[600] Fol. 133, col. 1. Siquidem ut omnes illis Christi domini

dicebantur, ita et in secta ista multi jam precesserunt, qui essent

pro auctoritate perfidie dicendi Antichristi; maxime cum dicat

Joannes utens presenti vel preterito pro futuro: sicut audistis

quia Antichristus venit, nunc Antichristi multi facti sunt. Et quia

protinus subinfert (JOANN., 1): Unde scimus quia novissima hora est,

sequi non longe post ipsum magnum Antichristum demonstrat, quem ego

_considerans universas facies scripturarum et introitus et exitus

concordiarum, presentem puto esse in mundo, etsi necdum venerit hora

revelationis ipsius_. Oportet enim secundum Hieronimum desolari romanum

imperium, quod resistit ei, antequam reveletur .... revelabitur autem

manifeste sub sexto Angelo tuba canente, etsi antea velut occulte

operari incipiat. Tempus siquidem sexti Angeli omnino credimus

esse breve. A chi si riferisca Gioacchino è ben difficile dire. Non

sarebbe impossibile che accennasse a Federigo II, a quel tempo pupillo

d'Innocenzo III. Molti guelfi dubitavano che il Papato non avesse

a pentirsi dell'aiuto prestato ad un discendente di casa sveva, e

Gioacchino poteva essere bene uno di costoro. Ma è molto più probabile

che accennasse vagamente ad un re dei Saraceni, ad un nuovo Saladino,

che avrebbe recati maggiori danni del suo predecessore non meno alla

Chiesa che all'Impero.

[601] Fol. 133, col. 3. Tempus sexti angeli tuba canentis, de quo

in presente capitulo sermo est, ita secundum id, quod proprium est,

futurum esse sentimus, ut tamen secundum aliquid sumpsisse exordium

videatur .... Igitur in quantum capere queo, tempus quidem sexti

Angeli initiatum est, sed tamen tempus quinti necdum usque ad presens

consumationem accepit.

[602] Citammo altrove il passo che si riferisce alle notizie avute in

Messina. Ora citeremo quest'altro, dal quale si narra più chiaramente

che l'Anticristo per Gioacchino non può essere un imperatore cristiano,

ma un pagano, fol. 134, col. 4. Dictum est autem quod siccandae essent

aquae Euphratis, ut preparetur via Regibus ab ortu solis, quod sine

gemitu dicendum non est, initiatio quaedam terribilis precepit super

eo quod nuper accidit sub inclyto illo exercitu Frederici magni et

potentissimi Imperatoris et aliis exercitibus populi christiani, qui

transeuntes mare in infinita multitudine, vix in paucis reliquiis pene

sine effectu remearunt ad propriam.

[603] Fol. 140-141. Et sciendum quod aqua magis assimilatur rei viventi

quam terra, unde aquam vivam dicere consuevimus, magis autem ignis quam

aqua, quia dignius est Testamentum novum Testamento veteri, multo magis

proximum eterne vite.

[604] Riunisco in questa nota i passi dell'_Esposizione_, che si

riferiscono al terribile anno 1260. Fol. 145, col. 4: calcanda

(Ecclesia) perhibetur ab eis mensibus quadraginta duobus, quod est

dicere secundum Lucana donec impleuntur tempora nationum. Fol. 157,

col. 3: Et mulier fugiit in solitudinem, ubi pasceret illam Deus diebus

1260. Numerus iste quid significet liber quem propter ipsum et secundum

ipsum edidimus (evidentemente accenna alla _Concordia_) manifeste

declarat. La _Concordia_ è citata esplicitamente a fol. 165, col. 3-4,

nell'interpetrazione della frase di Daniele: in tempus et tempora et

dimidium temporis, che Gioacchino intende per 3 anni e mezzo ovvero

42 mesi. Fol. 164, col. 3: DANIEL scripserat: (VII, 24) .... Decem

cornua, que vidisti in bestia, ipsius regni deum reges erunt. Et alius

consurget post eos, et ipse potentior erit prioribus, et tres reges

humiliabit, et sermones contra excelsum loqueretur, et sancto altissimi

conteret, et putabit quod possit mutare tempora et leges, et tradentur

in manu ejus in tempus et tempora et dimidiam temporis .... Nec aliud

quod dicit Joannes: datum est ei facere menses quadraginta duos.

[605] Vedi l'interpetrazione della donna ammantata di sole nel fol.

154, col. 3; quella del drago, fol. 156, col. 2; infine quella della

bestia dalle sette teste, fol. 162, col. 2-4.

[606] Fol. 164, col. 4. Sarracenorum vero ex tot annis semel inchoata

perfidia perseverat in malo, et ubique christianum nomen impugnare pro

viribus non desistit .... forte futurum est ut christiani prevaleant

predicando magis quam preliando.

[607] Fol. 168, col. I. Sicut prima bestia, que egressa est de mari,

omnino concordat cum sexta visione Danielis, in qua agitur de quatuor

bestiis egressis de mari magno, ita hec secunda, que ascendit de

terra cum septima visione ipsius, in qua agitur de Hyrco caprarum

.... Sicut bestia illa, que ascendit de mari, habitura est quemdam

magnum regem de secta sua, qui similis sit Neronis, et quasi imperator

totius orbis, ita bestia, que ascendit de terra, habitura sit quemdam

magnum prelatum, qui sit similis Simonis Magi, et quasi universalis

Pontifex in toto orbe terrarum, et ipse sit ille Antichristus, de quo

dicit Paulus quod extollitur et adversatur supra omne quod dicitur

deus, aut quod excolitur. Fol. 169, col. 1-2. Igitur et in sexcentis

comprehenditur totum quod pertinet ad sex etates mundi, in sexaginta

specificatur illa pars que pertinet ad sextam etatem et in sex sextum

tempus hujus sexte etatis.

[608] Fol. 195, col. 3. Civitas, ut jam dixi, riproborum que dicta

est Babylon non tantum romana civitas existimanda est, aut ipsa (quod

absit) secundum totum, sed universa multitudo impiorum et natorum

secundum carnem. Fol. 196, col. 3: Primum caput fuit regnum Herodis et

successorum ejus; secundum, imperium romanorum usque at Diocletianum;

tertium, quartum, quintum et sextum quatuor in opere memorata regna

arrianorum; septimum caput, regnum Sarracenorum .... Et reges septem

sunt ut non isti septem reges singuli per singula capita, sed alio modo

surgere intelliguntur per singula septem temporum .... Horum primus

fuit Herodes .... secundus Nero .... tertius Constantius arrianus ....

quartus Mahomet vel potius Cosroe rex persarum .... quintus is qui

primus in partibus occiduis cepit fatigare ecclesiam pro investitura

ecclesiarum .... sextus autem rex, de quo dicitur, et unus est et ille

est rex undecimus in Daniele in cujus tempore aperienda est ad liquidum

revelatio ista et percutienda nova Babylon .... Post cujus percussionem

occidetur septimum caput bestie, et dabitur tranquillitas ecclesie

Christi.

[609] Fol. 197, col 1. Et decem cornua que vidisti in bestia decem

reges sunt .... hoc autem quomodo intelligi possit non video nisi ut

sub nomine sexti regis alius surgere intelligatur post alium, quatenus

post illum, de quo dicit Joannes. Unus est, quem propter temporis

instantiam puto fuisse Saladinum, famosissimum illum regem turchorum,

a quo nuper capta est illa civitas, in qua passus est Christus. Surgat

alius in successionem ipsius ....

[610] Nella _Concordia_, V, 84, fol. 112, col. 2, si troverà il

passo che tradussi nel testo. Ivi si legge: primus senum, secundus

juvenum, tertius puerorum. Il che sarebbe come a dire che l'umanità

segua un cammino a ritroso dei singoli uomini, cominciando dalla

vecchiezza e terminando nella puerizia. Altrimenti dice nel _Commento

all'Apocalisse_, fol. 139, col. 2: in primo erudiuntur parvuli, in

secundo instituuntur adolescentes, in tertio inebriabuntur amici.

[611] _Conc._, II, 1, fol. 8, col. 3 (cfr. _Apoc._, fol. 5, col. 3-4),

fol. 8, col. 3. Conjugatorum ordo initiatus ab Adam, fructificare cepit

ab Habraam. Clericorum ordo initiatus est ab Osia, qui cuna esset de

tribu Juda obtulit incensum domino, etsi non impune. Fructificavit

autem a Christo, qui verus est rex et sacerdos. Monachorum ordo

secundum quandam propriam formam, cui spiritus sanctus, qui est auctor

beatorum, perfectam exhibuit auctoritatem, incepit a beato Benedicto,

viro utique claro, miraculis ope et sanctitate, cujus fructificatio in

temporibus finis (istis?).

[612] _Conc._, II, I, 8, fol. 9, col. 3. Habet ergo conjugatorum ordo

imaginem patris, quia sicut pater ideo pater est qui habet filium, ita

ordo conjugatorum non nisi ad procreandos filios istitutum est a Deo

.... habet et clericorum ordo imaginem filii, quia verbum patris, quia

ad hoc constitutus est ipse, ut loquatur et doceat populum viam domini,

et ostendat ei continue legitima Dei sui ... habet et monacorum ordo

imaginem spiritus sancti, qui est amor Dei, quia non posset ordo ipse

despicere mundum nisi provocatus amore dei et tractus ab eodem spiritu,

qui expulit dominum in deserto.

[613] _Conc._, II a, 1, fol. 7, col. 1. Construendum est nobis cum

Helia (I, _Reg._, 18, 31-38) altare de terra ipsa, terra collocanda

inferius, ut aqua desuper locari queat, expectantibus nobis ignem

de celo, qui consumat terram et aquam, expectantibus spiritualem

intellectum, qui terrenam illam superficiem litere, que de terra est

et de terra loquitur, evacuando consumat, et nihilominus evangelicam

doctrinam designatam hic in aqua lambendo commutet, secundum et aqua

illa crassa, quam posuit in altari Neemias sacerdos (2 _Machab._, I,

20), conversa est in igne, aut sicut in cena Galilee aqua commutata

est in vino. _Conc._, V, 68, col. 1. In primo (periodo) solius patris

gloria revelata est populo illi antiquo, indocto, terreno et animali

nescienti intelligere quod esset verbum domini aut spiritus oris ejus;

in secundo gloria filii; et ex presenti gloria spiritus sancti. In

tertio reverenda est perfecta gloria ipsius spiritus, ut evacuetur

quod ex presente est. Plus ergo glorificati sunt homines secundi

status, quia plus noverunt; plus glorificabuntur homines tertii, quibus

revelata facie loquetur idem spiritus omnem veritatem ....

[614] _In Apoc._, fol. 86, col. 3. Fuit enim claritas secundi status,

secundum quod dicit idem apostolus: _videmus nunc per speculum in

enigmate_; claritas vero tertii erit jam prope secundum totum, secundum

plenitudinem veritatis, quod est videre facie ad faciem, parvissima

valde obsistente interpositione velaminis.

[615] _Conc._, V, 74, fol. 102, col. 4. Sicut enim evacuata est

observatio agni paschalis in observatione corporis Christi, ita in

clarificatione Spiritus Sancti cessabit observatio figure, ut non

sequantur ultra homines figuras, sicut ipsam semplicissimam veritatem,

que significatur in igne, dicente domino: spiritus est deus, et eos,

qui adorant eum in spiritu et veritate, oportet adorare.

[616] _Conc._, I, 9, fol. 5, col. 4. Claudit et nemo aperit abscondens

a prudentibus et sapientibus verba vitae et revelans ea parvulis ut

omnem philosophicae superstitionis vanitatem excludat. _In Apoc._, fol.

70, col. 3. Tales sunt illi scribi infra sanctam ecclesiam constituti,

qui inflati vanitate seculi et scentia mundi et magisterium sibi pravi

dogmatis arroganter usurpant, quorum superbe mentes nidi avium sunt, et

Arrius, Eunomius, Macedonius et fautores eorum. Cfr. _Apoc._, fol. 87,

col. 3.

[617] ROUSSELOT, _Joachim de Flore_, pag. 43.

[618] _Conc._, II b, 5, fol. 20, col. 3. Pater siquidem imposuit

laborem legi quia timor est; filius imposuit laborem discipline, quia

sapientia est; Spiritus Sanctus exhibet libertatem quia amor est. Ubi

enim timor, ibi servitus; ubi magisterium ibi disciplina; ubi amor ibi

libertas.

[619] _In Apoc._, fol. 179, col. 1. Igitur odium cordi radicatum

peccatum est ad mortem et peccatum nihilominus contra spiritum sanctum.

Nam spiritus sanctus amor est, quod est peccatum amori contrarium nisi

odium?

[620] _In Apoc._, fol. 180, col. 4. Primam perditionis causam peccatum

esse superbie .... peccans utique in ipsum Christum, qui parvus et

humilis factus est .... Qui, sciens paupertatem regis sui, erubescit

egere, nonne Christum offendit positum in presepio? Qui erubescit

ascendere mite animal Christi, et spumantis equi sibi arrogantiam

querit, nonne regem suum offendit, quem ludisse super asinum

reminiscitur.

[621] _In Apoc._, fol. 183, col. 2. Qui ergo vere monachus est nihil

reputat esse suum nisi citharam. _Conc._, IV, 39, col. 59, fol. 3.

Necesse quippe ut succedat similitudo apostolice vite, in qua non

acquirebatur possessio terrene hereditatis, sed vendebatur potius sicut

scriptum est.

[622] _Conc._, III, I, 20, fol. 37, col. 3. Danielem vero prophetam

significare spiritum sanctum, sicut et Joseph et Josue et Samuel, ipsa

prerogativa castitatis insinuat, quae ubique pene cum occurrit spiritui

sancto solet ascribi, eo quod fit ipse amor Dei et effusor spiritualis

voluptatis, quam nemo novit nisi qui accipit.

[623] RENAN, op. cit., pag. 153.

[624] AMARI, _Storia dei Musulmani in Sicilia_, I, 441.

[625] RODOTÀ, _Storia del rito Greco in Italia_, I, 153, 174 e segg.

