voluntà a sè e ad altri ....
e tanto crebbono questi mali avanti alla morte di S. Francesco che
esso poverello Francesco, il quale era abitacolo dello Spirito Santo,
non vi potette porre alcuno rimedio di curatione nè con parole, nè con
esempii, nè con segni, nè con miracoli. Ma mandando avanti l'orazione,
elesse per più sicura parte di vacare a Dio e rinunziare in tutto e per
tutto al offitio del generalato, e non aver più cura nè governo alcuno
delli frati». Nel capitolo seguente, è riferito un dialogo, nel quale
S. Francesco dopo la rinunzia al generalato avrebbe detto (pag. 92_r_):
«Solamente che li frati andassino e fussino andati secondo la volontà
di Dio e mia, io non vorria che li frati avessino altro ministro che me
per insino alla mia morte».
[684] L'AFFÒ, _Vita di frate Elia_, pag. 21, dopo avere riassunto il
racconto della _Cronaca_ e dello _Speculum_ dice: «Simili semplicità
anche dal Waddingo assai più circostanziate si replicano, senza
considerare se al confronto della ragione sussister possano. Ma
rimontando all'origine di tali narrazioni, e non vedendole noi entro
le opere dei coevi scrittori, prendiamo a discorrere dei sussequenti e
cominciamo a veder simil fatto descritto dal mentovato frate Martino da
Casale, il quale per farcelo credere afferma che avanti a tutti ce ne
lasciasse memoria fra Leone, uno dei primi compagni di S. Francesco in
certi rotoli depositati già nel convento di S. Chiara. Confessa però
di non averli potuti vedere, e per togliere a ciascuno la curiosità
di cercarli aggiunse: cum multo dolore audivi illos rotulos fuisse
distructos. A questa maniera è lecito a chiunque fingersi monumenti, ed
ingannar sulla fede i leggitori. Ma buon per noi che quanto fra Leone
e i suoi due compagni scrissero intorno la Vita di S. Francesco non
è perito, e la loro leggenda vedesi pubblicata dai Bollandisti senza
incontrarvi la menoma parola del finto racconto».
[685] BOLL., loc. cit., pag. 710. Cumque de die in diem infirmitas
illa succresceret, et ex incuria videretur quotidie augmentari, frater
Helias tandem, quem loco matris elegerat sibi, et aliorum fratrum
fecerat patrem, compulit eum ut medicinam non abhorreret.
[686] Vedi la _Cronaca_ dei XV e quella dei XXIV generali in AFFÒ, pag.
23. Post mortem vero fratris Petri B. Franciscus posuit ad regendum
ordinem fratrem Heliam de Assisyo virum utique famosa providentia
illustratum. Riscontra il passo del Celano nella nota precedente.
[687] _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 119_v_. «Venendo a morte
Francesco fece chiamare a sè frate Bernardo da Quintavalle, il quale
fu el primo frate dell'ordine dopo S. Francesco, e li pose la sua
mano dricta sopra il capo e davanti a tutti li frati lo benedisse con
cordiale e singulare affectione, e fece scrivere sotto dettato ad un
frate: il primo frate il quale il Signore mi dette fu frate Bernardo
.... Onde io voglio e comando quanto so e posso che ciascheduno il
quale sarà generale di questa religione ami quello, e l'honori come me
medesimo». I _Fioretti di S. Francesco_, cap. VI, rincarano la dose. «E
ponendosi frate Elia dalla mano diritta, Santo Francesco, il quale avea
perduto il vedere per le troppe lagrime, puose la mano ritta sopra il
capo di frate Elia e disse: questo non è il capo del mio primogenito
Bernardo, allora frate Bernardo andò a lui dalla mano sinistra, e S.
Francesco allora acconciò le braccia a modo di croce, e poi puose la
mano dritta sopra il capo di frate Bernardo e la manca sopra il capo
del detto Elia e disse a frate Bernardo .... Sia il principale dei
tuoi fratelli, ed al tuo comandamento tutti i frati obbediscano». Il
racconto dei _Fioretti_ è proprio il rovescio di quello più antico del
Celano, che ricorda pure l'incrociamento delle braccia, ma dice cumque
a sinistris ipsius resideret frates Elias, circumsedentibus reliquis
filiis cancellatis manibus dextram posuit super caput ejus, et dixit:
Te fili mi in omnibus et super omnia benedico. Si vede chiaro come
il racconto originale sia stato guasto per fine polemico. Ed è molto
istruttivo il confronto tra questo discorso del Patriarca, e l'altro
messogli in bocca dai _Fioretti_, cap. IV. _Male fate, frate Elia
superbo_ ecc. Tutto il racconto di questo capitolo è manifestamente
favoloso.
[688] La riporta l'AFFÒ, op. cit., pag. 29 .... pupilli sumus absque
patre et orbati lumine oculorum nostrorum ecc.
[689] Gli storici francescani non sono d'accordo su questo punto.
La _Cronaca delle Tribolazioni_ e il Wadding con essa (II, 164)
raccontano che alla morte di S. Francesco il vicario Elia fu fatto
generale, e che poi per dissidii insorti fu deposto e sostituito da
fra Giovanni Parente. Ben presto però Elia rifattosi dalla sconfitta,
avrebbe ripreso il generalato, dal quale dopo molto altro tempo venne
deposto da Gregorio IX. Questo racconto benchè confermato dal Salimbene
che dice di Elia a pag. 402: bis factus generalis minister, è poco
credibile come ha dimostrato l'Affò, op. cit., pag. 32, perchè fonti
antichissime, come Bernardo di Bessa segretario di S. Bonaventura,
dicono chiaramente: Fuerunt igitur post transitum sancti Patris hii
ejus successores videlicet frater Johannes cognominatus Parentius
.... isti successit frater Helyas. Con Bernardo s'accorda la Cronaca
dei XV e l'altra dei XXV Generali. L'espressione del Salimbene si può
intendere nel senso spiegato dall'Affò, che il vicario sino alla nomina
del nuovo generale fu da tutti riconosciuto per capo dell'ordine.
[690] L'AFFÒ, op. cit., pag. 36, scrive: «Frate Elia seppe tosto
indurre un divoto personaggio chiamato Simone Puzzarelli a fargli dono
del luogo detto Colle d'Inferno presso Assisi, ove gittar i fondamenti
dell'ideato edifizio. Il diligentissimo P. maestro Antonio Maria
Azzoguidi ci ha pubblicato il documento di tal donazione, steso il
30 di Marzo del 1228, per cui il donatore privossi del detto luogo,
e frate Elia a nome del Pontefice lo accettò ad habendum, tenendum,
possidendum, faciendum omnes utilitates et usus fratrum in ea videlicet
locum, Oratorium vel Ecclesiam pro beatissimo corpore Sancti Francisci,
vel quicquid ei de ipsa re placuerit in perpetuum». Codesta costruzione
era contraria alla regola, la quale prescriveva che le case dei frati
si costruissero in legno a guisa piuttosto di provvisorio ricovero che
di stabile dimora.
[691] La _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 143_r_, c'informa che
molti frati «lassata l'orazione mettevano avanti la curiosa e sterile
sapienza d'Aristotile alla divina sapienza, e che avidamente e con gran
sete desideravano d'udire maestri loici e filosofi, e che procurorono
ardentemente di avere e moltiplicare le scuole di queste scienze. E
che queste e altre simili cose li maggiori come li minori comunemente
predicavano excepto alquanti pochi admaestrati dallo spirito di Gesù
Cristo. Onde quelli frati spirituali si determinorono che era loro
necessario di ricorrere al sommo Pontefice e a la Chiesa romana».
Da questo passo s'inferisce che fin dal tempo di Elia il partito
intransigente cominciava a prendere il nome di SPIRITUALE, conforme
alle idee di Gioacchino. Non tutti i Gioachiti però avevano in dispetto
gli studii, ed il Salimbene (pag. 405) non che biasimare, loda frate
Elia, quia ordinem fratrum minorum ad studium theologiae promovit.
Che oltre alla teologia frate Elia coltivasse altri studii lo dice
il Salimbene, pag. 411: Undecimus defectus fratris Helyae fuit, quia
infamatus fuit quod intromitteret se de alchimia.
[692] SALIMBENE, pag. 402: Habebat gratiam Imperatoris et Papae. In
quanto al Papa basterà riferire questo brano della _Cronaca delle
Tribolazioni_, pag. 128_v_. «La buona memoria del Pontefice Gregorio
molto si confidava di frate Elia per la grande e costumata onestà, la
quale vedeva in lui e per la singulare prudentia e scientia, per la
quale si credeva che passassi sopra tutti li religiosi di quel tempo».