[626] Che nell'arcivescovato di S. Severina si fosse conservato il rito

greco lo prova una lettera d'Innocenzo III, dalla quale si raccoglie

che un Pietro Guiscardo, protettore dei Florensi, minacciava i canonici

di strappare loro le mogli, se non acconsentivano di affidare ai

Florensi in danno dei cistercensi di Corazzo la chiesa di Calabro

Maria. (UGHELLI, IX, 479).

[627] UGHELLI, _Italia Sacra_, IX, 302, 307.

[628] BOLLANDISTI, maggio, II, 48; AMARI, op. cit., I, 519.

[629] Morì intorno al 903. BOLLAND., agosto, III, 489 e segg.

[630] BOLL., settembre, III, 343 e segg.

[631] BOLL., ottobre, VI, 332 e segg.

[632] BOLL., settembre, VII, 283 e segg.

[633] BOLL., settembre, VIII, 810 e segg.

[634] Sul commento di Alano vedi più sopra, pag. 303, n. 1.

[635] BOLL., marzo, I, 498. Fuit S. Cyrillus Presbyter Montis Carmeli

.... Ipse dum pro reverenda celebritate B. Hilarionis abbatis missarum

solemnia inchoasset .... nebula condensa sibi adstit. Ipso igitur

stupescente, angelus .... in ipsa nebula visus .... offerens virgam

liliatam et duas tabellas argenteas, litteris Graecis descriptas,

dixitque: cum sacramenta compleveris, has scripturas transcribes in

membrana, et constans tabellas formabis in calicem et thuribulum

ad libanda et adolenda in ara sacrificii matutini .... Dum igitur

sanctus iste eas tabellas transcripsisset et conflasset hujusmodi

transcriptum per Telesphorum monachum abbati Joachim, viro sancto et

illuminato, transmisit instantias supplicando ut ratione suae magnae

obscuritatis super eo commentariolum quoddam conficeret, quo abscondita

perducerentur in lucem .... Quod abbas Joachim ad instantiam S. Cyrilli

facere minime desistebat, rescribens ei epistolam, in qua inter cetera

nominat ipsum S. Cyrillum stellam manentem in ordine sanctitatis.

Questi due oracoli insieme alla lettera di S. Cirillo ed alla risposta

di Gioacchino furono pubblicati da Lezana nel 1663. Edidit postea

Abbas Joachim commentarium sive interpetrationem hujus oraculi, paullo

fusiorem, quam Lezana non audet transcribere, quia reperit aliqua

contineri, quae aliquibus pusillis saltem scandali occasionem afferre

possent.

[636] _In Apoc._, fol. 143, col. 4. Graecorum populo datus est Beatus

Johannis, a quo et incepit perfectorum religio monachorum. Fol. 144,

3. Igitur reliquia Graecorum, agnita veritate, que est in spiritu,

convertentur ad unitatem Ecclesiae. Et reliquie Judaeorum pari modo

convertentur ad dominum. Fol. 145, col. 2. Intelligamus monachorum

ordinem, quem designat Johannis, a Graecis pervenisse ad Latinos ....

revertetur ad eum populum, de quo venit ad nos, permansurus in eodem

populo usque ad finem. _Conc._, II, 1, 27, fol. 17, col. 3. Verumtamen

ut in populo illo claruerunt Helias et Heliseus .... ita inventi

sunt in populo grecorum magis heremite et abbates, habentes plures

discipulos in monastica perfectione.

[637] _Conc._, V, 47, fol. 82, col. 1. Siquidem clericorum ordo

secundum grecos, non secundum spiritum cepit ambulare sed secundum

litteram. Monacorum vero qui ab eis quidem incepit, sed tamen processu

temporis transiit ad latinos, audiens consilium apostoli de castitate,

magis elegit ambulare secundum spiritum quam secundum literam (1,

_Cor._, 7). Non enim simpliciter voluit audire de sacerdote unius

uxoris viro, sed magis illud: qui sine uxore est sollicitus est que

domini sunt quomodo placeat Deo; qui autem cum uxore est, sollicitus

est quomodo placeat uxori.

[638] _In Ap._, fol. 131, col. 1. Pathareni haeretici mundos se

coram populo, justitia preditos esse simulant, tamen ex occulto circa

finem verbi producunt aculeos erroris sui, quibus tamen non servos

Dei promittentur ferire, sed illos homines, qui mundanas delitias

concupiscunt .... pro subsidiis tamporalibus (credentes) adheserunt

eis (perfectis) sicut ex relatu eorum, qui tum fuerunt inter eos

et penituerunt, didicimus .... denique convenientes in unum faciunt

collectas bonorum suorum, et si quos vident inopes anhelare ad divitias

mundi, primo ostendut eis affectum misericordiae et miserationis:

deinde culpant Christianos divites et maxime Sacerdotes et clerum

qui deberent (ajunt) servare apostolicum vitam et sublevare miserias

pauperis et egeni, ut nemo esset egens in religione Christiana, sicut

non erat in Ecclesia primitiva. Deinde dicunt eos excidisse a fide,

factos autem persecutores justorum, sicut sacerdotes Judaeorum, qui

persequebantur apostolos. Ad ultimum fatentur se scire homines qui

servent ad integrum apostolicam fidem, ita ut fit aliquis inops inter

eos, et qui pauper venit ad illos, protinus efficetur dives. Haec et

his similia QUASI RATIONABILITER CONCINNANTES munda animalia se esse

fingunt quousque percutiant homines ex improviso dicentes: Et tu quoque

si vis esse de credentibus in fidem etc.

[639] Tra i molti luoghi in cui Gioacchino critica il Vecchio

Testamento scelgo questo della _Concordia_, II, 15, fol. 6, col. 1.

Qui sciebat duritiam cordis eorum, qui terreni erant, adhuc pro tempore

promisit eis multa, quae non decet sanctos, promisit non celestia sed

terrena, temporalia non eterna. Ergo ne pro terrena patria fundendus

est sanguis, et ut longo vivamus tempore serviendum est Deo .... Si

pro justitia sua Habraam patriarcha multiplicatus est in semine carnis,

quare in singulis regionibus multiplicati sunt filii Adam in gentibus

incredulis et non obedientibus Deo? Si pro munere credulitatis ejus

datum est ei, ut reges egrederentur de lumbis ejus, numquid non merito

paganorum filii preferre potuere numina idolorum suorum, qui colentes

et servientes eis etiam in toto mundo imperasse noscuntur? .... Sed

quasi per tot annos data est terra ipsa gentibus non servantibus

legem Dei, neque obtemperantibus Moisi servo Dei? Col. 2: Quomodo

aliam vitam permisere prophete, quam ea quam vere permiserat Moyses

observantibus legem? .... Si ista, quae deorsum est Hierusalem civitas

revera justorum est et mater credentium, quomodo in ea regnasse impii,

et justi et innocentes viri interfecti leguntur? .... Restat ergo ut

fateantur veram esse sententiam illam Apostoli (II, _Cor._, 3, 6), qua

dictum est: _litera occidit, Spiritus autem vivificat_.

[640] BONWETSCH, _Die Geschichte des Montanismus_, pag. 57.

[641] BONWETSCH, pag. 56.

[642] ROUSSELOT, _Joachim de Flore_, Paris, 1867, pag. 53.

[643] BULAEUS, _Historia universitatis parisiensis_, III, 26.

[644] GUILLELMUS ARMORICUS, in D'ARG., I, 127. Redit ergo Parisius,

et compellitur ab Universitate confiteri ore, quod in contrarium

praedictae opinioni suae sentiret ... Taedio ergo et indignatione

affectus, ut dicitur, aegrotavit, et lecto incumbens decessit in brevi.

[645] La fonte più antica, dalla quale a parola copiò il Rigordo,

voglio dire la Cronaca di Guglielmo Armorico, cappellano di Filippo

Augusto, esposta la dottrina di Amorico senza far cenno delle tre età,

seguita (D'ARG., I, 127): Post mortem ejus surrexerunt quidam, venenosa

ejus doctrina infecti, qui eo subtilius, plus quam oportet, sapere

cupientes, ad exsufflandum Christum, et ad evacuanda novi Testamenti

sacramenta, novos et inauditos errores et inventiones diabolicas

confinxerunt. Parimenti CESARE HEISTERBACH nella sua _Illustrium

miraculorum Historia_, V, 22, attribuisce la dottrina, che ei chiama

maximam blasphemiam in Spiritum Sanctum, non ad Amorico, e neanco a

Davide, bensì ad un mastro Guglielmo, ad un sottodiacono Bernardo, ad

un altro Guglielmo orefice ecc.

[646] MARTINO POLONO, in D'ARG., I, 128. Qui Almaricus asserit ideas,

quae sunt in mente divina, creare et creari .... Et sicut alterius

naturae non est Abraam, alterius Isaac, sed unius ac ejusdem, sic

dixit: omnia esse unum et omnia esse Deum .... Item dixit quod sicut

lux non videtur in se, sed in aëre, sic Deus nec ab Angelo, neque ab

nomine videbitur in se, sed tantum in creaturis.

[647] S. TOMMASO in 2 Sent. dist. 17, qu. I, art. I, accenna soltanto

il ragionamento di Davide senza svolgerlo: et haec tria esse unum, et

idem, ex quo iterum consequitur esse omnia per essentiam unum.

[648] Item asseruit quod si homo non peccasset, in duplicem sexus

partitus non fuisset, nec gravasset; sed eo quo modo sancti angeli

multiplicati sunt, multiplicati fuissent et homines, et quod post

resurrectionem utriusque sexus, adunabitur sicut fuit prius in

creatione. (M. POLONUS in D'ARG., I, 128).

[649] Dixerat etiam quod in charitate constitutis nullum peccatum

imputabant. MARTINUS, l. c., cfr. GUILLELMUS ARMORICUS in D'ARG., pag.

127. Charitatis virtutem sic ampliabant, ut id quod alias peccatum esse

si in virtute fieret charitatis, dicerent jam non esse peccatum. Unde

et stupra et adulteria in charitatis nomine committebant.

[650] VINCENZO BELLOV., _Spec. hist._, lib. XXX, cap. VII. Prima

haeresis ejus fuit, quod quilibet tenetur credere se esse membrum

Christi, et hoc esse unum de fidei articulis, sine quo homo non potest

salvari.

[651] GUILLELMUS ARMORICUS, in D'ARG., I, 130. Dicebant non aliter

esse corpus Christi in pane altaris, quam in alio pane, et qualibet re,

sicque Deum locutum fuisse in Ovidio, sicut in Augustino. Quest'ultimo

pensiero è molto importante. I veggenti della verità non si possono

distinguere in pagani, e gentili, ebrei o cristiani, chè a tutti

parimenti si è rivelata la somma sapienza. In quanto all'Eucaristia la

formola, di cui si solevano servire gli Almariciani, ci è conservata

negli _Atti_ del Concilio di Parigi del 1210 pubblicati dal MARTÈNE,

_Thesaurus_, VI, 163, D'ARGENTRÉ, I, 129: Id quod ibi fuerat prius

formis visibilibus, prolatione verborum subesse ostenditur. Le parole

mistiche, sulle quali insistevano i Valdesi, non sarebbero se non una

constatazione del fatto che il pane, come tutte le cose, possono dirsi

il corpo di Dio.

[652] Dagli _Atti_ citati, pag. 129. Item, filius incarnatus, id

est visibili formae subjectus, nec aliter illum hominem esse Deum,

quia unum ex eis cognoscere voluerunt. Item Spiritus Sanctus in eis

incarnatus, ut dixerunt, eis omnia revelabat.

[653] Dagli _Atti_, pag. 128: Pater a principio operatus est sine Filio

et Spiritu Sancto usque ad ejusdem Filii incarnationem.

[654] Dagli _Atti_, loc. cit. Pater in Abraham incarnatus, filius in

Maria, Spiritus quotidie in nobis incarnatus.

[655] Dagli _Atti_, pag. 129: Item Filius usque nunc operatus est,

sed Spiritus Sanctus ex hoc nunc usque ad mundi consummationem inchoat

operari. GUILLELMUS ARMORICUS in D'ARG., 127: Potestas Patris duravit

quamdiu viguit lex Mosaica .... postquam Christus venit aboleverunt

omnia Testamenti veteris sacramenta, et viguit nova lex usque ad

illud (istud?) tempus. In hoc ergo tempore dicebant Testamenti Novi

sacramenta finem habere, et tempus Sancti Spiritus incoepisse. CAES.

HEIST., V, 22: Sicut ceciderunt formae legales in primo Christi

adventu, ita nunc cadent omnes formae quibus Filius operatus est, et

cessabunt sacramenta, quia persona Spiritus Sancti dare manifestabit se

in quibus incarnabitur. VINC. BELLOV., XXX, 7: Viguit lex Christi usque

ad tempus Almorici, et ex tunc habuerunt finem, ac fuerunt evacuata

Baptismus, Poenitentia et omnia alia novae legis sacramenta.

[656] GUILLELMUS ARMORICUS, pag. 130: Negabunt resurrectionem corporum.

La trasformazione razionalistica c'è conservata dagli _Atti_. Riscontra

il passo citato più su, p. 415, n. 1, il quale finisce: et haec

revelatio (dello spirito) nil aliud erat quam mortuorum resurrectio.

[657] GUILLELMUS, l. c. Nihil esse Paradisum neque Infernum, sed qui

haberet, cognitionem Dei, quam ipsi habebant, paradisum haberet in

se; qui vero mortale peccatum, haberet infernum in se, sicut dentem

putridum in ore.

[658] Dagli _Atti_, pag. 129: Mentiti sunt bonorum Baptismatis non

egere parvulos.

[659] Altaria sanctis statui, et sacras imagines thurificari idolatriam

esse dicebant. Eos, qui ossa martyrum deosculabantur, subsannabunt.

(CAES. HEIST., pag. 130).

[660] Confessionem, Baptismum, Eucharistiam et alia, sine quibus salus

haberi non potest, locum de caetero non habere; sed unumquemque tantum

per gratiam Spiritus Sancti interius, sine actu aliquo, inspiratam

salvari posse. (GUILLELMUS ARMORICUS, pag. 127).

[661] CAES. HEIST., pag. 130: In quarta descendet ignis super Praelatos

Ecclesiae, qui sunt membra Antichristi. Dicebat enim qui Papa esset

Antichristus et Roma Babylon. Et ipse sedet in Monte Oliveti, id est,

in pinguedine potestatis.

[662] Debbo la notizia di questa cronaca al bibliotecario della

Nazionale di Napoli, sig. Alvisi, il quale ha studiate e confrontate le

diverse redazioni, e raccolti molti materiali sulle fonti. S'è cercato

finora invano un editore, che voglia pubblicare questo antico documento

nell'originale latino.

[663] L'AFFÒ, _Vita di frate Elia_, Parma, 1819, pag. 10, crede che la

cronaca rimonti ai principii del secolo XIV, ma non sia stata scritta

dal B. Angelo da Cingoli detto Clareno, come sospettava il Wadding.

La redazione italiana è anch'essa antica, e l'esemplare che vide

l'Affò non conteneva se non cinque Tribolazioni. In fine del volume in

carattere nero si leggeva: «Finisce la clonicha dellordine delli frati

minori ad gli anni MCCCXXIII».

[664] «Certamente, dice l'Affò a p. 11, questo libro è antico, e vi

sono inseriti dei squarci tolti e copiati interamente da altri ancora

più vecchi, perchè nella seconda tribolazione facendosi memoria di

fra Bernardo ecc., soggiunge l'autore: _E molti altri degli quali

io ne vidi alquanti e udii dalloro quello che io narro_; ma appunto

per essere un accozzamento di cose tolte da molti vi sono mescolate

moltissime falsità .... Accozzamenti di più racconti tolti qua e là

sono pure il Libro intitolato: _Speculum Vitae B. Francisci et sociorum

ejus_ e i _Fioretti di S. Francesco_, onde benchè antichi d'assai non

sono troppo sicuri». Al passo citato dall'Affò aggiungo quest'altro,

che accenna pure all'autore della Cronaca pag. 93_r_. _E noi che fummo

con lui_ (S. Francesco) _quando che scrisse la regola, e quasi tutte

le altre sue scripture, li rendiamo testimonianza che scripse più cose

nella regola e nelli altri suoi decreti, delle quali cose alcuni frati

li furono contrarii in vita sua_.

[665] TOMMASO DA CELANO, _Vita di S. Francesco_, cap. III, (_Acta

SS._, octobris, II, 689). Cum .... Sanctus Dei assistens ibidem verba

evangelica intellexisset, celebratis missarum solemnis, a sacerdote

sibi exponi Evangelium suppliciter postulavit; pag. 690, solvit

protinus calceamenta de pedibus, baculum deponit e manibus, et tunica

una contentus, pro corrigia funiculum immutavit.

[666] Vedi la seconda regola in WADDING, _Annales Minorum_, II, 64:

Si qui voluerint hanc vitam illis verbum Sancti Evangelii, quod

vadunt et vendunt omnia sua, et ea studeant pauperibus erogare.

Et caveant fratres et eorum ministri, ne solliciti sint de rebus

suis temporalibus, ut libere faciant de rebus suis quidquid Dominus

inspiraverit eis.

[667] S. BONAV., _Vita di S. Francesco_, cap. IV (BOLL., l. c. pag.

751) Faciebat namque sancta paupertas .... ipsos ad omnem obedientiam

prontos, robustos, ad labores et ad itinera expeditos. Et quia nihil

terrenum habebant, nihil amabant, nihilque timebant amittere, securi

erant ubique, nullo pavore suspensi, nulla cura distracti, tanquam

qui absque mentis turbatione vivebant, et sine sollicitudine diem

crastinum, et serotinum hospitium expectabant.

[668] Vedi il cap. II della prima regola in WADDING, II, 67. Alii

vero, qui promiserunt obedientiam, habeant unicam tunicam cum caputio,

et aliam sine caputio, si necesse fuerit, et cingulum et bracas. Et

omnes fratres vilibus vestis induantur, et possint eas repeciare de

sacis et aliis peciis. Cfr. cap. 14, pag. 73. Quando fratres vadunt per

mundum nihil portent per viam nec sacculum, nec peram, nec panem, nec

pecuniam, nec virgam.

[669] Cap. VIII della prima regola, in WADDING, I, 71. Omnes fratres

studeant sequi humilitatem et paupertatem Domini nostri Jesu Christi.

Così parimenti: Non resistat malo, sed si quis eos in maxillam

percusserit, praebeant ei alteram, et qui auferret eis vestimentum

non prohibeant. Cap. V, pag. 69. Similiter omnes fratres non habeant

potestatem vel dominationem maxime inter se. Cap. VI, pag. 70. Et

nullus vocetur Prior, sed generaliter omnes vocentur fratres minores,

et alter alterius lavet pedes.

[670] Cap. V. Fratres illi quibus gratiam dedit Dominus laborandi

laborent fideliter et devote .... De mercede vero laboris pro se et

suis fratribus corporis necessaria recipiant praeter denarios vel

pecuniam.

[671] Cap. VI, pag. 66. Fratres nihil sibi approprient nec domum nec

locum nec aliquam rem sed tanquam peregrini et advenae in hoc saeculo

in paupertate et humilitate Domino famulantes, vadant pro eleemosyna

confidenter.

[672] Sul cantico del sole vedi il BARTOLI, _Storia della letteratura

italiana_, II, 189 ed i _Fioretti_, cap. XV, XXI, XXII. S. BONAV., in

_Acta SS._, l. c., pag. 704. Affluebat spiritu caritatis, pietatis

viscera gestans, non solum erga homines necessitatem patientes,

verum erga muta brutaque animalia, reptilia, volatilia et caeteras

insensibiles creaturas; pag. 705: Quare sic fratres meos agnos ligatos

et suspensos excrucias? ... tolle pro pretio mantellum, quem porto, et

agnos mihi concede.

[673] HASE (_Franz von Assisi_, pag. 44) cita questo detto di S.

Francesco attribuitogli da S. Bonav. (_Vita_ nei BOLL., pag. 764): Pro

furto mihi reputo a magno Eleemosynario imputandum, si hoc quod fero

non dedero magis egenti.

[674] _Regula_, cap. VII, pag. 70. Et caveant sibi quod non ostendant

se tristes extrinsecus, nubilosos et hipocritas; sed ostendant se

gaudentes in Domino, hilares et convenienter gratiosos.

[675] La predicazione però dovea essere sottoposta alla licenza dei

vescovi. Vedi regola seconda, cap. IX, in WADDING, II, 67.

[676] _Tres Socii_ (BOLL., l. c., p. 691). Tunc beatus Franciscus omnes

(discipulos) ad se convocavit .... et ait ad eos: ite cautissimi bini

et bini per diversas partes orbis, annunciantes pacem hominibus et

poenitentiam in remissionem peccatorum. Vedi il cap. XV dell'antica

regola: nullo modo apud se nec apud alium et aliquo modo bestiam

aliquam habeant, nec eis liceat equitare nisi infirmitate, vel magna

necessitate cogantur.

[677] Che nella Corte pontificia Francesco trovasse molte resistenze

lo attestano le fonti più antiche. Tomaso da Celano racconta (pag.

693), che il vescovo di Sabina volea persuadere il Patriarca ut ad

vitam monasticam suam eremiticam diverteret. Il Papa stesso era restio

a favorire l'istituzione di nuovi ordini, come ne fa fede il canone 13

del Concilio lateranense. Secondo Matteo Paris, ad ann. 1227, avrebbe

accolto così male il santo mendico da dirgli (ed. londinese 1640, pag.

340): Vade frater et quaere porcos quibus potius debes quam hominibus

comparari, et involve te cum eis in volutabro, et regulam illis a

te commentam tradens officium tuae praedicationis impende. Codesto

discorso è inverisimile, perchè Francesco era stato raccomandato dalle

più alte autorità ecclesiastiche; ma è ben certo, come lo attestano i

tre socii, che fece osservazioni sull'applicabilità della regola, nè

si piegò ad approvarla se non dopo una visione, che ebbe in sogno. V.

pag. 736. Dominus Papa .... dixit ei et sociis: Filioli nostri, vita

vestra videtur nobis nimis dura et aspera, licet enim credimus vos esse

tanti fervoris, quod de vobis non oporteat dubitare, tamen considerare

debemus pro illis, qui secuturi sunt vos. Pag. 737: Inn. III ....

viderat in visione quod Ecclesia Sancti Joannis Lateranensis minabatur

ruinam, et quidam vir religiosus, mendicus et despectus eam sustentabat

proprio dorso submisso. Un'altra visione racconta la _Cronaca delle

Tribolazioni_, pag. 352.

[678] DANTE, _Parad._, XI, 92, dice che Francesco ebbe da Innocenzo

_Primo sigillo a sua religione_, e prima di Dante Onorio III nella

stessa bolla d'approvazione ricordava la regola a bonae memoriae

Innocentio Papa approbatam. Ma si deve intendere di una approvazione

verbale, come dice S. Bonaventura in BOLL., p. 739: licet praefatus

dominus Innocentius tertius ordinem et regulam approbasset ipsorum,

non tamen hoc suis litteris confirmavit. Pag. 749: Distulit tamen

perficere quod Christi postulabat pauperculus pro eo quod aliquibus de

Cardinalibus novum aliquid et supra vires humanas arduum videretur.

[679] I Bollandisti bene osservano che la regola sottoposta ad

Innocenzo non poteva essere quella, che il Wadding pubblicava nel primo

volume degli _Annali_. Perchè codesta regola è molto diffusa, laddove

la prima, secondo la più antica fonte, il _Celano_, p. 692, era scritta

simpliciter et paucis verbis. Inoltre nella regola pubblicata dal

Wadding manca l'articolo che nessun frate francescano possa lasciare il

suo ordine per entrare in altro, articolo che si sa approvato da Onorio

III. (Lettera di Onorio data XIV Kal. Jan., anno VIII, in WADDING, II,

71). Pare che anche Onorio volesse fare qualche correzione alla regola.

Secondo la _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 103_r_, ed il Wadding che

la copia (II, 69) avrebbe voluto mutare il capitolo X, ma S. Francesco

dichiarò non esser lui, ma Gesù Cristo che ha dettata la regola, che

dev'essere lasciata come sta.

[680] La seconda regola differisce nei primi otto capitoli tanto

poco dalla prima che vi sono ripetute non solo gli stessi precetti,

ma perfino le stesse parole. La sola differenza sta nella maggior

concisione.

[681] Il WADDING riporta il testamento di S. Francesco, dal quale tolgo

questi passi (II, 145). Et non dicant fratres: haec est alia Regula,

quia haec est recordatio admonitio et exortatio et meum textamentum,

quod ego frater Franciscus parvulus vester facio vobis fratribus meis

benedictis propter hoc ut Regulam, quam Domino promisimus, melius

catholice observemus. Et generalis minister et omnes alii ministri

et custodes per obedientiam teneantur in istis verbis non addere vel

minuere .... Et omnibus fratribus meis clericis et laicis praecipio

firmiter per obedientiam, ut non mittant glossas in Regula, nec in

istis verbis dicendo: ita volunt intelligi; sed sicut dedit mihi

Dominus pure et simpliciter dicere et scribere Regulam et ista verba,

ita simpliciter et pure et sine glossa intelligatis, et cum sancta

operatione usque in finem observetis.

[682] Il WADDING, II, 62 e segg., racconta le cose secondo la _Cronaca

delle Tribolazioni_, dalla quale tolgo i seguenti passi: pag. 15

_verso_: «E mentre questo nostro Francesco vacava e stava congiunto

con Dio, frate Elia con li suoi seguaci e con alcuni ministri si

riscaldorono e infiammorono e con tumulto gridorono. Ma perchè non

ardivano a ponersi al contrario pubblicamente, nascostamente li

tolsono e furorono la Regola a frate Leone, uomo di Dio, al quale S.

Francesco l'avea data a serbo. Pag. 98_r_: In questo mezzo mentre che

esso era tutto assorto con infiammati e celesti desiderii solo in Dio,

e domandando a Gesù Cristo la reparazione della regola, stimola il

diavolo e incita li ministri di diverse provincie, e commossi dallo

spirito dell'aquilone vennono insieme con frate Elia a rammaricarsi e

a porre querele con protestazione .....» Pag. 99_v_: «Qualmente alla

loro infermità basta d'avanzo e di soperchio d'observare le cose le

quali di già hanno promesso, che la loro infermità ha bisogno». Questa

narrazione viene compiuta dallo _Speculum vitae_.

[683] _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 89_r_: «(I ministri)

multiplicarono gente e non magnificarono letizia, accompagnando in

questo multiplicare l'ordine di gente molti uomini perversi, insieme

con li buoni e innocenti frati. Li quali huomini perversi, confidandosi

della loro prudentia, s'affrettavano e desideravano di reggere e non

d'esser retti, e di fare arrogantemente una regola secondo il loro

proprio senno e secondo la loro propria voluntà a sè e ad altri ....

e tanto crebbono questi mali avanti alla morte di S. Francesco che

esso poverello Francesco, il quale era abitacolo dello Spirito Santo,

non vi potette porre alcuno rimedio di curatione nè con parole, nè con

esempii, nè con segni, nè con miracoli. Ma mandando avanti l'orazione,

elesse per più sicura parte di vacare a Dio e rinunziare in tutto e per

tutto al offitio del generalato, e non aver più cura nè governo alcuno

delli frati». Nel capitolo seguente, è riferito un dialogo, nel quale

S. Francesco dopo la rinunzia al generalato avrebbe detto (pag. 92_r_):

«Solamente che li frati andassino e fussino andati secondo la volontà

di Dio e mia, io non vorria che li frati avessino altro ministro che me

per insino alla mia morte».