[693] Pag. 401: Et dominus Ghirardus de Corrigia, qui dicebatur
de Dentibus eo quod magnos dentes habebat, tunc temporis Potestas
parmensium erat, et venit personaliter cum quibusdam militibus ad locum
fratrum minorum ad visitandum fratrem Helyam generalem ministrum, qui
sedebat in domo, in qua hospites sive forenses comedunt, super lectum
de culcidra, et habebat ignem copiosum coram se et cappellam armenicam
in capite suo, nec Potestati intranti et se salutanti assurrexit,
nec de loco suo motus est, ut vidi oculis meis, quae fuit rusticitas
maxima reputata. Queste citazioni del Salimbene le tolgo dal libro
_De praelato_, il quale secondo il Novati non è un'opera a parte, come
parrebbe dall'edizione parmense, bensì una delle maggiori digressioni
che si leggono nella Cronaca. Vedi NOVATI, _La Cronaca di Salimbene_
nel _Giornale storico della letteratura italiana_, I, 390.
[694] La lettera è riportata dal WADDING, III, 20, colla data 1239:
Sunt inter nos aliqui, qui propter discipulatum et societatem sancti
Patris nostri Francisci habentur apud domesticos et exteros in magna
aestimatione, sed hi suo se regentes sensu, laxantes obedientiae
frenum, velut oves absque pastore et homines absque ductore, hic inde
discurrunt, loquentes quae placent ecc.
[695] SALIMBENE, pag. 405. Item supradictus Helyas ministros
provinciales ita tenebat sub baculo quod tremebant eum, sicut juncus
tremit cum ab acqua concutitur .... Deponebat eos ab officio ....
insuper caputium longum dabat quibusdam et mittebat eos ab oriente in
occidentem.
[696] Vedi l'aneddoto raccontato dal Salimbene, di un frate Alberto
parmense, ministro di Bologna, stato prima deposto dal suo ufficio, ma
poi che si sottomise restitutus fuit in gradum pristinum, insuper et
multa ab Helya obtinuit pro provincia sua.
[697] _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 132 (WADDING, III, 20):
«Comanda questo judice che frate Cesare, uomo innocente e in tutte le
sue cose savio e sancto, sia incarcerato con li ferri al piede ecc.
prese una stanga e lo percosse tanto crudelmente e fortemente che
.... si morì e fu il primo ammazzato ed ucciso per le mani delli suoi
fratelli, come el primo martire Stefano orando per li persecutori ....
In quella medesima ora che l'anima sua uscì dal corpo Papa Gregorio
vidde portare dagli angeli un'anima in cielo», pag. 133_v_, (l'angelo
disse al Papa) «della quale anima tu nel giorno della tua morte hai
a rendere ragione a Dio, perocchè per occasione della tua autorità
dopo la prigionia e li ferri e molte afflictioni, le quali tutte lui
pazientemente ha sostenute, dalli suoi frati e per la fede e pura
observantia della sua regola è stato morto da loro», pag. 137_v_. (S.
Antonio venendo in Assisi per avere il cadavere di S. Francesco) «fu
preso dai birri di frate Elia e spogliato e disciplinato insino al
sangue».
[698] Riporto dalla bolla di Gregorio IX (WADDING, II, 224) questo
passo: Duximus respondendum quod si rem necessariam velint fratres
emere vel solutionem facere pro jam empto possint vel Nuncium ejus a
quo re emitur, vel aliquem alium volentibus sibi eleemosynam facere
nisi iidem per se, vel proprios nuncios maluerint praesentare,
qui taliter praesentatus a fratribus non est eorum nuncius, licet
praesentetur ab ipsis, sed illius potius cujus mandato solutionem
fecit, seu recipientis eandem.... Ad quem etiam fratres pro hujusmodi
necessitatibus poterunt habere recursum, maxime si negligens fuerit,
vel necessitates ignoraverit eorundem.
[699] Frate Elia accettò in nome del Papa la donazione citata più
sopra (p. 437, n. 1). Vedi inoltre la Bolla di Gregorio, pag. 246:
Dicimus itaque quod nec in communi nec in speciali debent proprietatem
habere, sed utensilium et librorum et eorum mobilium quae licet habere,
eorum usum habeant.... nec vendi debeant mobilia vel extra ordinem
commutari aut alienari quoque modo, nisi Ecclesiae Romanae Cardinalis,
qui fuerit ordinis Gubernator .... auctoritatem super hoc praebuerit.
Confrontate la Bolla d'Innocenzo IV del 1245, riportata dal WADDING,
III, 129. Et licet in eadem Regula sit prohibitum, ne fratres recipiant
per se, vel per alios denarios vel pecuniam ullo modo, possunt tamen,
si rem sibi necessariam aut utilem velint emere, vel solutionem
facere pro re empta, vel nuncium ejus a quo res venditur, vel aliquem
alium volentibus sibi eleemosynam facere, nisi eidem per se vel per
proprios nuncios solvere maluerint. Pag. 130: Et taliter nominati vel
praesentati a fratribus non sunt eorum nuncii, seu depositarii; sed
illorum, a quibus eis pecunia vel denarii committuntur .... Cum tam
immobilium quam mobilium hujusmodi jus proprietas et dominium ....
nullo modo ad ecclesiam ipsam spectent, cui domus et loca praedicta
cuna Ecclesiis caeterisque suis pertinentes (quae omnia in jus et
proprietatem beati Petri suscipimus) omnino tam in spiritualibus quam
in temporalibus immediate subesse noscuntur.
[700] SALIMBENE, pag. 410: Octavus defectus fratris Helyae fuit quia
violenter voluit tenere dominium ordinis, quod ut melius tenere posset
plures sagacitates habebat. Primam quia frequenter mutabat ministros,
ne nimius radicati fortius insurgerent contra ipsum; secundam quia
illos fratres faciebat ministros, quos reputabat amicos; tertiam quia
non faciebat capitula generalia nisi particularia idest cismontanorum,
non enim vocabat ultramontanos ministros, timens ne deponeretur ab eis.
[701] SALIMBENE, pag. 403. Porro secundus defectus fratris Helyae
fuit quia multos inutiles recepit ad ordinem. Habitavi in conventu
senensi duobus annis, et vidi ibi XXV fratres laycos .... propter hoc
recipiebat multitudinem laycorum, qua posset melius talibus dominari
.... Tertius defectus fratris Helyae, quia homines indignos promovit
ad officia ordinis, faciebat enim laycos guardianos, custodes et
ministros, quod absurdum erat valde, cum in ordine esset copia bonorum
clericorum.
[702] Anche il Salimbene deve suo malgrado riconoscerlo, pag. 403. Si
quis autem objiciat verbum Regulae quod dicit: _Ipsi vero ministri si
presbyteri sunt_, dicimus quod hoc pro tempore dictum fuit, quando in
ordine non erat copia sacerdotum.
[703] Il Salimbene ai rimproveri riportati più su (p. 443, n. 1)
aggiunge questi altri: p. 404. Quartus defectus fratris Helyae
fuit quod toto tempore, quo fuit minister non fuerunt generales
constitutiones. Longum esset valde si vellem ruditates et abusiones,
quas vidi, referre. Pag. 405: Quintus defectus, quia nunquam
personaliter volebat ordinem visitare. Pag. 409: Septimus defectus,
quia nimis volebat splendide et delitiose et pompatice vivere.
Pag. 410: Et habebat palafredos pingues et quadratos .... Item raro
comedebat in conventu .... item specialem coquum habebat in conventu
Assisii, fratrem Bartholemaeum paduanum, quem vidi et cognovi, qui
cibos delicatissimos faciebat. [Il Salimbene se ne intendeva non poco].
[704] Questa congettura mi venne suggerita dalla lettera di Federigo
II, che si riferisce a frate Elia (HUILLARD, _Hist. dipl._, V, 346).
Revera papa iste quemdam religiosum et timoratum fratrem Helyam,
ministrum ordinis fratrum minorum, ab ipso beato Francisco padre
ordinis migrationis sue tempore constitutum, pro eo quod amore
justitie, cui est corde et opere dedicatus, pacem imperii promovens,
nomen nostrum, honorem et bonum pacis evidentibus iudiciis proponebat,
IN ODIUM NOSTRUM A MINISTERIO GENERALI REVOCAVIT, reverentia Christi
postposita, et juris sancti Francisci ordinatione contempta, divisionem
in fratribus faciens et in ordinationem et sectionem.
[705] Quanto rincrescesse al Papa l'accordo dell'Imperatore coll'ex
generale francescano lo prova la lettera di Gregorio IX del 1240,
(_Hist. dipl._, V, 777): Verum idem (Fridericus) non sub pastoris
virga humiliatus est verbere, quia potius super omne quod dicitur
Deus aut colitur elevatus, Helia et Henrico quibusdam non prophetis
sed prophanis apostatis, testibus suae perversitatis assumptis, in
lucis angelum in monte superbie transformatus, Christi claves et Petri
privilegium vilipendens, irriverenter divinis interesse presumit.
[706] La lettera è del 1243, (_Hist. dipl._, VI, 147): Tanta est bonae
fidei et devotionis probatae constantia, tantaque laudabilium efficacia
meritorum, quam in provido viro fratre Helia, dilecto familiari et
fideli nostro, semper et utiliter invenisse meminimus, quod ipsum jam
a fructibus agnoscentes personam suam domesticam nostris servitiis
libenter admittimus, et suae circumspectiones consiliis fiducialiter
inhaeremus. Cum igitur eundem fratrem nuper ad partes transmarinas
transfretare paratum pro quibusdam arduis excellentiae nostrae
servitiis, in quorum executione personam ejus utilem et necessariam
fore censuimus, a transitu ipso, praeter suae voluntatis propositum,
providerimus retrahendum, et ipsum licet invitum quodammodo in curia
vestra propterea mandavimus aliquandiu moratarum ecc.
[707] SALIMBENE, p. 412. Tertiusdecimus defectus fratris Helyae
fuit, quia namquam voluit ordini suo reconciliari; sed semper usque
ad ultimum diem vitae suae permansit in pertinacia sua .... Si
fuit absolutus, et si bene ordinavit de anima sua, modo cognoscit.
Viderit ipse .... (Qui la stampa non solo è mutila, ma errata). La
testimonianza del Salimbene, così precisa nei particolari, è certo
superiore a quelle, su cui si appoggia il Wadding per provare che Elia
si fosse ricreduto.
[708] Neanche Salimbene par che sia molto tenero di Gregorio, del
quale dice a pag. 8: Iste (Gregorius IX) etiam longo tempore fuit in
discordia et pugnavit cum imperatore Friderico secundo, qui multa mala
fecit Ecclesiae Dei, quae eum nutrivit et coronavit; ita quod pene
navis Petri sub praedicto Papa cecidit in profundum. Hoc est quod
abbas Joachim de romanis Pontificibus dixit, videlicet, quod aliqui
CONABUNTUR IN PRINCIPES, aliqui ducent pacificos suos dies.
[709] Rispetto al clero secolare non è diverso il linguaggio di
Federico da quello dei francescani intransigenti. Vedi la lettera
al Re d'Inghilterra in BRÉHOLLES, III, 37-38, pag. 50: In paupertate
quidem et simplicitate fundata erat Ecclesia primitiva, cum sanctos,
quos catalogus sanctorum commemorat, fecunda parturiret: sed olim
fundamentum nemo potest ponere praeter illud quod positum est a Domino
et stabilitum. Porro quia in divitiis navigant, in divitiis volutantur,
in divitiis aedificant, timendum ne paries inclinetur Ecclesiae, ne
maceria depulsa ruina subsequatur.
[710] SALIMBENE, pag. 3. Imperator vero Fridericus fuit homo pestifer
et maledictus, schismaticus, haereticus et epicureus, corrumpens
universam terram. Lo stesso frate racconta ingenuamente che
raccapricciò all'annunzio della morte di Federico. Pag. 57: Horrui
cum audirem, et vix potui credere. Eram enim Joachita, et credebam
et expectabam et sperabam quod adhuc Fridericus majora mala esset
facturus, quam illa qua fecerat, quamvis multa fecessit. Ma non tutti
la pensavano così, e Salimbene stesso racconta (pag. 37), di un frate
Gherardo da Modena, amicus et intimus beati Francisci, curialis homo,
liberalis et largus, religiosus et honestus et valde morigeratus,
temperatus in verbis et omnibus operibus suis .... erat multam
imperialis et nihilominus in pace et in aequitate ambulavit coram Deo
.... ed alla sua morte multa miracula Deus per eum operari dignatus
est. Un altro frate Bartolomeo Ghiscolo di Parma, (pag. 101) curialis
et spiritualis homo, sed magnus probator et magnus Joachita, et
partem imperialem diligens .... in vita sua fecit monstra et in morte
mirabilius operatus est.
[711] Di frate Alberto pisano, che sostituì Elia, non ci dice altro
il Salimbene se non che fu eletto nel 1239, e un anno dopo nel 1240
morì (pag. 17, 50-51). Il frate Aimone, che gli successe, scrisse
un'esposizione delle profezie d'Isaja, dalla quale Salimbene p. 224
riferisce questa frase: Manifestum est quod respublica debet subesse
Romano Pontifici. Frate Aimone morì nel 1244 (SAL., p. 60).
[712] SALIMB., pag. 97. Magni clerici et spirituales viri et maxime
Joachitae.
[713] _In Apoc._, fol. 77, col. 4.
[714] Il testo dell'_Apocalisse_, cap. XI: «et dabo duobus testibus
meis, et prophetabunt diebus mille dugentis sexaginta sacris amicti»
va interpetrato secondo Gioacchino così che l'un testimonio significhi
l'ordine dei chierici, l'altro dei monaci. Ille ergo significat
ordinem clericorum, iste ordinem monachorum, quadraginta duo menses,
quibus predicant induti saccis, significant totidem generationes (_In
Apoc._, fol. 148, col. 4). Nei libri apocrifi invece codesti ordini
sono proprio i mendicanti nati ad occidentalem ecclesiam in tota mundi
latitudine flagellandam (_Super Esaiam_, fol. 37 _recto_).
[715] Il Concilio di Arles dice dei libri di Gioacchino: a majoribus
nostris usque ad haec tempora remanserunt intacti, utpote latitantes
apud quosdam religiosos in angulis et antris, doctoribus indiscussi.
[716] Pag. 101: Et interfui etiam ego ipse isti doctrinae ut audirem
fratrem Hugonem, [che soleva per lo più dimorare in Nizza]. Nana
prius eram edoctus, et hanc doctrinam audieram, cum habitarem Pisis,
a quodam abate de ordine Floris, qui erat vetulus et sanctus homo
et omnes libros suos, a Joachim editos, in conventu pisano sub
custodia collocaverat, timens ne Imperator Fridericus monasterium suum
destrueret, qui erat inter Lucam et civitatem pisanam .... Credebat
enim quod in Friderico tunc temporis omnia essent complenda mysterio eo
quod cum Ecclesia discordiam habebat non modicam.
[717] Il Rousselot (_Joachim_, pag. 139), anche dopo la dissertazione
del Renan, seguita a sostenere: que le livre intitulé l'Evangile
eternel n'a jamais existé que sous forme d'un cahier redigé par
ceux, qui accusaient les Dominicains et les Franciscains. Il che è
contraddetto da una fonte molto importante, della quale non so perchè
il Rousselot non vuol fare nessun conto, voglio dire dal processo
verbale della Commissione cardinalizia di Anagni, ove è detto (Cod.
bibl. nat. de Paris, n. 1726, carte 139. Cfr. D'ARGENTRÉ, I, 163;
RENAN, _Revue des deux mondes_, tom. LXIV, pag. 109): Quod liber
Concordiarum vel Concordiae veritatis appelletur primus liber Evangelii
aeterni probatur XVII capitulo, et quod liber iste Concordiae sit
Joachim habetur per totum illud capitulum. Quod liber iste, qui dicitur
Apocalypsis nova, appelletur secundus liber ejusdem Evangelii probatur
XX capitulo. Similiter quod liber, qui dicitur Psalterium decem
chordarum, sit tertius liber ejusdem Evangelii. E più appresso in un
luogo, tronco nel D'Argentré, e pubblicato intero dal Renan, pag. 113:
Item XXVIII cap. ponuntur haec verba: _in primo libro ipsius Evangelii
aeterni videlicet in secundo secundae Concordiae_. Et tria praedicta
probantur similiter expresse XXXI cap., ubi distinguitur simplex
lictera (ibi: _attendent vero_ etc.), et similiter ante finem ultimi
capituli, ubi dicitur: _illud attendendum_ ecc. Da questi passi appar
chiaro: 1º Che l'Evangelio eterno non era altro se non la collezione
delle tre opere dell'abate Gioacchino. 2º Che gli scritti apocrifi
erano così cresciuti da oscurare i genuini dell'abate calabrese, sicchè
i raccoglitori si videro costretti a dimostrare l'autenticità delle
tre opere, che essi ben sapevano distinguere dalle altre falsamente
attribuite a Gioacchino.
[718] Si veda con che circospezione Gioacchino commenta il testo
dell'_Apocalisse_: «Et vidi alterum Angelum volantem per secundum celum
habentem Evangelium aeternum». Par che schivi di parlarne come al fol.
173, col. 4; conferenda sunt verba, que de eo scripta sunt et de duobus
aliis, qui sequuti sunt eum, ut alia per alia inquisita aut omnino
pateant intellectui nostro, aut quod reliquum fuerit igne comburatur.