[684] L'AFFÒ, _Vita di frate Elia_, pag. 21, dopo avere riassunto il

racconto della _Cronaca_ e dello _Speculum_ dice: «Simili semplicità

anche dal Waddingo assai più circostanziate si replicano, senza

considerare se al confronto della ragione sussister possano. Ma

rimontando all'origine di tali narrazioni, e non vedendole noi entro

le opere dei coevi scrittori, prendiamo a discorrere dei sussequenti e

cominciamo a veder simil fatto descritto dal mentovato frate Martino da

Casale, il quale per farcelo credere afferma che avanti a tutti ce ne

lasciasse memoria fra Leone, uno dei primi compagni di S. Francesco in

certi rotoli depositati già nel convento di S. Chiara. Confessa però

di non averli potuti vedere, e per togliere a ciascuno la curiosità

di cercarli aggiunse: cum multo dolore audivi illos rotulos fuisse

distructos. A questa maniera è lecito a chiunque fingersi monumenti, ed

ingannar sulla fede i leggitori. Ma buon per noi che quanto fra Leone

e i suoi due compagni scrissero intorno la Vita di S. Francesco non

è perito, e la loro leggenda vedesi pubblicata dai Bollandisti senza

incontrarvi la menoma parola del finto racconto».

[685] BOLL., loc. cit., pag. 710. Cumque de die in diem infirmitas

illa succresceret, et ex incuria videretur quotidie augmentari, frater

Helias tandem, quem loco matris elegerat sibi, et aliorum fratrum

fecerat patrem, compulit eum ut medicinam non abhorreret.

[686] Vedi la _Cronaca_ dei XV e quella dei XXIV generali in AFFÒ, pag.

23. Post mortem vero fratris Petri B. Franciscus posuit ad regendum

ordinem fratrem Heliam de Assisyo virum utique famosa providentia

illustratum. Riscontra il passo del Celano nella nota precedente.

[687] _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 119_v_. «Venendo a morte

Francesco fece chiamare a sè frate Bernardo da Quintavalle, il quale

fu el primo frate dell'ordine dopo S. Francesco, e li pose la sua

mano dricta sopra il capo e davanti a tutti li frati lo benedisse con

cordiale e singulare affectione, e fece scrivere sotto dettato ad un

frate: il primo frate il quale il Signore mi dette fu frate Bernardo

.... Onde io voglio e comando quanto so e posso che ciascheduno il

quale sarà generale di questa religione ami quello, e l'honori come me

medesimo». I _Fioretti di S. Francesco_, cap. VI, rincarano la dose. «E

ponendosi frate Elia dalla mano diritta, Santo Francesco, il quale avea

perduto il vedere per le troppe lagrime, puose la mano ritta sopra il

capo di frate Elia e disse: questo non è il capo del mio primogenito

Bernardo, allora frate Bernardo andò a lui dalla mano sinistra, e S.

Francesco allora acconciò le braccia a modo di croce, e poi puose la

mano dritta sopra il capo di frate Bernardo e la manca sopra il capo

del detto Elia e disse a frate Bernardo .... Sia il principale dei

tuoi fratelli, ed al tuo comandamento tutti i frati obbediscano». Il

racconto dei _Fioretti_ è proprio il rovescio di quello più antico del

Celano, che ricorda pure l'incrociamento delle braccia, ma dice cumque

a sinistris ipsius resideret frates Elias, circumsedentibus reliquis

filiis cancellatis manibus dextram posuit super caput ejus, et dixit:

Te fili mi in omnibus et super omnia benedico. Si vede chiaro come

il racconto originale sia stato guasto per fine polemico. Ed è molto

istruttivo il confronto tra questo discorso del Patriarca, e l'altro

messogli in bocca dai _Fioretti_, cap. IV. _Male fate, frate Elia

superbo_ ecc. Tutto il racconto di questo capitolo è manifestamente

favoloso.

[688] La riporta l'AFFÒ, op. cit., pag. 29 .... pupilli sumus absque

patre et orbati lumine oculorum nostrorum ecc.

[689] Gli storici francescani non sono d'accordo su questo punto.

La _Cronaca delle Tribolazioni_ e il Wadding con essa (II, 164)

raccontano che alla morte di S. Francesco il vicario Elia fu fatto

generale, e che poi per dissidii insorti fu deposto e sostituito da

fra Giovanni Parente. Ben presto però Elia rifattosi dalla sconfitta,

avrebbe ripreso il generalato, dal quale dopo molto altro tempo venne

deposto da Gregorio IX. Questo racconto benchè confermato dal Salimbene

che dice di Elia a pag. 402: bis factus generalis minister, è poco

credibile come ha dimostrato l'Affò, op. cit., pag. 32, perchè fonti

antichissime, come Bernardo di Bessa segretario di S. Bonaventura,

dicono chiaramente: Fuerunt igitur post transitum sancti Patris hii

ejus successores videlicet frater Johannes cognominatus Parentius

.... isti successit frater Helyas. Con Bernardo s'accorda la Cronaca

dei XV e l'altra dei XXV Generali. L'espressione del Salimbene si può

intendere nel senso spiegato dall'Affò, che il vicario sino alla nomina

del nuovo generale fu da tutti riconosciuto per capo dell'ordine.

[690] L'AFFÒ, op. cit., pag. 36, scrive: «Frate Elia seppe tosto

indurre un divoto personaggio chiamato Simone Puzzarelli a fargli dono

del luogo detto Colle d'Inferno presso Assisi, ove gittar i fondamenti

dell'ideato edifizio. Il diligentissimo P. maestro Antonio Maria

Azzoguidi ci ha pubblicato il documento di tal donazione, steso il

30 di Marzo del 1228, per cui il donatore privossi del detto luogo,

e frate Elia a nome del Pontefice lo accettò ad habendum, tenendum,

possidendum, faciendum omnes utilitates et usus fratrum in ea videlicet

locum, Oratorium vel Ecclesiam pro beatissimo corpore Sancti Francisci,

vel quicquid ei de ipsa re placuerit in perpetuum». Codesta costruzione

era contraria alla regola, la quale prescriveva che le case dei frati

si costruissero in legno a guisa piuttosto di provvisorio ricovero che

di stabile dimora.

[691] La _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 143_r_, c'informa che

molti frati «lassata l'orazione mettevano avanti la curiosa e sterile

sapienza d'Aristotile alla divina sapienza, e che avidamente e con gran

sete desideravano d'udire maestri loici e filosofi, e che procurorono

ardentemente di avere e moltiplicare le scuole di queste scienze. E

che queste e altre simili cose li maggiori come li minori comunemente

predicavano excepto alquanti pochi admaestrati dallo spirito di Gesù

Cristo. Onde quelli frati spirituali si determinorono che era loro

necessario di ricorrere al sommo Pontefice e a la Chiesa romana».

Da questo passo s'inferisce che fin dal tempo di Elia il partito

intransigente cominciava a prendere il nome di SPIRITUALE, conforme

alle idee di Gioacchino. Non tutti i Gioachiti però avevano in dispetto

gli studii, ed il Salimbene (pag. 405) non che biasimare, loda frate

Elia, quia ordinem fratrum minorum ad studium theologiae promovit.

Che oltre alla teologia frate Elia coltivasse altri studii lo dice

il Salimbene, pag. 411: Undecimus defectus fratris Helyae fuit, quia

infamatus fuit quod intromitteret se de alchimia.

[692] SALIMBENE, pag. 402: Habebat gratiam Imperatoris et Papae. In

quanto al Papa basterà riferire questo brano della _Cronaca delle

Tribolazioni_, pag. 128_v_. «La buona memoria del Pontefice Gregorio

molto si confidava di frate Elia per la grande e costumata onestà, la

quale vedeva in lui e per la singulare prudentia e scientia, per la

quale si credeva che passassi sopra tutti li religiosi di quel tempo».

[693] Pag. 401: Et dominus Ghirardus de Corrigia, qui dicebatur

de Dentibus eo quod magnos dentes habebat, tunc temporis Potestas

parmensium erat, et venit personaliter cum quibusdam militibus ad locum

fratrum minorum ad visitandum fratrem Helyam generalem ministrum, qui

sedebat in domo, in qua hospites sive forenses comedunt, super lectum

de culcidra, et habebat ignem copiosum coram se et cappellam armenicam

in capite suo, nec Potestati intranti et se salutanti assurrexit,

nec de loco suo motus est, ut vidi oculis meis, quae fuit rusticitas

maxima reputata. Queste citazioni del Salimbene le tolgo dal libro

_De praelato_, il quale secondo il Novati non è un'opera a parte, come

parrebbe dall'edizione parmense, bensì una delle maggiori digressioni

che si leggono nella Cronaca. Vedi NOVATI, _La Cronaca di Salimbene_

nel _Giornale storico della letteratura italiana_, I, 390.

[694] La lettera è riportata dal WADDING, III, 20, colla data 1239:

Sunt inter nos aliqui, qui propter discipulatum et societatem sancti

Patris nostri Francisci habentur apud domesticos et exteros in magna

aestimatione, sed hi suo se regentes sensu, laxantes obedientiae

frenum, velut oves absque pastore et homines absque ductore, hic inde

discurrunt, loquentes quae placent ecc.

[695] SALIMBENE, pag. 405. Item supradictus Helyas ministros

provinciales ita tenebat sub baculo quod tremebant eum, sicut juncus

tremit cum ab acqua concutitur .... Deponebat eos ab officio ....

insuper caputium longum dabat quibusdam et mittebat eos ab oriente in

occidentem.

[696] Vedi l'aneddoto raccontato dal Salimbene, di un frate Alberto

parmense, ministro di Bologna, stato prima deposto dal suo ufficio, ma

poi che si sottomise restitutus fuit in gradum pristinum, insuper et

multa ab Helya obtinuit pro provincia sua.

[697] _Cronaca delle Tribolazioni_, pag. 132 (WADDING, III, 20):

«Comanda questo judice che frate Cesare, uomo innocente e in tutte le

sue cose savio e sancto, sia incarcerato con li ferri al piede ecc.

prese una stanga e lo percosse tanto crudelmente e fortemente che

.... si morì e fu il primo ammazzato ed ucciso per le mani delli suoi

fratelli, come el primo martire Stefano orando per li persecutori ....

In quella medesima ora che l'anima sua uscì dal corpo Papa Gregorio

vidde portare dagli angeli un'anima in cielo», pag. 133_v_, (l'angelo

disse al Papa) «della quale anima tu nel giorno della tua morte hai

a rendere ragione a Dio, perocchè per occasione della tua autorità

dopo la prigionia e li ferri e molte afflictioni, le quali tutte lui

pazientemente ha sostenute, dalli suoi frati e per la fede e pura

observantia della sua regola è stato morto da loro», pag. 137_v_. (S.

Antonio venendo in Assisi per avere il cadavere di S. Francesco) «fu

preso dai birri di frate Elia e spogliato e disciplinato insino al

sangue».

[698] Riporto dalla bolla di Gregorio IX (WADDING, II, 224) questo

passo: Duximus respondendum quod si rem necessariam velint fratres

emere vel solutionem facere pro jam empto possint vel Nuncium ejus a

quo re emitur, vel aliquem alium volentibus sibi eleemosynam facere

nisi iidem per se, vel proprios nuncios maluerint praesentare,

qui taliter praesentatus a fratribus non est eorum nuncius, licet

praesentetur ab ipsis, sed illius potius cujus mandato solutionem

fecit, seu recipientis eandem.... Ad quem etiam fratres pro hujusmodi

necessitatibus poterunt habere recursum, maxime si negligens fuerit,

vel necessitates ignoraverit eorundem.

[699] Frate Elia accettò in nome del Papa la donazione citata più

sopra (p. 437, n. 1). Vedi inoltre la Bolla di Gregorio, pag. 246:

Dicimus itaque quod nec in communi nec in speciali debent proprietatem

habere, sed utensilium et librorum et eorum mobilium quae licet habere,

eorum usum habeant.... nec vendi debeant mobilia vel extra ordinem

commutari aut alienari quoque modo, nisi Ecclesiae Romanae Cardinalis,

qui fuerit ordinis Gubernator .... auctoritatem super hoc praebuerit.

Confrontate la Bolla d'Innocenzo IV del 1245, riportata dal WADDING,

III, 129. Et licet in eadem Regula sit prohibitum, ne fratres recipiant

per se, vel per alios denarios vel pecuniam ullo modo, possunt tamen,

si rem sibi necessariam aut utilem velint emere, vel solutionem

facere pro re empta, vel nuncium ejus a quo res venditur, vel aliquem

alium volentibus sibi eleemosynam facere, nisi eidem per se vel per

proprios nuncios solvere maluerint. Pag. 130: Et taliter nominati vel

praesentati a fratribus non sunt eorum nuncii, seu depositarii; sed

illorum, a quibus eis pecunia vel denarii committuntur .... Cum tam

immobilium quam mobilium hujusmodi jus proprietas et dominium ....

nullo modo ad ecclesiam ipsam spectent, cui domus et loca praedicta

cuna Ecclesiis caeterisque suis pertinentes (quae omnia in jus et

proprietatem beati Petri suscipimus) omnino tam in spiritualibus quam

in temporalibus immediate subesse noscuntur.

[700] SALIMBENE, pag. 410: Octavus defectus fratris Helyae fuit quia

violenter voluit tenere dominium ordinis, quod ut melius tenere posset

plures sagacitates habebat. Primam quia frequenter mutabat ministros,

ne nimius radicati fortius insurgerent contra ipsum; secundam quia

illos fratres faciebat ministros, quos reputabat amicos; tertiam quia

non faciebat capitula generalia nisi particularia idest cismontanorum,

non enim vocabat ultramontanos ministros, timens ne deponeretur ab eis.

[701] SALIMBENE, pag. 403. Porro secundus defectus fratris Helyae

fuit quia multos inutiles recepit ad ordinem. Habitavi in conventu

senensi duobus annis, et vidi ibi XXV fratres laycos .... propter hoc

recipiebat multitudinem laycorum, qua posset melius talibus dominari

.... Tertius defectus fratris Helyae, quia homines indignos promovit

ad officia ordinis, faciebat enim laycos guardianos, custodes et

ministros, quod absurdum erat valde, cum in ordine esset copia bonorum

clericorum.