[719] Secondo il Rousselot (op. cit., pag. 140), l'_Introductorius_
dell'_Evangelo eterno_ sarebbe la stessa cosa dell'_Introductorius_
premesso da Gioacchino all'_Esposizione dell'Apocalisse_. Basta
confrontare i passi estratti dalla Commissione d'Anagni, e già
pubblicati dal D'Argentré con gli analoghi dell'opera di Gioacchino
per rilevarne le differenze. Vedi Codice, carte 139, (D'ARG., I, 163;
RENAN, pag. 126, n. 1): Item XXIV cap. comparat vetus Testamento primo
coelo, Evangelium Christi secundo coelo, Evangelium aeternum tertio
caelo, et expressius XXV capitulo, ubi comparat vetus Testamentum
claritati stellarum, novum Testamentum claritati lunae, Evangelium
aeternum, sive spiritus sancti, claritati solis. Item XXVII capitulo
comparat vetus Testamentum atrio, novum sancto, aeternum sancto
sanctorum. Item XXX comparat vetus Testamentum cortici, novum testae,
Evangelium aeternum nucleo. Cfr. _Introd. in Apoc._, fol. 5, col. 2:
Secundus status fuit sub Evangelio et manet usque nunc in libertate
quidem respectu praeteriti, sed non in libertate respectu futuri ....
tertius ergo status erit circa finem saeculi, jam non sub velamine
literae sed in plena spiritus libertate. Come si vede qui non c'è
parola di _Evangelo eterno_, e più che l'opposizione è messa in
evidenza la continuità dei varii periodi (col. 3) de lege naturale
ad legem Moysi, de lege Moysi ad Evangelium, de Evangelio Christi ad
spiritalem intellectum, de spiritali intellectu ad veram et aeternam
contemplationem Dei.
[720] Fin dal tempo di Gregorio IX, erano nati dissidii tra il clero
secolare ed i nuovi ordini, come si raccoglie dalla bolla di questo
papa del 1232 _Nimis iniqua_. Non desunt plerique tam Ecclesiarum
Praelati quam alii, qui coeca cupiditate seducti, propriae aviditati
subtrahi reputantes quidquid praedictis fidelium pietas elargitur,
quietem ipsorum multipliciter inquietant.
[721] I Domenicani eran entrati come di soppiatto nell'Università
ottenendo una cattedra nel 1228, quando il corpo universitario
per protestare contro l'infrazione di alcuni suoi privilegi s'era
ritirato prima a Reims e poi ad Angers. Dopo pochi anni nel 1250
ebbero luogo altre proteste, ed il corpo universitario si ritirò di
nuovo, tribus magistris Regularibus, videlicet duobus Praedicatoribus
et uno frate minore exceptis, qui pro suae voluntatis arbitrio suum
renuerunt prestare consensum. Allora l'Università stabilì ut de coetero
nullus in quacunque facultate magister ad Collegium magistrorum vel
consortium Universitatis admittatur, nisi prius in plena congregatione
magistrorum, vel saltem coram quinque magistris suae facultatis, ad hoc
specialiter deputatis, juraverit statuta nostra licita et honesta et
nobis expedientia se firmiter observaturum. Il decreto surriferito si
può leggere nel DU BOULAY, _Historia Universitatis Parisiensis_, III,
250 e segg.
[722] Questo sospetto si trova in un cronista domenicano in verità
molto tardivo, il Corner, che attribuisce l'Evangelo eterno allo stesso
Guglielmo di S. Amore. (AFFÒ, _Vita del B. Giovanni da Parma_, Parma,
1777, pag. 75).
[723] Il trattato è intitolato _De periculis novissimorum temporum_.
Non avendo trovate le opere di Guglielmo io cito dall'edizione che
ne fece il Brown (_Appendix ad fasciculum rerum expotendarum et
fugiendarum ab Orthwino editum a.D.MDXXXV_, Londini MDCXC). Il Brown
ignora l'autore del libro, e lo suppone a torto composto nel 1389,
mentre invece fu pubblicato nel 1256 (_Hist. litt._, XIX, 202).
[724] _De periculis_, cap. 8, pag. 27: Ergo nos sumus in ultima aetate
hujus mundi, e cita parecchie autorità, tra le quali anche l'apocrifo
commento di Gioacchino a Geremia. Pag. 28: Haec omnia initia dolorum
sunt scilicet, quae erunt tempora Antichristi.
[725] _De periculis_, cap. 3, pag. 23: homines qui apti erunt et idonei
ad praedicta pericula .... charitatem anelantes non verbis sed factis.
Dum enim ambiunt officia praelatorum videlicet praedicandi, corrigendi,
confessiones audiendi .... charitatem factis abnegant. Cap. IV, pag.
23-24: et illi seductores, posteaquam per suam simulatam sapientiam et
sanctitatem principes et populos christianos ita seduxerunt, quod plene
acquiescunt consiliis eorum. Cap. V, pag. 24: Domus mulierum et virorum
seductibilium ingrediuntur .... seducunt mulierculas, prius eas, et per
eas viros eorum, sicut Diabolus seduxit Evam, et per eam Adam.
[726] Cap. XII, pag. 30-31. Praecipere illis qui sunt de secta illa
ut deserant eam .... inhibere illis, qui non sunt de secta illa, ne
de illa fiant .... Si haec facta fuissent, sufficienter repulsa essent
pericula praedicta.
[727] Questo scritto fu composto da Guglielmo quando sali sul trono
Clemente IV, che gli concesse di far ritorno a Parigi, donde era
stato esiliato per opera di Alessandro IV. Al benevolo papa Guglielmo
indirizzò il nuovo suo lavoro. Ed il Papa gli rispose in una lettera
pubblicata dal Martène (_Thes._, II, 417) ammonendolo amorevolmente che
il nuovo scritto non differiva dall'antico. (_Hist. litt._, XIX, 207).
[728] Il titolo del libro pubblicato dal Martène (_Amplissima
collectio_, IX, 1273) è il seguente: _Nicolai Oresme episcopi de
Antichristo et ejus ministris ac de ejusdem adventus signis propinquis
simul et remotis_. Il Leclerc (_Hist. litt._, XXI, 470 e segg.) ha
dimostrato luminosamente che l'Oresme, vescovo di Lisieux nel 1382,
non può essere l'autore di un libro, che appare composto non più tardi
del 1273. Ed è assai probabile l'ipotesi, adottata anche dal Renan,
che il nome di Oresme sia l'anagramma di S. Amore. Tutta la seconda
parte del libro è indirizzata ai precursori dell'Anticristo, che sono
i pseudo-profeti, i falsi predicatori, che sotto il manto della pietà
preparano la rovina della Chiesa.
[729] La Bolla è riportata dal DE BOULAY, III, 311. Nos libellum
.... tanquam iniquum, scelestum et execrabilem, et instructiones ac
documenta in eo tradita utpote prava, falsa et nefaria de fratrum
nostrorum consilio authoritate apostolica reprobamus, et in perpetuum
condemnamus, districte praecipientes ut quicumque libellum ipsum
habuerit, cum infra 8 dies, ex quo hujusmodi nostram reprobationem et
condemnationem sciverit, prorsus et in toto et in qualibet sui parte
comburere et abolere procuret.
[730] _De periculis_, cap. 2º, pag. 21. Unde videtur quod authoritate
sedis apostolicae, aut diocesanorum, praedicare possunt. Respondetur
quod de potestate Domini Papae aut Episcoporum disputare non volumus.
Verumtamen cum secundum jura tam divina quam umana in una ecclesia
non possit esse nisi Rector unus, alioquin Ecclesia non esset sponsa
sed scortum .... Si vero dominus Papa concedit aliquibus personis
potestatem praedicandi ubique, intelligendum est ubi ad hoc fuerint
invitati.
[731] La prima osservazione che fecero i cardinali, cui fu commesso
l'esame del libro di Guglielmo, è che in esso fosser contenute
quaedam perversa et reproba contra potestatem et authoritatem Romani
Pontificis, come dice Alessandro IV nella bolla citata.
[732] I manoscritti sono segnati al num. 1726, ed al num. 1706,
fondo Sorbona. Alcuni documenti contenuti in questi manoscritti sono
riprodotti anche in un altro manoscritto num. 391 della biblioteca
Mazarino. RENAN, L'_Evangile Eternel_ (_Revue des deux mondes_, tom.
LXIV, pag. 109). I documenti sono quattro: 1º Il primo documento, che
si trova solo nel manoscritto num. 1726, contiene estratti dai libri
di Gioacchino, non pure dei tre autentici, ma anche dagli apocrifi,
come il commentario a Geremia, il _De oneribus provinciarum_, ed il
commentario ad Ezechiele. 2º Il secondo documento, che si trova in
tutti e tre i manoscritti, contiene gli estratti, che la Commissione
di Anagni fece dell'_Introduttorio_ all'_Evangelo eterno_. Fu
pubblicato dal D'Argentré, I, 163, secondo il n. 1706, che è il più
imperfetto. Il principio di questo documento ripubblicato nella sua
integrità dal Renan, pag. 109, nota 1 è il seguente: Haec notavimus et
extraximus de Introductorio in Evangelium aeternum-, misso ad dominum
Papam ab episcopo Parisiensi, et tradito nobis tribus cardinalibus
ad inspiciendum ab eodem domino Papa, videlicet Odone tusculanensi,
Stefano Prenestino episcopis, et Hugone sanctae Sabinae presbytero
cardinali. 3º Il terzo documento (manoscritto 1726 Sorbona e 391
Mazarino) è un altro processo verbale della Commissione d'Anagni,
nel quale si contengono gli estratti delle opere autentiche di
Gioacchino, certo secondo la nova edizione fatta per l'_Evangelo
eterno_, perchè oltre al testo si citano le note di fra Gherardo. Il
Renan ha pubblicato il principio di questo documento e le note. Io
aggiungerò qualche altro passo secondo il manoscritto del 1726, copiato
dal sig. Bencini e gentilmente collazionato dal mio amico E. Alvisi.