[702] Anche il Salimbene deve suo malgrado riconoscerlo, pag. 403. Si

quis autem objiciat verbum Regulae quod dicit: _Ipsi vero ministri si

presbyteri sunt_, dicimus quod hoc pro tempore dictum fuit, quando in

ordine non erat copia sacerdotum.

[703] Il Salimbene ai rimproveri riportati più su (p. 443, n. 1)

aggiunge questi altri: p. 404. Quartus defectus fratris Helyae

fuit quod toto tempore, quo fuit minister non fuerunt generales

constitutiones. Longum esset valde si vellem ruditates et abusiones,

quas vidi, referre. Pag. 405: Quintus defectus, quia nunquam

personaliter volebat ordinem visitare. Pag. 409: Septimus defectus,

quia nimis volebat splendide et delitiose et pompatice vivere.

Pag. 410: Et habebat palafredos pingues et quadratos .... Item raro

comedebat in conventu .... item specialem coquum habebat in conventu

Assisii, fratrem Bartholemaeum paduanum, quem vidi et cognovi, qui

cibos delicatissimos faciebat. [Il Salimbene se ne intendeva non poco].

[704] Questa congettura mi venne suggerita dalla lettera di Federigo

II, che si riferisce a frate Elia (HUILLARD, _Hist. dipl._, V, 346).

Revera papa iste quemdam religiosum et timoratum fratrem Helyam,

ministrum ordinis fratrum minorum, ab ipso beato Francisco padre

ordinis migrationis sue tempore constitutum, pro eo quod amore

justitie, cui est corde et opere dedicatus, pacem imperii promovens,

nomen nostrum, honorem et bonum pacis evidentibus iudiciis proponebat,

IN ODIUM NOSTRUM A MINISTERIO GENERALI REVOCAVIT, reverentia Christi

postposita, et juris sancti Francisci ordinatione contempta, divisionem

in fratribus faciens et in ordinationem et sectionem.

[705] Quanto rincrescesse al Papa l'accordo dell'Imperatore coll'ex

generale francescano lo prova la lettera di Gregorio IX del 1240,

(_Hist. dipl._, V, 777): Verum idem (Fridericus) non sub pastoris

virga humiliatus est verbere, quia potius super omne quod dicitur

Deus aut colitur elevatus, Helia et Henrico quibusdam non prophetis

sed prophanis apostatis, testibus suae perversitatis assumptis, in

lucis angelum in monte superbie transformatus, Christi claves et Petri

privilegium vilipendens, irriverenter divinis interesse presumit.

[706] La lettera è del 1243, (_Hist. dipl._, VI, 147): Tanta est bonae

fidei et devotionis probatae constantia, tantaque laudabilium efficacia

meritorum, quam in provido viro fratre Helia, dilecto familiari et

fideli nostro, semper et utiliter invenisse meminimus, quod ipsum jam

a fructibus agnoscentes personam suam domesticam nostris servitiis

libenter admittimus, et suae circumspectiones consiliis fiducialiter

inhaeremus. Cum igitur eundem fratrem nuper ad partes transmarinas

transfretare paratum pro quibusdam arduis excellentiae nostrae

servitiis, in quorum executione personam ejus utilem et necessariam

fore censuimus, a transitu ipso, praeter suae voluntatis propositum,

providerimus retrahendum, et ipsum licet invitum quodammodo in curia

vestra propterea mandavimus aliquandiu moratarum ecc.

[707] SALIMBENE, p. 412. Tertiusdecimus defectus fratris Helyae

fuit, quia namquam voluit ordini suo reconciliari; sed semper usque

ad ultimum diem vitae suae permansit in pertinacia sua .... Si

fuit absolutus, et si bene ordinavit de anima sua, modo cognoscit.

Viderit ipse .... (Qui la stampa non solo è mutila, ma errata). La

testimonianza del Salimbene, così precisa nei particolari, è certo

superiore a quelle, su cui si appoggia il Wadding per provare che Elia

si fosse ricreduto.

[708] Neanche Salimbene par che sia molto tenero di Gregorio, del

quale dice a pag. 8: Iste (Gregorius IX) etiam longo tempore fuit in

discordia et pugnavit cum imperatore Friderico secundo, qui multa mala

fecit Ecclesiae Dei, quae eum nutrivit et coronavit; ita quod pene

navis Petri sub praedicto Papa cecidit in profundum. Hoc est quod

abbas Joachim de romanis Pontificibus dixit, videlicet, quod aliqui

CONABUNTUR IN PRINCIPES, aliqui ducent pacificos suos dies.

[709] Rispetto al clero secolare non è diverso il linguaggio di

Federico da quello dei francescani intransigenti. Vedi la lettera

al Re d'Inghilterra in BRÉHOLLES, III, 37-38, pag. 50: In paupertate

quidem et simplicitate fundata erat Ecclesia primitiva, cum sanctos,

quos catalogus sanctorum commemorat, fecunda parturiret: sed olim

fundamentum nemo potest ponere praeter illud quod positum est a Domino

et stabilitum. Porro quia in divitiis navigant, in divitiis volutantur,

in divitiis aedificant, timendum ne paries inclinetur Ecclesiae, ne

maceria depulsa ruina subsequatur.

[710] SALIMBENE, pag. 3. Imperator vero Fridericus fuit homo pestifer

et maledictus, schismaticus, haereticus et epicureus, corrumpens

universam terram. Lo stesso frate racconta ingenuamente che

raccapricciò all'annunzio della morte di Federico. Pag. 57: Horrui

cum audirem, et vix potui credere. Eram enim Joachita, et credebam

et expectabam et sperabam quod adhuc Fridericus majora mala esset

facturus, quam illa qua fecerat, quamvis multa fecessit. Ma non tutti

la pensavano così, e Salimbene stesso racconta (pag. 37), di un frate

Gherardo da Modena, amicus et intimus beati Francisci, curialis homo,

liberalis et largus, religiosus et honestus et valde morigeratus,

temperatus in verbis et omnibus operibus suis .... erat multam

imperialis et nihilominus in pace et in aequitate ambulavit coram Deo

.... ed alla sua morte multa miracula Deus per eum operari dignatus

est. Un altro frate Bartolomeo Ghiscolo di Parma, (pag. 101) curialis

et spiritualis homo, sed magnus probator et magnus Joachita, et

partem imperialem diligens .... in vita sua fecit monstra et in morte

mirabilius operatus est.

[711] Di frate Alberto pisano, che sostituì Elia, non ci dice altro

il Salimbene se non che fu eletto nel 1239, e un anno dopo nel 1240

morì (pag. 17, 50-51). Il frate Aimone, che gli successe, scrisse

un'esposizione delle profezie d'Isaja, dalla quale Salimbene p. 224

riferisce questa frase: Manifestum est quod respublica debet subesse

Romano Pontifici. Frate Aimone morì nel 1244 (SAL., p. 60).

[712] SALIMB., pag. 97. Magni clerici et spirituales viri et maxime

Joachitae.

[713] _In Apoc._, fol. 77, col. 4.

[714] Il testo dell'_Apocalisse_, cap. XI: «et dabo duobus testibus

meis, et prophetabunt diebus mille dugentis sexaginta sacris amicti»

va interpetrato secondo Gioacchino così che l'un testimonio significhi

l'ordine dei chierici, l'altro dei monaci. Ille ergo significat

ordinem clericorum, iste ordinem monachorum, quadraginta duo menses,

quibus predicant induti saccis, significant totidem generationes (_In

Apoc._, fol. 148, col. 4). Nei libri apocrifi invece codesti ordini

sono proprio i mendicanti nati ad occidentalem ecclesiam in tota mundi

latitudine flagellandam (_Super Esaiam_, fol. 37 _recto_).

[715] Il Concilio di Arles dice dei libri di Gioacchino: a majoribus

nostris usque ad haec tempora remanserunt intacti, utpote latitantes

apud quosdam religiosos in angulis et antris, doctoribus indiscussi.

[716] Pag. 101: Et interfui etiam ego ipse isti doctrinae ut audirem

fratrem Hugonem, [che soleva per lo più dimorare in Nizza]. Nana

prius eram edoctus, et hanc doctrinam audieram, cum habitarem Pisis,

a quodam abate de ordine Floris, qui erat vetulus et sanctus homo

et omnes libros suos, a Joachim editos, in conventu pisano sub

custodia collocaverat, timens ne Imperator Fridericus monasterium suum

destrueret, qui erat inter Lucam et civitatem pisanam .... Credebat

enim quod in Friderico tunc temporis omnia essent complenda mysterio eo

quod cum Ecclesia discordiam habebat non modicam.

[717] Il Rousselot (_Joachim_, pag. 139), anche dopo la dissertazione

del Renan, seguita a sostenere: que le livre intitulé l'Evangile

eternel n'a jamais existé que sous forme d'un cahier redigé par

ceux, qui accusaient les Dominicains et les Franciscains. Il che è

contraddetto da una fonte molto importante, della quale non so perchè

il Rousselot non vuol fare nessun conto, voglio dire dal processo

verbale della Commissione cardinalizia di Anagni, ove è detto (Cod.

bibl. nat. de Paris, n. 1726, carte 139. Cfr. D'ARGENTRÉ, I, 163;

RENAN, _Revue des deux mondes_, tom. LXIV, pag. 109): Quod liber

Concordiarum vel Concordiae veritatis appelletur primus liber Evangelii

aeterni probatur XVII capitulo, et quod liber iste Concordiae sit

Joachim habetur per totum illud capitulum. Quod liber iste, qui dicitur

Apocalypsis nova, appelletur secundus liber ejusdem Evangelii probatur

XX capitulo. Similiter quod liber, qui dicitur Psalterium decem

chordarum, sit tertius liber ejusdem Evangelii. E più appresso in un

luogo, tronco nel D'Argentré, e pubblicato intero dal Renan, pag. 113:

Item XXVIII cap. ponuntur haec verba: _in primo libro ipsius Evangelii

aeterni videlicet in secundo secundae Concordiae_. Et tria praedicta

probantur similiter expresse XXXI cap., ubi distinguitur simplex

lictera (ibi: _attendent vero_ etc.), et similiter ante finem ultimi

capituli, ubi dicitur: _illud attendendum_ ecc. Da questi passi appar

chiaro: 1º Che l'Evangelio eterno non era altro se non la collezione

delle tre opere dell'abate Gioacchino. 2º Che gli scritti apocrifi

erano così cresciuti da oscurare i genuini dell'abate calabrese, sicchè

i raccoglitori si videro costretti a dimostrare l'autenticità delle

tre opere, che essi ben sapevano distinguere dalle altre falsamente

attribuite a Gioacchino.

[718] Si veda con che circospezione Gioacchino commenta il testo

dell'_Apocalisse_: «Et vidi alterum Angelum volantem per secundum celum

habentem Evangelium aeternum». Par che schivi di parlarne come al fol.

173, col. 4; conferenda sunt verba, que de eo scripta sunt et de duobus

aliis, qui sequuti sunt eum, ut alia per alia inquisita aut omnino

pateant intellectui nostro, aut quod reliquum fuerit igne comburatur.

[719] Secondo il Rousselot (op. cit., pag. 140), l'_Introductorius_

dell'_Evangelo eterno_ sarebbe la stessa cosa dell'_Introductorius_

premesso da Gioacchino all'_Esposizione dell'Apocalisse_. Basta

confrontare i passi estratti dalla Commissione d'Anagni, e già

pubblicati dal D'Argentré con gli analoghi dell'opera di Gioacchino

per rilevarne le differenze. Vedi Codice, carte 139, (D'ARG., I, 163;

RENAN, pag. 126, n. 1): Item XXIV cap. comparat vetus Testamento primo

coelo, Evangelium Christi secundo coelo, Evangelium aeternum tertio

caelo, et expressius XXV capitulo, ubi comparat vetus Testamentum

claritati stellarum, novum Testamentum claritati lunae, Evangelium

aeternum, sive spiritus sancti, claritati solis. Item XXVII capitulo

comparat vetus Testamentum atrio, novum sancto, aeternum sancto

sanctorum. Item XXX comparat vetus Testamentum cortici, novum testae,

Evangelium aeternum nucleo. Cfr. _Introd. in Apoc._, fol. 5, col. 2:

Secundus status fuit sub Evangelio et manet usque nunc in libertate

quidem respectu praeteriti, sed non in libertate respectu futuri ....

tertius ergo status erit circa finem saeculi, jam non sub velamine

literae sed in plena spiritus libertate. Come si vede qui non c'è

parola di _Evangelo eterno_, e più che l'opposizione è messa in

evidenza la continuità dei varii periodi (col. 3) de lege naturale

ad legem Moysi, de lege Moysi ad Evangelium, de Evangelio Christi ad

spiritalem intellectum, de spiritali intellectu ad veram et aeternam

contemplationem Dei.

[720] Fin dal tempo di Gregorio IX, erano nati dissidii tra il clero

secolare ed i nuovi ordini, come si raccoglie dalla bolla di questo

papa del 1232 _Nimis iniqua_. Non desunt plerique tam Ecclesiarum

Praelati quam alii, qui coeca cupiditate seducti, propriae aviditati

subtrahi reputantes quidquid praedictis fidelium pietas elargitur,

quietem ipsorum multipliciter inquietant.

[721] I Domenicani eran entrati come di soppiatto nell'Università

ottenendo una cattedra nel 1228, quando il corpo universitario

per protestare contro l'infrazione di alcuni suoi privilegi s'era

ritirato prima a Reims e poi ad Angers. Dopo pochi anni nel 1250

ebbero luogo altre proteste, ed il corpo universitario si ritirò di

nuovo, tribus magistris Regularibus, videlicet duobus Praedicatoribus

et uno frate minore exceptis, qui pro suae voluntatis arbitrio suum

renuerunt prestare consensum. Allora l'Università stabilì ut de coetero

nullus in quacunque facultate magister ad Collegium magistrorum vel

consortium Universitatis admittatur, nisi prius in plena congregatione

magistrorum, vel saltem coram quinque magistris suae facultatis, ad hoc

specialiter deputatis, juraverit statuta nostra licita et honesta et

nobis expedientia se firmiter observaturum. Il decreto surriferito si

può leggere nel DU BOULAY, _Historia Universitatis Parisiensis_, III,

250 e segg.

[722] Questo sospetto si trova in un cronista domenicano in verità

molto tardivo, il Corner, che attribuisce l'Evangelo eterno allo stesso

Guglielmo di S. Amore. (AFFÒ, _Vita del B. Giovanni da Parma_, Parma,

1777, pag. 75).

[723] Il trattato è intitolato _De periculis novissimorum temporum_.

Non avendo trovate le opere di Guglielmo io cito dall'edizione che

ne fece il Brown (_Appendix ad fasciculum rerum expotendarum et

fugiendarum ab Orthwino editum a.D.MDXXXV_, Londini MDCXC). Il Brown

ignora l'autore del libro, e lo suppone a torto composto nel 1389,

mentre invece fu pubblicato nel 1256 (_Hist. litt._, XIX, 202).

[724] _De periculis_, cap. 8, pag. 27: Ergo nos sumus in ultima aetate

hujus mundi, e cita parecchie autorità, tra le quali anche l'apocrifo

commento di Gioacchino a Geremia. Pag. 28: Haec omnia initia dolorum

sunt scilicet, quae erunt tempora Antichristi.

[725] _De periculis_, cap. 3, pag. 23: homines qui apti erunt et idonei

ad praedicta pericula .... charitatem anelantes non verbis sed factis.

Dum enim ambiunt officia praelatorum videlicet praedicandi, corrigendi,

confessiones audiendi .... charitatem factis abnegant. Cap. IV, pag.

23-24: et illi seductores, posteaquam per suam simulatam sapientiam et

sanctitatem principes et populos christianos ita seduxerunt, quod plene

acquiescunt consiliis eorum. Cap. V, pag. 24: Domus mulierum et virorum

seductibilium ingrediuntur .... seducunt mulierculas, prius eas, et per

eas viros eorum, sicut Diabolus seduxit Evam, et per eam Adam.

[726] Cap. XII, pag. 30-31. Praecipere illis qui sunt de secta illa

ut deserant eam .... inhibere illis, qui non sunt de secta illa, ne

de illa fiant .... Si haec facta fuissent, sufficienter repulsa essent

pericula praedicta.

[727] Questo scritto fu composto da Guglielmo quando sali sul trono

Clemente IV, che gli concesse di far ritorno a Parigi, donde era

stato esiliato per opera di Alessandro IV. Al benevolo papa Guglielmo

indirizzò il nuovo suo lavoro. Ed il Papa gli rispose in una lettera

pubblicata dal Martène (_Thes._, II, 417) ammonendolo amorevolmente che

il nuovo scritto non differiva dall'antico. (_Hist. litt._, XIX, 207).

[728] Il titolo del libro pubblicato dal Martène (_Amplissima

collectio_, IX, 1273) è il seguente: _Nicolai Oresme episcopi de

Antichristo et ejus ministris ac de ejusdem adventus signis propinquis

simul et remotis_. Il Leclerc (_Hist. litt._, XXI, 470 e segg.) ha

dimostrato luminosamente che l'Oresme, vescovo di Lisieux nel 1382,

non può essere l'autore di un libro, che appare composto non più tardi

del 1273. Ed è assai probabile l'ipotesi, adottata anche dal Renan,

che il nome di Oresme sia l'anagramma di S. Amore. Tutta la seconda

parte del libro è indirizzata ai precursori dell'Anticristo, che sono

i pseudo-profeti, i falsi predicatori, che sotto il manto della pietà

preparano la rovina della Chiesa.

[729] La Bolla è riportata dal DE BOULAY, III, 311. Nos libellum

.... tanquam iniquum, scelestum et execrabilem, et instructiones ac

documenta in eo tradita utpote prava, falsa et nefaria de fratrum

nostrorum consilio authoritate apostolica reprobamus, et in perpetuum

condemnamus, districte praecipientes ut quicumque libellum ipsum

habuerit, cum infra 8 dies, ex quo hujusmodi nostram reprobationem et

condemnationem sciverit, prorsus et in toto et in qualibet sui parte

comburere et abolere procuret.

[730] _De periculis_, cap. 2º, pag. 21. Unde videtur quod authoritate

sedis apostolicae, aut diocesanorum, praedicare possunt. Respondetur

quod de potestate Domini Papae aut Episcoporum disputare non volumus.

Verumtamen cum secundum jura tam divina quam umana in una ecclesia

non possit esse nisi Rector unus, alioquin Ecclesia non esset sponsa

sed scortum .... Si vero dominus Papa concedit aliquibus personis

potestatem praedicandi ubique, intelligendum est ubi ad hoc fuerint

invitati.

[731] La prima osservazione che fecero i cardinali, cui fu commesso

l'esame del libro di Guglielmo, è che in esso fosser contenute

quaedam perversa et reproba contra potestatem et authoritatem Romani

Pontificis, come dice Alessandro IV nella bolla citata.

[732] I manoscritti sono segnati al num. 1726, ed al num. 1706,

fondo Sorbona. Alcuni documenti contenuti in questi manoscritti sono

riprodotti anche in un altro manoscritto num. 391 della biblioteca

Mazarino. RENAN, L'_Evangile Eternel_ (_Revue des deux mondes_, tom.

LXIV, pag. 109). I documenti sono quattro: 1º Il primo documento, che

si trova solo nel manoscritto num. 1726, contiene estratti dai libri

di Gioacchino, non pure dei tre autentici, ma anche dagli apocrifi,

come il commentario a Geremia, il _De oneribus provinciarum_, ed il

commentario ad Ezechiele. 2º Il secondo documento, che si trova in

tutti e tre i manoscritti, contiene gli estratti, che la Commissione

di Anagni fece dell'_Introduttorio_ all'_Evangelo eterno_. Fu

pubblicato dal D'Argentré, I, 163, secondo il n. 1706, che è il più

imperfetto. Il principio di questo documento ripubblicato nella sua

integrità dal Renan, pag. 109, nota 1 è il seguente: Haec notavimus et

extraximus de Introductorio in Evangelium aeternum-, misso ad dominum

Papam ab episcopo Parisiensi, et tradito nobis tribus cardinalibus

ad inspiciendum ab eodem domino Papa, videlicet Odone tusculanensi,

Stefano Prenestino episcopis, et Hugone sanctae Sabinae presbytero

cardinali. 3º Il terzo documento (manoscritto 1726 Sorbona e 391

Mazarino) è un altro processo verbale della Commissione d'Anagni,

nel quale si contengono gli estratti delle opere autentiche di

Gioacchino, certo secondo la nova edizione fatta per l'_Evangelo

eterno_, perchè oltre al testo si citano le note di fra Gherardo. Il

Renan ha pubblicato il principio di questo documento e le note. Io

aggiungerò qualche altro passo secondo il manoscritto del 1726, copiato

dal sig. Bencini e gentilmente collazionato dal mio amico E. Alvisi.

4º Il quarto documento, già pubblicato dal D'Argentré, si trova solo

nel num. 706. È un'altra enumerazione degli errori dell'_Evangelo

eterno_, identica a quella che si legge nel _Directorium inquisitionis_

dell'Eymerich.

[733] L'_Introductorius_ talvolta apparisce come un opuscolo

separato, ed il Renan osserva che alcuni scrittori contemporanei

come Matteo Paris, e Guglielmo di S. Amore chiamano Evangelo eterno

l'Introduttorio (op. cit., pag. 115). Nella nota precedente abbiamo

riportato il principio del resoconto d'Anagni, dal quale apparisce che

l'opuscolo, mandato al Papa dal vescovo di Parigi, è appunto codesto

_Introductorius_. Ma che in seguito di esso fossero pubblicate o le

opere autentiche di Gioacchino, o almeno estratti da esso lo prova

l'altro documento, il terzo della nota precedente, del quale sarà

utile riportare il principio (RENAN, pag. 110). Anno Domini MCCLV,

VIII idus Julii Anagniae coram nobis Odone episcopo tusculano, et

fratre Hugone presbytero cardinali, auditoribus et inspectoribus

datis a Papa, una cum reverendo patre Stephano Praenestino episcopo

se excusante per proprium capellanum suum, et nobis quantum ad hoc

vices suas committente, comparuit Magister Florentius episcopus

Acconensis, proponens quaedam verba de libris Joachim extracta

suspecta sibi, ut dicebat, nec publice dogmatizanda aut praedicanda,

sive in scriptis redigenda, ut fieret inde doctrina sive liber (par

che accenni alla nuova pubblicazione fattane) prout sibi videbatur.

Et ad haec audienda et respicienda una nobiscum duos alios scilicet

fratrem Bonevaletum, episcopum Pavendensem, et fratrem Petrum lectorem

fratrum Praedicatorum Anagniae, quorum unus tenebat originalia Joachim

de Florensi monasterio, et inspiciebat coram nobis utrum haec essent

in praedictis libris, quae praedictus Acconensis legebat, et legi

faciebat per tabellionem nostrum et inspiciebat sic. Questi libri,

che Florenzo leggeva, erano probabilmente o la nuova edizione degli

scritti di Gioacchino, o almeno gli estratti, che se ne fecero per uso

dell'_Evangelo eterno_. Ed i giudici di Anagni, che scrupolosamente

riscontrarono la nuova edizione coll'antica, non trovarono differenza.

Il che prova che i Gioachimiti non alterarono i libri dell'abate, come

sospetta il Renan (pag. 121); ma vi aggiunsero note quando pareva loro

di dover compiere il pensiero del profeta.

[734] L'Introduttorio insisteva sulle differenze nel 30º capitolo, ove

(D'ARG., 161-62) dicit quod ALIA est scriptura divina, quae data est

fidelibus eo tempore, quo Deus pater dictus est operari, et ALIA quae

data est Christianis eo tempore, quo Deus filius dictus est operari,

et ALIA quae danda erit eo tempore, quo Spiritus Sanctus proprietate

mysterii Trinitatis operabitur. L'opposizione è tale tra il secondo

periodo ed il terzo, che il nome di Vangelo par quasi venga negato al

Novo Testamento, e serbato solo ai libri gioachitici. Almeno così si

potrebbe interpetrare questo passo omesso dal D'Argentré e pubblicato

dal Renan, pag. 126, nota 5: Item XXVIII, dicit sacram scripturam

divisam in tres partes scilicet in vetus Testamentum, in Novum et in

Evangelium. (Vero è che si potrebbe sospettare non fosse stata omessa

dal copista la parola aeternum). Quod capitulum totum est notabile

et totum legatur. Si confronti il passo tolto dal quarto documento.

(Cod. Sorbona, num. 1706). EYMERICH, _Directorium_, pag. 271. Secundus

error quod Evangelium Christi non est Evangelium regni, et ideo non est

aedificatum.

[735] Il Concilio di Arles nel condannare l'_Evangelo eterno_ a ragione

notava che questo nome fosse dato ac si Christi Evangelium non aeternum

nec a Spiritu Sancto nominari debuissent.

[736] Queste proposizioni si trovano non nel resoconto d'Anagni, ma

in quell'altro fascicolo d'estratti esistente solo nel num. 1706,

già riportato dall'Eymerich (ed incompiutamente dal D'Argentré)

_Directorium inquisitionis_ (Roma, 1585), pag. 271. Quartus error: Quod

Novum Testamentum non durabit virtute sua nisi per sex annos proximos

futuros, videlicet usque ad annum Christi MCCLX. Sextus error, quod

Evangelium Christi aliud Evangelium subdet, et ita pro Sacerdotio

Christi aliud Evangelium (D'Argentré ha sacerdotium) succedat. Septimus

error: Quod nullus simplex homo est idoneus ad instruendum hominem

alium de spiritualibus et aeternis, nisi illis qui incedunt pedibus

nudis.

[737] EYMERICH, loc. cit. Duodecimus error: Quod spiritualis

intelligentia Novi Testamenti non est commissa Papae romano, sed

tantum litteralis. Tertius decimus error: quod recessus ecclesiae

Graecorum a Romana ecclesia fuit bonus. .... Quintus decimus error,

quod populus Graecus magis ambulat secundum spiritum quam populus

latinus .... Decimus nonus error, quod Christus et apostoli ejus

non fuerunt perfecti in vita contemplativa. Vicesimus error, quod

activa vita usque ad tempus abbatis Joachim fructuosa fuit, sed nunc

fructuosa non est: contemplativa vero ita ab ipso Joachim fructificare

coepit, et amodo in perfectis successoribus ejus perfectius manebit.

Tra questi passi e quelli della nota precedente secondo il D'Argentré

si legge questa nota: Haec de prima parte (cioè i primi sette errori

riportati dall'Eymerich). De secunda parte ejusdem libri, quae

appellatur concordantia Novi et Veteris Testamenti, sive Concordantia

veritatis, isti errores possunt extrahi. Codesti errori e quelli della

nota precedente sono tolti dal quarto documento inserito soltanto

nel cod. num. 1706, e già riportato dall'Eymerich. Secondo questo

documento l'_Evangelo eterno_ si divide in due parti; la prima formata

dall'_Introductorius_ o come è detto qui _Praeparatorium in Evangelium

aeternum_, la seconda dalla _Concordia dei due Testamenti_ divisa in

cinque libri. L'ordinamento dell'_Evangelo eterno_ riferito in questo

documento non differisce, secondo il Renan, da quello del resoconto

d'Anagni. Ed in verità il sostituire la parola _Praeparatorium_

ad _Introductorium_, ed il mettere come prima parte quello che nel

resoconto era considerato come introduzione sono lievissime differenze.