4º Il quarto documento, già pubblicato dal D'Argentré, si trova solo
nel num. 706. È un'altra enumerazione degli errori dell'_Evangelo
eterno_, identica a quella che si legge nel _Directorium inquisitionis_
dell'Eymerich.
[733] L'_Introductorius_ talvolta apparisce come un opuscolo
separato, ed il Renan osserva che alcuni scrittori contemporanei
come Matteo Paris, e Guglielmo di S. Amore chiamano Evangelo eterno
l'Introduttorio (op. cit., pag. 115). Nella nota precedente abbiamo
riportato il principio del resoconto d'Anagni, dal quale apparisce che
l'opuscolo, mandato al Papa dal vescovo di Parigi, è appunto codesto
_Introductorius_. Ma che in seguito di esso fossero pubblicate o le
opere autentiche di Gioacchino, o almeno estratti da esso lo prova
l'altro documento, il terzo della nota precedente, del quale sarà
utile riportare il principio (RENAN, pag. 110). Anno Domini MCCLV,
VIII idus Julii Anagniae coram nobis Odone episcopo tusculano, et
fratre Hugone presbytero cardinali, auditoribus et inspectoribus
datis a Papa, una cum reverendo patre Stephano Praenestino episcopo
se excusante per proprium capellanum suum, et nobis quantum ad hoc
vices suas committente, comparuit Magister Florentius episcopus
Acconensis, proponens quaedam verba de libris Joachim extracta
suspecta sibi, ut dicebat, nec publice dogmatizanda aut praedicanda,
sive in scriptis redigenda, ut fieret inde doctrina sive liber (par
che accenni alla nuova pubblicazione fattane) prout sibi videbatur.
Et ad haec audienda et respicienda una nobiscum duos alios scilicet
fratrem Bonevaletum, episcopum Pavendensem, et fratrem Petrum lectorem
fratrum Praedicatorum Anagniae, quorum unus tenebat originalia Joachim
de Florensi monasterio, et inspiciebat coram nobis utrum haec essent
in praedictis libris, quae praedictus Acconensis legebat, et legi
faciebat per tabellionem nostrum et inspiciebat sic. Questi libri,
che Florenzo leggeva, erano probabilmente o la nuova edizione degli
scritti di Gioacchino, o almeno gli estratti, che se ne fecero per uso
dell'_Evangelo eterno_. Ed i giudici di Anagni, che scrupolosamente
riscontrarono la nuova edizione coll'antica, non trovarono differenza.
Il che prova che i Gioachimiti non alterarono i libri dell'abate, come
sospetta il Renan (pag. 121); ma vi aggiunsero note quando pareva loro
di dover compiere il pensiero del profeta.
[734] L'Introduttorio insisteva sulle differenze nel 30º capitolo, ove
(D'ARG., 161-62) dicit quod ALIA est scriptura divina, quae data est
fidelibus eo tempore, quo Deus pater dictus est operari, et ALIA quae
data est Christianis eo tempore, quo Deus filius dictus est operari,
et ALIA quae danda erit eo tempore, quo Spiritus Sanctus proprietate
mysterii Trinitatis operabitur. L'opposizione è tale tra il secondo
periodo ed il terzo, che il nome di Vangelo par quasi venga negato al
Novo Testamento, e serbato solo ai libri gioachitici. Almeno così si
potrebbe interpetrare questo passo omesso dal D'Argentré e pubblicato
dal Renan, pag. 126, nota 5: Item XXVIII, dicit sacram scripturam
divisam in tres partes scilicet in vetus Testamentum, in Novum et in
Evangelium. (Vero è che si potrebbe sospettare non fosse stata omessa
dal copista la parola aeternum). Quod capitulum totum est notabile
et totum legatur. Si confronti il passo tolto dal quarto documento.
(Cod. Sorbona, num. 1706). EYMERICH, _Directorium_, pag. 271. Secundus
error quod Evangelium Christi non est Evangelium regni, et ideo non est
aedificatum.
[735] Il Concilio di Arles nel condannare l'_Evangelo eterno_ a ragione
notava che questo nome fosse dato ac si Christi Evangelium non aeternum
nec a Spiritu Sancto nominari debuissent.
[736] Queste proposizioni si trovano non nel resoconto d'Anagni, ma
in quell'altro fascicolo d'estratti esistente solo nel num. 1706,
già riportato dall'Eymerich (ed incompiutamente dal D'Argentré)
_Directorium inquisitionis_ (Roma, 1585), pag. 271. Quartus error: Quod
Novum Testamentum non durabit virtute sua nisi per sex annos proximos
futuros, videlicet usque ad annum Christi MCCLX. Sextus error, quod
Evangelium Christi aliud Evangelium subdet, et ita pro Sacerdotio
Christi aliud Evangelium (D'Argentré ha sacerdotium) succedat. Septimus
error: Quod nullus simplex homo est idoneus ad instruendum hominem
alium de spiritualibus et aeternis, nisi illis qui incedunt pedibus
nudis.
[737] EYMERICH, loc. cit. Duodecimus error: Quod spiritualis
intelligentia Novi Testamenti non est commissa Papae romano, sed
tantum litteralis. Tertius decimus error: quod recessus ecclesiae
Graecorum a Romana ecclesia fuit bonus. .... Quintus decimus error,
quod populus Graecus magis ambulat secundum spiritum quam populus
latinus .... Decimus nonus error, quod Christus et apostoli ejus
non fuerunt perfecti in vita contemplativa. Vicesimus error, quod
activa vita usque ad tempus abbatis Joachim fructuosa fuit, sed nunc
fructuosa non est: contemplativa vero ita ab ipso Joachim fructificare
coepit, et amodo in perfectis successoribus ejus perfectius manebit.
Tra questi passi e quelli della nota precedente secondo il D'Argentré
si legge questa nota: Haec de prima parte (cioè i primi sette errori
riportati dall'Eymerich). De secunda parte ejusdem libri, quae
appellatur concordantia Novi et Veteris Testamenti, sive Concordantia
veritatis, isti errores possunt extrahi. Codesti errori e quelli della
nota precedente sono tolti dal quarto documento inserito soltanto
nel cod. num. 1706, e già riportato dall'Eymerich. Secondo questo
documento l'_Evangelo eterno_ si divide in due parti; la prima formata
dall'_Introductorius_ o come è detto qui _Praeparatorium in Evangelium
aeternum_, la seconda dalla _Concordia dei due Testamenti_ divisa in
cinque libri. L'ordinamento dell'_Evangelo eterno_ riferito in questo
documento non differisce, secondo il Renan, da quello del resoconto
d'Anagni. Ed in verità il sostituire la parola _Praeparatorium_
ad _Introductorium_, ed il mettere come prima parte quello che nel
resoconto era considerato come introduzione sono lievissime differenze.
Messa come prima parte l'_Introduttorio_ era ben naturale che la
_Concordia_ ne fosse la seconda, e l'_Apocalisse_ e il _Decacordo_
sarebbero state la terza e la quarta, se il raccoglitore non le
avesse trascurate, forse perchè gli pareva che non contenessero nulla
di novo, che non fosse stato detto nella _Concordia_. Ma se queste
differenze sono lievi, altre mi pajono più gravi di quel che crede
il Renan. Nel resoconto di Anagni non sono notati nè il sesto errore,
che al sacerdozio di Cristo debba succedere un altro sacerdozio; nè il
settimo che nessuno all'infuori degli scalzi sia atto ad insegnare le
verità dello Spirito. Non è dunque esatto quel che afferma il Renan
che gli errori dell'_Introduttorio_, notati nel quarto documento,
sieno identici a quelli rilevati dalla Commissione d'Anagni. E meno
esatta ancora è l'altra proposizione del Renan, che gli errori estratti
dalla seconda parte sono effettivamente tolti dalla _Concordia_. Tutto
al contrario, in nessun'opera autentica di Gioacchino si leggono
proposizioni come la duodecima e le altre qui sopra riferite. Nè
i cardinali tra tanti luoghi, che estrassero dalla _Concordia_, ne
riportarono neanche una, che suonasse così aspra ed irriverente per
la Chiesa Romana. Da queste considerazioni s'ha da trarre questa
conclusione affatto opposta a quella del Renan, che cioè la redazione
dell'_Evangelo eterno_, dalla quale furono estratti gli errori
riportati dall'Eymerich, dev'essere ben diversa da quella che avean
sotto gli occhi i cardinali; nè è improbabile che sia posteriore.