Messa come prima parte l'_Introduttorio_ era ben naturale che la

_Concordia_ ne fosse la seconda, e l'_Apocalisse_ e il _Decacordo_

sarebbero state la terza e la quarta, se il raccoglitore non le

avesse trascurate, forse perchè gli pareva che non contenessero nulla

di novo, che non fosse stato detto nella _Concordia_. Ma se queste

differenze sono lievi, altre mi pajono più gravi di quel che crede

il Renan. Nel resoconto di Anagni non sono notati nè il sesto errore,

che al sacerdozio di Cristo debba succedere un altro sacerdozio; nè il

settimo che nessuno all'infuori degli scalzi sia atto ad insegnare le

verità dello Spirito. Non è dunque esatto quel che afferma il Renan

che gli errori dell'_Introduttorio_, notati nel quarto documento,

sieno identici a quelli rilevati dalla Commissione d'Anagni. E meno

esatta ancora è l'altra proposizione del Renan, che gli errori estratti

dalla seconda parte sono effettivamente tolti dalla _Concordia_. Tutto

al contrario, in nessun'opera autentica di Gioacchino si leggono

proposizioni come la duodecima e le altre qui sopra riferite. Nè

i cardinali tra tanti luoghi, che estrassero dalla _Concordia_, ne

riportarono neanche una, che suonasse così aspra ed irriverente per

la Chiesa Romana. Da queste considerazioni s'ha da trarre questa

conclusione affatto opposta a quella del Renan, che cioè la redazione

dell'_Evangelo eterno_, dalla quale furono estratti gli errori

riportati dall'Eymerich, dev'essere ben diversa da quella che avean

sotto gli occhi i cardinali; nè è improbabile che sia posteriore.

[738] Cod., carte 142; RENAN, pag. 111, nota 1. Quod exponens frater

Girardus scripsit «haec abominatio erit pseudo-papa, ut habetur alibi»,

istud alibi reperitur longe infra quinto libro _Concordiae_ de Zacaria

propheta, ubi incipit: _in Evangelio_, et dicitur: cum videritis

abbominationem desolationis, quae dicta est a Daniel. (Cfr. lib. V,

cap. 104, fol. 124, col. 3). Rursus et ibi frater Gerardus: «haec

abbominatio quidam Papa erit simoniaca labe respersus, qui circa finem

sexti temporis obtinebit in sede, sicut scribit in quodam libello ille,

qui fuit minister hujus operis, Gerardus». Il Renan espunge a ragione

Gerardus, ed io aggiungo che forse si dovrà sostituire Joachim, il

quale è chiamato pure minister hujus operis nel passo che riporteremo

più appresso a pag. 469, n. 1.

[739] Vedi cod. carte 150. Item circa hoc idem diligenter notandum

qualiter praefert tertium statum secundo, et quamvis hoc inveniatur

in locis plurimis, sufficit tamen illa recapitulatio, quam facit in Vº

libro _Concordiae_ in fine secundae distinctionis quod incipit sic: _Ad

explanationem mysterii supra scripti_ (Cfr. ediz. ven. V, 82, fol. 112,

col. 2).

[740] Una nota di fra Gherardo (cod., carte 148 _tergo_; RENAN, loc.

cit.), rimanda infatti al _Decacordo_: Super hoc glossa fratris Girardi

declaratio est ejus, quod dicitur aevangelium aeternum in secundo

libro Psalterii decem chordarum scilicet XIX capitulo quod incipit: _in

primo sane tempore_ (Cfr. ediz. veneta, fol. 259, col. 4). Fin qui la

nota pubblicata dal Renan. La Commissione segue riportando le parole

di Gioacchino, che sono veramente notevoli. Sed jam nunc agendum est

de tempore quinto, in cujus initio sumus nos, in quo oportet adhuc

Spiritum Sanctum missum a filio operari opera sua multo altius, quam

hactenus operatus est, ut omnes discant honorificare Spiritum Sanctum

sicut Patrem et Filium. In quo? Haud dubium quod in Evangelio ejus.

Non enim sicut decet honorificat illum, qui non subjectus et devotus

recipit evangelium ejus. Et quod est evangelium ejus? illud quod

dicitur Joannes in Apocalipsi: Vidi Angelum Dei volantem per medium

coelum et datum est illi Evangelium aeternum. In quo (ediz. ven.,

_quod_) est Evangelium ejus? illud quod procedit de Evangelio Christi,

lictera autem occidit, spiritus autem vivificat. Gioacchino parla

qui per incidenza dell'_Evangelo eterno_, nè certo egli ha la superba

pretensione di dare questo nome ai suoi libri, ma certo è che anche lui

intende per _Vangelo eterno_ l'interpetrazione spirituale od allegorica

del vangelo di Cristo.

[741] Cod., carte 144 _tergo_: In praenotatis videtur quod iste novas

et falsas opiniones confingat, et hoc maxime vanae gloriae causa, idest

ut exaltet ejus ordinem incredibiliter et intempestive super alios

ordines immo super totam ecclesiam.

[742] Così ad esempio a carte 150 _tergo_ del codice (RENAN, pag. 112):

Dicit frater Girardus in notula: iste doctor sive Angelus (che apre

il sesto suggello) apparuit circa MCC annum incarnationis dominicae,

hoc est ille liber, de quo loquitur hic, in quo tonitrua loquuta sunt

voces suas, quae sunt mysteria septem signaculorum. È evidente qui

l'allusione a Gioacchino, che pubblicò i suoi libri nel 1200. Più

chiara è l'altra nota (cod., carte 150; RENAN, p. 111). Notula fratris

Gerardi: In hoc loco vir indutus lineis, qui fuit minister hujus

operis, loquitur de se et de duobus (S. Domenico e S. Francesco), qui

secuti sunt eum statim post mcc annis Incarnationis dominicae, quos

Daniel dixit se vidisse super ripam fluminis, quorum unus dicitur in

Apocalipsi: Angelus habens falcem acutam, et alius dicitur Angelus qui

habuit signum Dei vivi, per quem Deus renovavit apostolicam vitam.

[743] I Giudici d'Anagni a ragione citano a carte 142 la _Concordia_

(V, 66, fol. 95, col. 4), ove si legge: Senectus David hujus secundi

stati et ordinis ecclesiastici militantis in litera Evangelii

senectutem designat .... Quia vero in servando ordine suo incipiet

Pontifex [_romanus_, aggiunge l'ediz. veneta] frigescere, extollentur

adhuc aliqui de clero qui videbuntur esse strenui ad certamen, ut stent

in regno Ecclesiae pro patre suo. Sed non obtinebunt, quia non erit

adhuc necesse regnare ordinem belli in die pacis, sed magis oporteret

religiosos transire in illum ordinem, qui designatus est in Salomon.

Queste parole sono molto chiare, e sembrano scritte da fra Gherardo.

Egli è vero che in fine del capitolo Gioacchino aggiunge: non igitur,

quod absit, deficiet Ecclesia Petri, quae est tronus Christi, sicut

natis mulierum in fine veteris Testamenti, sed commutata etiam in

majorem gloriam, mauebit stabilis in aeternum. Ma queste pie proteste

non distruggono le precedenti proposizioni, e la Chiesa resterà eterna,

a patto che si trasformi. Non sarà un mutamento violento, ma un pallido

tramonto, come direbbero oggi. In un altro luogo della _Concordia_,

II. I, 28, fol. 18, col. 1, rilevato dai giudici a carte 144 _tergo_

è detto: Duo perfecti ordines claruerunt .... ecclesiasticorum unus,

alius monachorum, et ipsi duo unus sunt clerus, qui tamen uno modo

CONSUMATIONEM ACCIPIET in tribulatione antichristi, alio (alius?)

modo mansurus usque ad consummationem seculi. È evidente l'artifizio

di porre che i due ordini in fondo facciano un solo, perchè si possa

dire che non ostante sia per cessare l'ordine clericale, dura tuttavia

nel suo successore e continuatore. In qualche altro luogo è detto più

esplicitamente che l'ordine clericale rappresentato da Pietro cederà

al monastico rappresentato da Giovanni, così nel _Decacordo_, fol. 267,

col. 3, (cod., carte 145 _tergo_): Ubi autem transierit quod significat

Petrus sequens Dominum in cruce sua, succedet manifeste quod designat

Johannes .... La parola EVACUATIO è adoperata in molti luoghi. Nella

_Concordia_, II, 1, fol. 7, col. 2 (codice, carte 148, _tergo_) ....

expectantibus nobis ignem de coelo, qui consumat terram et aquam,

expectantibus idest spiritualem intellectum, qui terrenam illam

superficiem licterae .... EVACUANDO CONSUMAT .... Super hoc, aggiungono

i giudici d'Anagni, Girardus in glossa: In hoc mysterio vocat terram

scripturam prioris Testamenti, aquam scripturam Novi Testamenti,

ignem vero scripturam _Aevangeli aeterni_. Parimenti nel V, 74 della

_Concordia_ [ediz. ven. fol. 102, col. 4, codice, carte 151, _tergo_].

Sicut enim EVACUATA est mactatio (ediz. ven., _observatio_) Agni

paschalis in mactatione (e. v. _observatione_) corporis Christi, ita in

clarificatione Spiritus Sancti cessabit observatio omnis figurae.

[744] Cod., carte 152. Quinto notandum diligenter illud, quod dicit

in primo libri Psalterii .... ubi invehitur primo contra Sabellium

et Arrium, sed statim post contra magistrum Lombardum. E riprodotto

il luogo già da noi citato, fol. 229, col. 3, seguitano: Et paulo

infra eadem distinctione seu capitulo videtur adhuc astruere haeresim

dannatam in Concilio lateranensi .... Più appresso: Item habetur

apertius in libello ipsius Joachim De Articulis fidei descripto ad

quemdam filium suum Johannem, quod opus suspectum est ex ipso prologo.

[745] Vedi le bolle in DU BOULAY, III, 292 .... Alexander ecc.

Venerabili fratri Episcopo Parisiensi. Libellum quemdam, qui

in _Evangelium aeternum_, seu quosdam libros Abbatis Joachim

Introductorius dicebatur, et quem felicis recordationis Innocentio

Papae predecessori nostro misisti, postquam illum per venerabiles

fratres .... diligenter examinari fecimus, de fratrum nostrorum

concilio duximus abolendum. In un'altra bolla spedita poco dopo

raccomanda allo stesso arcivescovo (DU BOULAY, pag. 293), quod sic

prudenter, sic provide in apostolici super hoc mandati executione

procedas, quod dicti frates (minores) nullum ex hoc opprobrium,

nullamque infamiam incurrere valeant.

[746] _Direct._, pag. 271, cujus auctor fuit ut fertur communiter

quidam frater Joannes de Parma, italicus monachus.

[747] Il Salimbene dopo aver parlato del libro del S. Amour, seguita,

a pag. 233: Alter vero libellus continebat multas falsitates contra

doctrinam abbatis Joachym, quas abbas non scripserat, videlicet quod

Evangelium Christi et doctrina Novi Testamenti neminem ad perfectum

duxerit, et evacuanda erat MCCLX anno. Et nota quod iste, qui fecit

istum libellum, dictus est frater Ghirardinus de burgo Sancti Donnini,

qui in Sicilia nutritus fuit in saeculo, et ibi docuit in grammatica

.... Et Parisius fecit istum libellum, et ignorantibus fratribus

divulgavit, sed valde bene fuit punitus: pag. 255 Porro post multos

annos, cum habitarem in conventu Imolae, venit ad cellam meam frater

Arnulphus guardianus meus cum quodam libello, qui scriptus erat in

chartis de papiro, et dixit mihi: quidam notarius est in terra ista,

qui est amicus fratrum, et istum libellum, quem scripsit Romae quando

fuit ibi cum senatore urbis domino Brancaleone de Bononia, accomodavit

mihi ad legendum, et habet eum valde carum, quia frater Gherardinus de

burgo Sancti Donnini scripsit et composuit eum, quapropter legatis in

eo vos, qui studuistis in libris Ioachym, ut dicatis mihi si continet

aliquid boni. Cumque legissem et vidissem dixi fratri Arnulpho: iste

liber non habet stilum antiquorum doctorum, et habet verba frivola et

risu digna propterea diffamatus est liber et reprobatus ....

[748] Anche il Renan ha notato, pag. 116: les documents d'Anagni

ne disent pas avec la clarté désirable que Gerard soit l'auteur de

l'Introductorius à l'Evangile éternel. Io aggiungo che non lo dicono nè

chiaramente, nè oscuramente.

[749] Il Renan ha chiamato l'attenzione su questo passo

dell'Introduttorio: (cod. car. 139; RENAN, pag. 116; cfr. D'ARG., 164).

Item VIII capitulo dicit (cioè lo scrittore dell'Introduttorio) quod

sicut in principio primi status apparuerunt tres magni viri, scilicet

Abraham, Isaac et Jacob, quorum et tertius, scilicet Jacob, habuit XII,

et sicut in principio secundi status tres, scilicet Zacharias, Ioannes

Baptista et homo Jesus Christus, qui similiter secum habuit XII, sic et

in principio tertii status tres similes illorum, scilicet vir indutus

lineis, et angelus quidem habens falcem acutam, et alius angelus

habens signum Dei vivi. (D'altra mano è scritto in parentesi _scilicet

Sanctus Franciscus_. L'angelo della falce acuta è S. Domenico, il

persecutore implacabile degli eretici). Ipse primo habuit XII, (male

il D'Arg. _et habebit similiter angelus_), inter quos et ipse fuit

unus (cioè lo scrittore dell'Introduttorio), sicut Jacob habuit XII in

primo statu, et Christus XII in secundo. Item quod per virum indutum

lineis intelligat Joachim scriptor (sin qui il D'Argentré, il resto

fu pubblicato dal Renan, pag. 116, n. 1) hujus operis probatur XXI

cap. circa medium per haec (_haec_ omesso dal Renan) verba de quinque

intelligentiis et septem tipicis (Renan: _ubi sic ait_) sic ait «vir

indutus lineis in aperitione mysteriorum Isaiae (Renan: _Jeremiae_)

prophetae, ecce, ait, praeter historicum morale tropologicum etc.».