[738] Cod., carte 142; RENAN, pag. 111, nota 1. Quod exponens frater
Girardus scripsit «haec abominatio erit pseudo-papa, ut habetur alibi»,
istud alibi reperitur longe infra quinto libro _Concordiae_ de Zacaria
propheta, ubi incipit: _in Evangelio_, et dicitur: cum videritis
abbominationem desolationis, quae dicta est a Daniel. (Cfr. lib. V,
cap. 104, fol. 124, col. 3). Rursus et ibi frater Gerardus: «haec
abbominatio quidam Papa erit simoniaca labe respersus, qui circa finem
sexti temporis obtinebit in sede, sicut scribit in quodam libello ille,
qui fuit minister hujus operis, Gerardus». Il Renan espunge a ragione
Gerardus, ed io aggiungo che forse si dovrà sostituire Joachim, il
quale è chiamato pure minister hujus operis nel passo che riporteremo
più appresso a pag. 469, n. 1.
[739] Vedi cod. carte 150. Item circa hoc idem diligenter notandum
qualiter praefert tertium statum secundo, et quamvis hoc inveniatur
in locis plurimis, sufficit tamen illa recapitulatio, quam facit in Vº
libro _Concordiae_ in fine secundae distinctionis quod incipit sic: _Ad
explanationem mysterii supra scripti_ (Cfr. ediz. ven. V, 82, fol. 112,
col. 2).
[740] Una nota di fra Gherardo (cod., carte 148 _tergo_; RENAN, loc.
cit.), rimanda infatti al _Decacordo_: Super hoc glossa fratris Girardi
declaratio est ejus, quod dicitur aevangelium aeternum in secundo
libro Psalterii decem chordarum scilicet XIX capitulo quod incipit: _in
primo sane tempore_ (Cfr. ediz. veneta, fol. 259, col. 4). Fin qui la
nota pubblicata dal Renan. La Commissione segue riportando le parole
di Gioacchino, che sono veramente notevoli. Sed jam nunc agendum est
de tempore quinto, in cujus initio sumus nos, in quo oportet adhuc
Spiritum Sanctum missum a filio operari opera sua multo altius, quam
hactenus operatus est, ut omnes discant honorificare Spiritum Sanctum
sicut Patrem et Filium. In quo? Haud dubium quod in Evangelio ejus.
Non enim sicut decet honorificat illum, qui non subjectus et devotus
recipit evangelium ejus. Et quod est evangelium ejus? illud quod
dicitur Joannes in Apocalipsi: Vidi Angelum Dei volantem per medium
coelum et datum est illi Evangelium aeternum. In quo (ediz. ven.,
_quod_) est Evangelium ejus? illud quod procedit de Evangelio Christi,
lictera autem occidit, spiritus autem vivificat. Gioacchino parla
qui per incidenza dell'_Evangelo eterno_, nè certo egli ha la superba
pretensione di dare questo nome ai suoi libri, ma certo è che anche lui
intende per _Vangelo eterno_ l'interpetrazione spirituale od allegorica
del vangelo di Cristo.
[741] Cod., carte 144 _tergo_: In praenotatis videtur quod iste novas
et falsas opiniones confingat, et hoc maxime vanae gloriae causa, idest
ut exaltet ejus ordinem incredibiliter et intempestive super alios
ordines immo super totam ecclesiam.
[742] Così ad esempio a carte 150 _tergo_ del codice (RENAN, pag. 112):
Dicit frater Girardus in notula: iste doctor sive Angelus (che apre
il sesto suggello) apparuit circa MCC annum incarnationis dominicae,
hoc est ille liber, de quo loquitur hic, in quo tonitrua loquuta sunt
voces suas, quae sunt mysteria septem signaculorum. È evidente qui
l'allusione a Gioacchino, che pubblicò i suoi libri nel 1200. Più
chiara è l'altra nota (cod., carte 150; RENAN, p. 111). Notula fratris
Gerardi: In hoc loco vir indutus lineis, qui fuit minister hujus
operis, loquitur de se et de duobus (S. Domenico e S. Francesco), qui
secuti sunt eum statim post mcc annis Incarnationis dominicae, quos
Daniel dixit se vidisse super ripam fluminis, quorum unus dicitur in
Apocalipsi: Angelus habens falcem acutam, et alius dicitur Angelus qui
habuit signum Dei vivi, per quem Deus renovavit apostolicam vitam.
[743] I Giudici d'Anagni a ragione citano a carte 142 la _Concordia_
(V, 66, fol. 95, col. 4), ove si legge: Senectus David hujus secundi
stati et ordinis ecclesiastici militantis in litera Evangelii
senectutem designat .... Quia vero in servando ordine suo incipiet
Pontifex [_romanus_, aggiunge l'ediz. veneta] frigescere, extollentur
adhuc aliqui de clero qui videbuntur esse strenui ad certamen, ut stent
in regno Ecclesiae pro patre suo. Sed non obtinebunt, quia non erit
adhuc necesse regnare ordinem belli in die pacis, sed magis oporteret
religiosos transire in illum ordinem, qui designatus est in Salomon.
Queste parole sono molto chiare, e sembrano scritte da fra Gherardo.
Egli è vero che in fine del capitolo Gioacchino aggiunge: non igitur,
quod absit, deficiet Ecclesia Petri, quae est tronus Christi, sicut
natis mulierum in fine veteris Testamenti, sed commutata etiam in
majorem gloriam, mauebit stabilis in aeternum. Ma queste pie proteste
non distruggono le precedenti proposizioni, e la Chiesa resterà eterna,
a patto che si trasformi. Non sarà un mutamento violento, ma un pallido
tramonto, come direbbero oggi. In un altro luogo della _Concordia_,
II. I, 28, fol. 18, col. 1, rilevato dai giudici a carte 144 _tergo_
è detto: Duo perfecti ordines claruerunt .... ecclesiasticorum unus,
alius monachorum, et ipsi duo unus sunt clerus, qui tamen uno modo
CONSUMATIONEM ACCIPIET in tribulatione antichristi, alio (alius?)
modo mansurus usque ad consummationem seculi. È evidente l'artifizio
di porre che i due ordini in fondo facciano un solo, perchè si possa
dire che non ostante sia per cessare l'ordine clericale, dura tuttavia
nel suo successore e continuatore. In qualche altro luogo è detto più
esplicitamente che l'ordine clericale rappresentato da Pietro cederà
al monastico rappresentato da Giovanni, così nel _Decacordo_, fol. 267,
col. 3, (cod., carte 145 _tergo_): Ubi autem transierit quod significat
Petrus sequens Dominum in cruce sua, succedet manifeste quod designat
Johannes .... La parola EVACUATIO è adoperata in molti luoghi. Nella
_Concordia_, II, 1, fol. 7, col. 2 (codice, carte 148, _tergo_) ....
expectantibus nobis ignem de coelo, qui consumat terram et aquam,
expectantibus idest spiritualem intellectum, qui terrenam illam
superficiem licterae .... EVACUANDO CONSUMAT .... Super hoc, aggiungono
i giudici d'Anagni, Girardus in glossa: In hoc mysterio vocat terram
scripturam prioris Testamenti, aquam scripturam Novi Testamenti,
ignem vero scripturam _Aevangeli aeterni_. Parimenti nel V, 74 della
_Concordia_ [ediz. ven. fol. 102, col. 4, codice, carte 151, _tergo_].
Sicut enim EVACUATA est mactatio (ediz. ven., _observatio_) Agni
paschalis in mactatione (e. v. _observatione_) corporis Christi, ita in
clarificatione Spiritus Sancti cessabit observatio omnis figurae.
[744] Cod., carte 152. Quinto notandum diligenter illud, quod dicit
in primo libri Psalterii .... ubi invehitur primo contra Sabellium
et Arrium, sed statim post contra magistrum Lombardum. E riprodotto
il luogo già da noi citato, fol. 229, col. 3, seguitano: Et paulo
infra eadem distinctione seu capitulo videtur adhuc astruere haeresim
dannatam in Concilio lateranensi .... Più appresso: Item habetur
apertius in libello ipsius Joachim De Articulis fidei descripto ad
quemdam filium suum Johannem, quod opus suspectum est ex ipso prologo.
[745] Vedi le bolle in DU BOULAY, III, 292 .... Alexander ecc.
Venerabili fratri Episcopo Parisiensi. Libellum quemdam, qui
in _Evangelium aeternum_, seu quosdam libros Abbatis Joachim
Introductorius dicebatur, et quem felicis recordationis Innocentio
Papae predecessori nostro misisti, postquam illum per venerabiles
fratres .... diligenter examinari fecimus, de fratrum nostrorum
concilio duximus abolendum. In un'altra bolla spedita poco dopo
raccomanda allo stesso arcivescovo (DU BOULAY, pag. 293), quod sic
prudenter, sic provide in apostolici super hoc mandati executione
procedas, quod dicti frates (minores) nullum ex hoc opprobrium,
nullamque infamiam incurrere valeant.
[746] _Direct._, pag. 271, cujus auctor fuit ut fertur communiter
quidam frater Joannes de Parma, italicus monachus.
[747] Il Salimbene dopo aver parlato del libro del S. Amour, seguita,
a pag. 233: Alter vero libellus continebat multas falsitates contra
doctrinam abbatis Joachym, quas abbas non scripserat, videlicet quod
Evangelium Christi et doctrina Novi Testamenti neminem ad perfectum
duxerit, et evacuanda erat MCCLX anno. Et nota quod iste, qui fecit
istum libellum, dictus est frater Ghirardinus de burgo Sancti Donnini,
qui in Sicilia nutritus fuit in saeculo, et ibi docuit in grammatica
.... Et Parisius fecit istum libellum, et ignorantibus fratribus
divulgavit, sed valde bene fuit punitus: pag. 255 Porro post multos
annos, cum habitarem in conventu Imolae, venit ad cellam meam frater
Arnulphus guardianus meus cum quodam libello, qui scriptus erat in
chartis de papiro, et dixit mihi: quidam notarius est in terra ista,
qui est amicus fratrum, et istum libellum, quem scripsit Romae quando
fuit ibi cum senatore urbis domino Brancaleone de Bononia, accomodavit
mihi ad legendum, et habet eum valde carum, quia frater Gherardinus de
burgo Sancti Donnini scripsit et composuit eum, quapropter legatis in
eo vos, qui studuistis in libris Ioachym, ut dicatis mihi si continet
aliquid boni. Cumque legissem et vidissem dixi fratri Arnulpho: iste
liber non habet stilum antiquorum doctorum, et habet verba frivola et
risu digna propterea diffamatus est liber et reprobatus ....
[748] Anche il Renan ha notato, pag. 116: les documents d'Anagni
ne disent pas avec la clarté désirable que Gerard soit l'auteur de
l'Introductorius à l'Evangile éternel. Io aggiungo che non lo dicono nè
chiaramente, nè oscuramente.
[749] Il Renan ha chiamato l'attenzione su questo passo
dell'Introduttorio: (cod. car. 139; RENAN, pag. 116; cfr. D'ARG., 164).
Item VIII capitulo dicit (cioè lo scrittore dell'Introduttorio) quod
sicut in principio primi status apparuerunt tres magni viri, scilicet
Abraham, Isaac et Jacob, quorum et tertius, scilicet Jacob, habuit XII,
et sicut in principio secundi status tres, scilicet Zacharias, Ioannes
Baptista et homo Jesus Christus, qui similiter secum habuit XII, sic et
in principio tertii status tres similes illorum, scilicet vir indutus
lineis, et angelus quidem habens falcem acutam, et alius angelus
habens signum Dei vivi. (D'altra mano è scritto in parentesi _scilicet
Sanctus Franciscus_. L'angelo della falce acuta è S. Domenico, il
persecutore implacabile degli eretici). Ipse primo habuit XII, (male
il D'Arg. _et habebit similiter angelus_), inter quos et ipse fuit
unus (cioè lo scrittore dell'Introduttorio), sicut Jacob habuit XII in
primo statu, et Christus XII in secundo. Item quod per virum indutum
lineis intelligat Joachim scriptor (sin qui il D'Argentré, il resto
fu pubblicato dal Renan, pag. 116, n. 1) hujus operis probatur XXI
cap. circa medium per haec (_haec_ omesso dal Renan) verba de quinque
intelligentiis et septem tipicis (Renan: _ubi sic ait_) sic ait «vir
indutus lineis in aperitione mysteriorum Isaiae (Renan: _Jeremiae_)
prophetae, ecce, ait, praeter historicum morale tropologicum etc.».
Item XXIII circa principium ita dicitur: «ad quam scripturam tenetur
populus tertii status mundi, quemadmodum populus primi status ad vetus
Testamentum et populus secundus ad novum, quantumcumque hoc displiceat
hominibus generationis istius». In questo passo il Renan stesso nota:
1º che l'autore dell'Introduttorio è detto indeterminatamente scriptor
hujus operis. 2º Che la frase _inter quos ipse fuit unus_ conviendrait
mieux à Jean de Parme qu'à Gerard. Queste due osservazioni basterebbero
a provare che l'autore dell'Introduttorio non può essere Gherardo; ma
v'ha una terza osservazione da fare. In un luogo del codice, pubblicato
pure dal Renan (pag. 110, n. 2) si legge: Item in XII c. versus finem
ponit haec verba: «usque ad illum angelum, qui habuit signum Dei vivi,
qui apparuit circa MCC incarnationis dominicae, quem angelum frater
Gerardus vocat et confitetur sanctum Franciscum». Secondo il contesto
di questo estratto quei che ponit haec verba, non è lo stesso di chi
vocat et confitetur. Codeste prove non sono sì lievi da poter dire
col Renan: rien n'autorise à croire que Jean de Parme ait participé
directement à la rédaction du livre poursuivi de tant d'anathèmes. Io
direi piuttosto il contrario, che molti indizii ci menano a conchiudere
essere l'autore dell'Introduttorio ben diverso da quello delle note, e
molto probabilmente Giovanni da Parma.
[750] Dico note introduttive, perchè parmi che si debbano distinguere
nell'_Evangelo eterno_ tre introduttorii. 1º Uno generale a tutte le
tre opere di Gioacchino; 2º uno speciale al _commento dell'Apocalisse_
il quale andava sotto il nome di Enchiridion seu Introductorius. 3º
Finalmente un terzo introduttorio, appartenente a Gioacchino stesso,
e pubblicato nell'edizione a capo dell'_Expositio in Apocalipsim_. Che
si debba distinguere l'Enchiridion dall'Introductorius appar manifesto
dal codice, perchè tutte le volte che si cita l'Enchiridion vengon
riferiti capitoli, che non si trovano nell'Introductorius pubblicato a
Venezia, e per i opposto tutte le volte che si cita l'Introductorius
la conformità tra il resoconto d'Anagni e l'edizione stampata è
così perfetta come per le altre opere autentiche di Gioacchino.
Cito alcuni esempi; a carte 141 si legge: Hoc expressius dicitur in
Enchiridion sive Introductorio novae Apocalypsis quod sic incipit:
nunc de VII signaculo et septem temporibus. Non c'è nessun capitolo
dell'Introduttorio stampato, che cominci con queste parole. Poche
righe più sotto seguitano gl'inquisitori: Similiter in Introductorio
_Apocalypsis_ cap. III quod intitulatur de tribus statibus mundi et
incipit «primus trium statuum» citazione che risponde a capello al cap.
V dell'ediz. veneta, fol. 5, col. 2. A carte 147 _recto_ e carte 151
_recto_, si citano dal capitolo dell'Enchiridion de septimo signaculo
passi che non si trovano nella stampa. Nel mentre a carte 147 _tergo_
è citato il cap. V dell'Introduttorio rispondente al cap. VII, fol.
9, col. 4 dell'ediz. veneta. A carte 144 _recto_ si cita il cap. XVII
dell'Introduttorio corrispondente al fol. 20, col. 1 della stessa
edizione.
[751] L'AFFÒ, _Vita del beato Giovanni_, Parma 1776, per iscagionare
non solo il generale, ma tutto l'ordine francescano, escogita l'ipotesi
strana che l'_Evangelo Eterno_ appartenga o agli Almariciani, (pag. 67)
o ad un ignoto Giovanni da Parma (pag. 77) ben diverso dal generale. Nè
vuol neanche (pag. 95 in nota) che se ne faccia autore fra Gherardino.
_E questo sia detto in prova di questa gran verità, che l'ordine dei
minori non ebbe alcun individuo tanto sfrontato, che fosse capace di
metter fuori libro sì pernicioso._ Eppure l'Affò conosceva benissimo la
Cronaca del Salimbene!
[752] Salimbene, pag. 97: Porro frater Hugo solitus erat dicere, quod
quatuor habebat amicos, quos specialiter diligebat, quorum primus
erat frater Johannis de Parma generalis minister (et hoc congruum
fuit quia ambo erant magni clerici et spirituales viri et maxime
Joachitae); cujus etiam amore mihi fuit familiaris et quia videbar
credere scripturis abbatis Joachim de ordine Floris. P. 132-33: Et
notandum quod quamvis frater Johannes de Parma habuerit multos mordaces
occasione doctrinae abbatis Joachim, habuit tamen multos qui eum
dilexerunt, inter quos fuit magister Petrus Hispanus (Papa Johannes
XXI).