Item XXIII circa principium ita dicitur: «ad quam scripturam tenetur

populus tertii status mundi, quemadmodum populus primi status ad vetus

Testamentum et populus secundus ad novum, quantumcumque hoc displiceat

hominibus generationis istius». In questo passo il Renan stesso nota:

1º che l'autore dell'Introduttorio è detto indeterminatamente scriptor

hujus operis. 2º Che la frase _inter quos ipse fuit unus_ conviendrait

mieux à Jean de Parme qu'à Gerard. Queste due osservazioni basterebbero

a provare che l'autore dell'Introduttorio non può essere Gherardo; ma

v'ha una terza osservazione da fare. In un luogo del codice, pubblicato

pure dal Renan (pag. 110, n. 2) si legge: Item in XII c. versus finem

ponit haec verba: «usque ad illum angelum, qui habuit signum Dei vivi,

qui apparuit circa MCC incarnationis dominicae, quem angelum frater

Gerardus vocat et confitetur sanctum Franciscum». Secondo il contesto

di questo estratto quei che ponit haec verba, non è lo stesso di chi

vocat et confitetur. Codeste prove non sono sì lievi da poter dire

col Renan: rien n'autorise à croire que Jean de Parme ait participé

directement à la rédaction du livre poursuivi de tant d'anathèmes. Io

direi piuttosto il contrario, che molti indizii ci menano a conchiudere

essere l'autore dell'Introduttorio ben diverso da quello delle note, e

molto probabilmente Giovanni da Parma.

[750] Dico note introduttive, perchè parmi che si debbano distinguere

nell'_Evangelo eterno_ tre introduttorii. 1º Uno generale a tutte le

tre opere di Gioacchino; 2º uno speciale al _commento dell'Apocalisse_

il quale andava sotto il nome di Enchiridion seu Introductorius. 3º

Finalmente un terzo introduttorio, appartenente a Gioacchino stesso,

e pubblicato nell'edizione a capo dell'_Expositio in Apocalipsim_. Che

si debba distinguere l'Enchiridion dall'Introductorius appar manifesto

dal codice, perchè tutte le volte che si cita l'Enchiridion vengon

riferiti capitoli, che non si trovano nell'Introductorius pubblicato a

Venezia, e per i opposto tutte le volte che si cita l'Introductorius

la conformità tra il resoconto d'Anagni e l'edizione stampata è

così perfetta come per le altre opere autentiche di Gioacchino.

Cito alcuni esempi; a carte 141 si legge: Hoc expressius dicitur in

Enchiridion sive Introductorio novae Apocalypsis quod sic incipit:

nunc de VII signaculo et septem temporibus. Non c'è nessun capitolo

dell'Introduttorio stampato, che cominci con queste parole. Poche

righe più sotto seguitano gl'inquisitori: Similiter in Introductorio

_Apocalypsis_ cap. III quod intitulatur de tribus statibus mundi et

incipit «primus trium statuum» citazione che risponde a capello al cap.

V dell'ediz. veneta, fol. 5, col. 2. A carte 147 _recto_ e carte 151

_recto_, si citano dal capitolo dell'Enchiridion de septimo signaculo

passi che non si trovano nella stampa. Nel mentre a carte 147 _tergo_

è citato il cap. V dell'Introduttorio rispondente al cap. VII, fol.

9, col. 4 dell'ediz. veneta. A carte 144 _recto_ si cita il cap. XVII

dell'Introduttorio corrispondente al fol. 20, col. 1 della stessa

edizione.

[751] L'AFFÒ, _Vita del beato Giovanni_, Parma 1776, per iscagionare

non solo il generale, ma tutto l'ordine francescano, escogita l'ipotesi

strana che l'_Evangelo Eterno_ appartenga o agli Almariciani, (pag. 67)

o ad un ignoto Giovanni da Parma (pag. 77) ben diverso dal generale. Nè

vuol neanche (pag. 95 in nota) che se ne faccia autore fra Gherardino.

_E questo sia detto in prova di questa gran verità, che l'ordine dei

minori non ebbe alcun individuo tanto sfrontato, che fosse capace di

metter fuori libro sì pernicioso._ Eppure l'Affò conosceva benissimo la

Cronaca del Salimbene!

[752] Salimbene, pag. 97: Porro frater Hugo solitus erat dicere, quod

quatuor habebat amicos, quos specialiter diligebat, quorum primus

erat frater Johannis de Parma generalis minister (et hoc congruum

fuit quia ambo erant magni clerici et spirituales viri et maxime

Joachitae); cujus etiam amore mihi fuit familiaris et quia videbar

credere scripturis abbatis Joachim de ordine Floris. P. 132-33: Et

notandum quod quamvis frater Johannes de Parma habuerit multos mordaces

occasione doctrinae abbatis Joachim, habuit tamen multos qui eum

dilexerunt, inter quos fuit magister Petrus Hispanus (Papa Johannes

XXI).

[753] L'Affò, pag. 87 cita il Salimbene che a pag. 133 narra: Papa

etiam Innocentius IV diligebat fratrem Johannem sicut animam suam, et

quando ibat ad eum, recipiebat eum ad osculum oris, et cogitavit eum

facere cardinalem, sed morte praeventus, non potuit. Come mai, seguita

l'erudito francescano, il Papa che conosceva l'_Evangelo Eterno_ potea

pensare di elevare ai supremi onori l'autore del pessimo libro? Ma è da

notare che Innocenzo IV non potè esaminare codesto libro, mandatogli

dall'arcivescovo di Parigi nello stesso anno che morì. L'Affò

avrebbe potuto citare un altro luogo del Salimbene, del quale già

riproducemmo il principio nella nota precedente, e che seguita così:

Petrus Hispanus, qui factus cardinalis et postea ipse idem factus Papa

Johannes XXI, cum esset magnus sophista, loicus et disputator atque

theologus misit pro fratre Johanne de Parma, qui similia in se habebat,

voluit ergo Papa quod semper esset cum eo in curia et cogitabat eum

facere cardinalem, sed morte praeventus non potuit facere. Ma anche

questo passo non concluderebbe nulla, perchè al tempo di papa Giovanni

XXI (1276-77) le agitazioni francescane erano cessate, ed un profondo

obblio copriva l'_Evangelo Eterno_, condannato già 21 anni prima.

Anche per Niccolò III l'Affò avrebbe ben fatto a riprodurre tutto il

passo del Salimbene, dal quale si ha da cavare una conclusione affatto

opposta alla sua. Eccolo (pag. 131): Hic (Johannes de Parma) propter

doctrinam abbatis Joachym, quia nimis adhesit dictis suis, exosus

fuit quibusdam ministris et papae Alexandro quarto et papae Nicolao

tertio, qui ambo cum essent cardinales, fuerunt ordinis gubernatores,

protectores et correctores, et prius diligebant eum intime sicut

semetipsos propter ejus scientiam et sanctam vitam. Unde post longum

tempus dominus Johannes Cajetanus, qui erat papa Nicolaus tertius,

accepit eum per manum, et familiariter ducebat eum per palatium dicendo

sibi: cum tu sis homo magni consilii, non melius esset tibi et ordini

tuo quod tu esses hic nobiscum cardinalis in curia, quam sequi verba

stultorum, qui de corde suo prophetant? Respondit frater Johannes et

dixit Papae: de dignitatibus vestris non curo, quia de hoc commendatur

quilibet sanctus, ad cujus laudem cantatur: nec terrenae dignitatis

gloriam quaesivit, sed ad coelestia regna pervenit. De consilio autem

dando dico vobis quod bene sanum darem consilium si essent qui me

vellent audire; _sed in curia romana his diebus parum aliud tractatur

nisi de guerris et de tropheis et non de animarum salute_. Audiens

haec Papa ingemuit et dixit: sic sumus talibus consueti, quod omnia

quae dicimus et facimus utilia fore credamus. Cui frater Johannes

respondit: Et beatus Gregorius, sicut in dialogo legitur, de talibus

suspirasset. Post hoc dimissus frater Johannes reversus est ad heremum.

Da questo racconto risulta certo non l'innocenza di Giovanni, ma la

sua persistenza nelle opinioni gioachimitiche, non ostante che il Papa

cercasse di distiogliernelo. Si può dubitare che Giovanni abbia tenuto

un linguaggio così acre col Pontefice, ma certo quelle frasi erano in

bocca di tutti i Gioachimiti.

[754] SALIMBENE, pag. 131. Dixit mihi frater Bartholomaeus Calarosus

de Mantua; .... dico vobis, frater Salimbene, quod frater Johannes

de Parma turbavit semetipsum et ordinem suum, quia tantae scientiae

et sanctitatis et excellentissimae vitae erat, quod curiam romanam

corrigere poterat, si credidissent sibi; sed postquam secutus est

prophetias hominum fantasticorum, vituperavit seipsum, et amicos suos

non modicum laesit. Et respondi et dixi: ita etiam et mihi videtur, et

tristor non modicum, quia intime diligebam eum; sed Joachitae dicunt:

prophetias nolite spernere .... Pag. 132: cum disset mihi frater

Johannes de Castroveri .... quod frater Johannes de Parma, quondam

generalis minister adhuc erat in credulitate sua, et ego dixissem sibi

quod si essem cum eo sperabam quod possem eum revocare ab illa, dixit

mihi: vade ergo ad eum etc. L'Affò non nega che fra Giovanni fosse

Gioachita, ma per salvare l'ortodossia di lui, mutila le dottrine

di Gioacchino, riducendole al solo capo dell'Anticristo, nella cui

imminente venuta molti padri della Chiesa fermamente credettero (pag.

130). Invece noi abbiamo già dimostrato che le dottrine dell'_Evangelo

Eterno_ non che essere foggiate dagli Almariciani, si trovano

sostanzialmente nelle opere autentiche dell'abate florense.

[755] Secondo il Salimbene (pag. 137) le dimissioni furono spontanee,

e più d'un giorno insisterono i capitolari perchè le ritirasse, ma

persistendo il generale nel suo proposito, lo pregarono che indicasse

lui il successore. Et statim assignavit fratrem Bonaventuram de

Bagnoreto et dixit quod in ordine meliorem eo non cognoscebat: et

statim omnes consenserunt in eum et fuit electus. Non è probabile

che fra Giovanni indicasse a suo successore chi dopo eletto gli aprì

un processo. E l'Affò stesso cita un contemporaneo fra Peregrino

di Bologna, il quale (pag. 105) dice al contrario: idem Papa sibi

in secreto praecepit, quod renunciaret officio et quod nullo modo

assentiret, si ministri eum vellent in officio retinere. Et ego,

inquit, in capitulo fui mediator inter ipsum et ministros, et hoc

habui ex ore ejus. E se l'Affò non crede al racconto di fra Pellegrino,

perchè appartenente al partito di frate Elia, altri potrebbe dubitare

del Salimbene, appartenente al partito Gioachimita. Tanto più che il

racconto di Salimbene è improbabile, e non scevro di pie invenzioni

come questa che nel romitorio di Grecia, ove si ritirò fra Giovanni,

duae aves de sylva sylvestres, ad modum anseris grandis, et sub

disco suo, ubi studebat continue, fecerunt nidum ova et pullos, et

permittebant se tangi ab eo.

[756] Per esempio la _Cronaca delle tribolazioni_ a carte 181_v_: «Ma

secondo che testifica esso frate Giovanni in questa parte molto fallì

Bonaventura, perocchè parlando e conferendo insieme con frate Giovanni

dentro in cella della predetta quistione, si concordava e mostrava

di sentire e di tenere una medesima cosa con frate Giovanni, ma nel

cospetto delli frati, ed in comune si mostrava di tenere il contrario.

E per questo frate Giovanni molto temeva frate Bonaventura». Così pure

a carte 199 _recto_ e _tergo_: «è fatto stupendo a ciascheduna mente

come presummettono di trattare iniquamente e irriverentemente tanto

e sì fatto uomo con loro infamia con scandalo e vituperio di tutto

l'ordine e confusione di tutta la religione .... venne frate Giovanni,

e fu costretto di giurare come sospetto d'eresia, e fu inquisito il

savio dalli stolti e l'antico dalli giovani ecc. E allora s'oscurò

e impallidì la sapientia e sanctità di frate Bonaventura, e la sua

mansuetudine dal maligno spirito, che il commoveva, fu voltata in

furore». Questi passi mostrano chiaramente l'irritazione del partito

intransigente contro fra Bonaventura. Contro il quale solevano addurre

una pretesa profezia di fra Jacopo della Massa, come riferisce la

stessa cronaca a pag. 186 _recto_: « .... Questo frate Jacopo da Massa

nel principio del generalato di frate Giovanni da Parma stette tre

giorni rapto fuori di sè .... A costui fu data la intelligenza delle

scripture e lo spirito della prophetia, allora lui mi disse e manifestò

una cosa molto stupenda, cioè che .... vidde un arbore molto bello

e alto, la cui radice era d'oro ed il pedale d'argento, le foglie

d'argento inorato, li frutti dell'arbore erano huomini ed erano frati

minori, e vedde frate Giovanni da Parma, il quale stava nella cima del

ramo di mezzo di quest'arbore. E venne S. Francesco ad amministrare lo

spirito della vita alli suoi frati, secondo che li era stato comandato,

ed incominciandosi da frate Giovanni da Parma li dette il calice dello

spirito della vita .... e avendolo bevuto diventò lucente come sole,

quelli pochi che divotamente tutti lo bevevono, tutti diventavano

lucidi come il sole, ma quelli, li quali lo versavano, diventavano

tenebrosi e neri e orribili a vedere e simili alli demonii .... furono

date a frate Bonaventura, unghie di ferro taglienti come rasori (pag.

190): Gesù Cristo chiamò S. Francesco e li dette una pietra focaja

molto tagliente .... e S. Francesco venne e tagliò le unghie di frate

Bonaventura, e frate Giovanni si restò nel loco suo lucente come

il sole». Questa visione, riferita anche nei _Fioretti_, ed accolta

dal Mariano e dal Wadding, è certamente una invenzione del partito

intransigente, e l'Affò ben fece a dubitarne (pag. 109 e segg.), benchè

le ragioni addotte da lui tengano poco.

L'eresia nel Medio Evo · 第 55 / 57 题