[753] L'Affò, pag. 87 cita il Salimbene che a pag. 133 narra: Papa
etiam Innocentius IV diligebat fratrem Johannem sicut animam suam, et
quando ibat ad eum, recipiebat eum ad osculum oris, et cogitavit eum
facere cardinalem, sed morte praeventus, non potuit. Come mai, seguita
l'erudito francescano, il Papa che conosceva l'_Evangelo Eterno_ potea
pensare di elevare ai supremi onori l'autore del pessimo libro? Ma è da
notare che Innocenzo IV non potè esaminare codesto libro, mandatogli
dall'arcivescovo di Parigi nello stesso anno che morì. L'Affò
avrebbe potuto citare un altro luogo del Salimbene, del quale già
riproducemmo il principio nella nota precedente, e che seguita così:
Petrus Hispanus, qui factus cardinalis et postea ipse idem factus Papa
Johannes XXI, cum esset magnus sophista, loicus et disputator atque
theologus misit pro fratre Johanne de Parma, qui similia in se habebat,
voluit ergo Papa quod semper esset cum eo in curia et cogitabat eum
facere cardinalem, sed morte praeventus non potuit facere. Ma anche
questo passo non concluderebbe nulla, perchè al tempo di papa Giovanni
XXI (1276-77) le agitazioni francescane erano cessate, ed un profondo
obblio copriva l'_Evangelo Eterno_, condannato già 21 anni prima.
Anche per Niccolò III l'Affò avrebbe ben fatto a riprodurre tutto il
passo del Salimbene, dal quale si ha da cavare una conclusione affatto
opposta alla sua. Eccolo (pag. 131): Hic (Johannes de Parma) propter
doctrinam abbatis Joachym, quia nimis adhesit dictis suis, exosus
fuit quibusdam ministris et papae Alexandro quarto et papae Nicolao
tertio, qui ambo cum essent cardinales, fuerunt ordinis gubernatores,
protectores et correctores, et prius diligebant eum intime sicut
semetipsos propter ejus scientiam et sanctam vitam. Unde post longum
tempus dominus Johannes Cajetanus, qui erat papa Nicolaus tertius,
accepit eum per manum, et familiariter ducebat eum per palatium dicendo
sibi: cum tu sis homo magni consilii, non melius esset tibi et ordini
tuo quod tu esses hic nobiscum cardinalis in curia, quam sequi verba
stultorum, qui de corde suo prophetant? Respondit frater Johannes et
dixit Papae: de dignitatibus vestris non curo, quia de hoc commendatur
quilibet sanctus, ad cujus laudem cantatur: nec terrenae dignitatis
gloriam quaesivit, sed ad coelestia regna pervenit. De consilio autem
dando dico vobis quod bene sanum darem consilium si essent qui me
vellent audire; _sed in curia romana his diebus parum aliud tractatur
nisi de guerris et de tropheis et non de animarum salute_. Audiens
haec Papa ingemuit et dixit: sic sumus talibus consueti, quod omnia
quae dicimus et facimus utilia fore credamus. Cui frater Johannes
respondit: Et beatus Gregorius, sicut in dialogo legitur, de talibus
suspirasset. Post hoc dimissus frater Johannes reversus est ad heremum.
Da questo racconto risulta certo non l'innocenza di Giovanni, ma la
sua persistenza nelle opinioni gioachimitiche, non ostante che il Papa
cercasse di distiogliernelo. Si può dubitare che Giovanni abbia tenuto
un linguaggio così acre col Pontefice, ma certo quelle frasi erano in
bocca di tutti i Gioachimiti.
[754] SALIMBENE, pag. 131. Dixit mihi frater Bartholomaeus Calarosus
de Mantua; .... dico vobis, frater Salimbene, quod frater Johannes
de Parma turbavit semetipsum et ordinem suum, quia tantae scientiae
et sanctitatis et excellentissimae vitae erat, quod curiam romanam
corrigere poterat, si credidissent sibi; sed postquam secutus est
prophetias hominum fantasticorum, vituperavit seipsum, et amicos suos
non modicum laesit. Et respondi et dixi: ita etiam et mihi videtur, et
tristor non modicum, quia intime diligebam eum; sed Joachitae dicunt:
prophetias nolite spernere .... Pag. 132: cum disset mihi frater
Johannes de Castroveri .... quod frater Johannes de Parma, quondam
generalis minister adhuc erat in credulitate sua, et ego dixissem sibi
quod si essem cum eo sperabam quod possem eum revocare ab illa, dixit
mihi: vade ergo ad eum etc. L'Affò non nega che fra Giovanni fosse
Gioachita, ma per salvare l'ortodossia di lui, mutila le dottrine
di Gioacchino, riducendole al solo capo dell'Anticristo, nella cui
imminente venuta molti padri della Chiesa fermamente credettero (pag.
130). Invece noi abbiamo già dimostrato che le dottrine dell'_Evangelo
Eterno_ non che essere foggiate dagli Almariciani, si trovano
sostanzialmente nelle opere autentiche dell'abate florense.
[755] Secondo il Salimbene (pag. 137) le dimissioni furono spontanee,
e più d'un giorno insisterono i capitolari perchè le ritirasse, ma
persistendo il generale nel suo proposito, lo pregarono che indicasse
lui il successore. Et statim assignavit fratrem Bonaventuram de
Bagnoreto et dixit quod in ordine meliorem eo non cognoscebat: et
statim omnes consenserunt in eum et fuit electus. Non è probabile
che fra Giovanni indicasse a suo successore chi dopo eletto gli aprì
un processo. E l'Affò stesso cita un contemporaneo fra Peregrino
di Bologna, il quale (pag. 105) dice al contrario: idem Papa sibi
in secreto praecepit, quod renunciaret officio et quod nullo modo
assentiret, si ministri eum vellent in officio retinere. Et ego,
inquit, in capitulo fui mediator inter ipsum et ministros, et hoc
habui ex ore ejus. E se l'Affò non crede al racconto di fra Pellegrino,
perchè appartenente al partito di frate Elia, altri potrebbe dubitare
del Salimbene, appartenente al partito Gioachimita. Tanto più che il
racconto di Salimbene è improbabile, e non scevro di pie invenzioni
come questa che nel romitorio di Grecia, ove si ritirò fra Giovanni,
duae aves de sylva sylvestres, ad modum anseris grandis, et sub
disco suo, ubi studebat continue, fecerunt nidum ova et pullos, et
permittebant se tangi ab eo.
[756] Per esempio la _Cronaca delle tribolazioni_ a carte 181_v_: «Ma
secondo che testifica esso frate Giovanni in questa parte molto fallì
Bonaventura, perocchè parlando e conferendo insieme con frate Giovanni
dentro in cella della predetta quistione, si concordava e mostrava
di sentire e di tenere una medesima cosa con frate Giovanni, ma nel
cospetto delli frati, ed in comune si mostrava di tenere il contrario.
E per questo frate Giovanni molto temeva frate Bonaventura». Così pure
a carte 199 _recto_ e _tergo_: «è fatto stupendo a ciascheduna mente
come presummettono di trattare iniquamente e irriverentemente tanto
e sì fatto uomo con loro infamia con scandalo e vituperio di tutto
l'ordine e confusione di tutta la religione .... venne frate Giovanni,
e fu costretto di giurare come sospetto d'eresia, e fu inquisito il
savio dalli stolti e l'antico dalli giovani ecc. E allora s'oscurò
e impallidì la sapientia e sanctità di frate Bonaventura, e la sua
mansuetudine dal maligno spirito, che il commoveva, fu voltata in
furore». Questi passi mostrano chiaramente l'irritazione del partito
intransigente contro fra Bonaventura. Contro il quale solevano addurre
una pretesa profezia di fra Jacopo della Massa, come riferisce la
stessa cronaca a pag. 186 _recto_: « .... Questo frate Jacopo da Massa
nel principio del generalato di frate Giovanni da Parma stette tre
giorni rapto fuori di sè .... A costui fu data la intelligenza delle
scripture e lo spirito della prophetia, allora lui mi disse e manifestò
una cosa molto stupenda, cioè che .... vidde un arbore molto bello
e alto, la cui radice era d'oro ed il pedale d'argento, le foglie
d'argento inorato, li frutti dell'arbore erano huomini ed erano frati
minori, e vedde frate Giovanni da Parma, il quale stava nella cima del
ramo di mezzo di quest'arbore. E venne S. Francesco ad amministrare lo
spirito della vita alli suoi frati, secondo che li era stato comandato,
ed incominciandosi da frate Giovanni da Parma li dette il calice dello
spirito della vita .... e avendolo bevuto diventò lucente come sole,
quelli pochi che divotamente tutti lo bevevono, tutti diventavano
lucidi come il sole, ma quelli, li quali lo versavano, diventavano
tenebrosi e neri e orribili a vedere e simili alli demonii .... furono
date a frate Bonaventura, unghie di ferro taglienti come rasori (pag.
190): Gesù Cristo chiamò S. Francesco e li dette una pietra focaja
molto tagliente .... e S. Francesco venne e tagliò le unghie di frate
Bonaventura, e frate Giovanni si restò nel loco suo lucente come
il sole». Questa visione, riferita anche nei _Fioretti_, ed accolta
dal Mariano e dal Wadding, è certamente una invenzione del partito
intransigente, e l'Affò ben fece a dubitarne (pag. 109 e segg.), benchè
le ragioni addotte da lui tengano poco.