Goffredo. Così nella lettera undecima del primo libro indirizzata
alle contesse Beatrice e Matilde il 24 giugno 1073 (JAFFÉ, II,
21): Longobardorum episcopi .... Gotefredum symoniacum, et ob hoc
excommunicatum atque damnatum sub specie benedictionis maledixerint et
sub umbra ordinationis execratum hereticum constituerint. Cfr. I, 15,
1 luglio 1073 ad Longobardos. Ivi, pag. 26: Gotefredus vivente Guidone
dicto Archiepiscopo mediolanensi eandem ecclesiam .... quasi vilem
ancillam praesumpsit emere. Certo tra i due prelati erano corsi patti,
tanto che secondo Arnolfo (I, 22) Guido riprese il suo ufficio e fece
lega con Erlembardo col pretesto che Gotefredo non avea mantenute le
sue promesse.
[405] Sull'elezione di Attone vedi LANDOLFO, III, 25. Bonizone, (pag.
653) lo chiama Ottonem, ejusdem ecclesiae clericum, nobilem quidem
genere sed nobiliorem moribus.
[406] BONIZ., loc. cit. Il Papa dichiarò nullo il giuramento.
[407] ARNOLFO, IV, 6 (PERTZ, 27): Crisma sacrum, quod unus illorum
dominicae coenae misterio metropolitanae direxit ecclesiae, sicut mos
est deficiente pontifice, profusum humi coram omni populo calcibus
proculcavit, suum producens in medium, a quo confectum vel unde venerit
incognitum. IV, 9 (PERTZ, 28): Liutprandus quidem presbyter nuncupatus
.... jussu ac virtute illius ordinariorum usurpavit officium, venientes
inconsulte baptizans.
[408] Il PAECH cita una lettera del vescovo di Verdun a Gregorio VII
(MARTÈNE, _Thes._, I, 214), ove è riferita la voce che gli atti di
Erlembardo non fossero senza l'approvazione del Pontefice: Vestro illo
praecepto vel motu vel assensu, in partibus Italiae veneranda misteria
.... non effusa, sed et projecta et pedibus conculcata.
[409] BONIZ., pag. 663: Eodem quoque tempore Mediolanensis civitas toto
incendio concrematur .... omnes sive amici sive inimici quasi una voce
clamabant, hoc esse peccatum Paterinorum. Post pascha vero, de repente
congregato exercitu et multitudine conjuratorum Herlembardum nihil
male suspicantem invadunt eumque bellare temptantem in media platea
interficiunt.
[410] Intorno a Tedaldo vedi le lettere di Gregorio VII, III, 8-9,
(JAFFÉ, 214-218). Nel Concilio del 1078 fu sospeso dall'ufficio e
vescovile e sacerdotale insieme a Guiberto di Ravenna (JAFFÉ, p. 305).
Scomunicato di nuovo nel Concilio del 1079 (JAFFÉ, pag. 355) ed in
quello del 1080. Ciò non pertanto resse la Chiesa di Milano per nove
anni, tre mesi e ventun giorno, e morì il 25 maggio 1086. Vedi il
catalogo dei vescovi milanesi, in PERTZ, _Script._, VIII, 104.
[411] GIESEBRECHT, _Geschichte_, III, I, pag. 186, cfr. 132-33.
[412] Vedi il cosidetto _Dictatus Papae_ (MANSI, _Concilia_, XX,
168-69), ove in brevi sentenze Gregorio VII compendia i diritti e le
dignità del Pontefice: Quod legatus ejus omnibus episcopis praesit
in concilio etiam inferioris gradus et adversus eos sententiam
depositionis possit dare. — Quod solus possit uti imperialibus
insigniis. — Quod solius papae pedes omnes principes deosculentur. —
Quod illius solius nomen in ecclesis recitetur. — Quod unicum est nomen
in mundo. — Quod illi liceat imperatores deponere.
[413] Per questa ragione nei concilii posteriori si crede necessario di
ribadire le antiche condanne e così ad esempio nel Concilio di Reims,
nel 1119, Callisto II conferma le sentenze dei suoi predecessori contro
i simoniaci (can. I); contro le investure laicali (can. II); contro
i concubinarii (can. V): Presbyteris et diaconibus, concubinarum et
uxorum contumaciam prorsus interdicimus (MANSI, XX, 236). Il Concilio
lateranense del 1123 fa altrettanto (can. I): ordinari quemquam
per pecuniam vel promoveri .... prohibemus. Can. III: Presbytheris,
diaconibus vel subdianiconibus concubinarum et uxorum contubernia
penitus interdicimus (MANSI, XX, 282). Innocenzo II, nel Concilio
di Clairmont del 1130 sancisce (can. I): Si quis simoniace ordinatus
fuerit .... honore male adquisito careat, et nota infamiae percellatur.
Can. IV: qui a subdiaconatu et supra uxores duxerint aut concubinas
habuerint officio atque beneficio ecclesiastico careant (MANSI, XXI,
438). Nel Concilio lateranense del 1139, infine fu necessario decretare
di nuovo: Si quis simoniace ordinatus fuerit, ab officio omnino cadat
quod illecite usurpavit. VI: Qui .... uxores duxerint aut concubinas
habuerint, officio atque beneficio ecclesiastico careant. II: nullus
missas eorum audiant quos uxores vel concubinas habere cognoverint.
(MANSI, XXI, 527).
[414] GIESEBRECHT, _Arnold von Brescia_ (_Sitzungsberichte der k. Ak.
der Wiss. zu München_, 1873, 1, pag. 139 e segg.). Il Giesebrecht
ben rileva l'importanza che ha per la vita d'Arnaldo l'_Historia
Pontificalis_, pubblicata dall'Arndt nei _Monum. Germ. Hist._ del
PERTZ, XX, 515 e segg. L'illustre storico attribuisce questa cronaca a
Giovanni di Salisbury. Della monografia del Giesebrecht fu pubblicata
per cura dell'Odorici, anche lui biografo di Arnaldo, una traduzione
italiana (Brescia, tip. Appollonio, 1876). Un'altra fonte importante
fu scoperta dall'infaticabile prof. Monaci nella Vaticana. È un poema
del secolo XII che tratta dei _Gesta per imperatorem Fridericum Barbam
Rubeam in partibus Lombardiae et Italie_. Il valore di questa nuova
fonte fu riconosciuto dal Giesebrecht (_Sopra il poema recentemente
scoperto intorno all'imperatore Federico I. Lettera al prof. E.
Monaci._ Roma, 1879). Di questo poema il Monaci pubblicò un frammento.
(_Il Barbarossa e Arnaldo da Brescia secondo un antico poema inedito
esistente nella Vaticana._ Roma, 1878). Vedi anche _Arnaldo da Brescia
e la rivoluzione romana del secolo XII_, studio di GIOVANNI DE CASTRO,
Livorno, 1875, con una compiuta bibliografia sull'argomento. BONGHI,
_Arnaldo da Brescia_, nell'_Antologia_ del 15 agosto 1882.
[415] DE CASTRO, op. cit., pag. 253 e segg.
[416] _Hist. pontif._, cap. 21, in PERTZ, XX, 537. Erat hic dignitate
sacerdos, habitu canonicus regularis, et qui carnem suam indumentorum
asperitate et inedia macerabat. Il BONGHI, pag. 603, interpetra che si
sia fatto monaco agostiniano, diventando più tardi abate dell'ordine.
[417] Poema, v. 153. Vir nimis austerus dureque per omnia vite. Anche
San Bernardo conferma questo tratto; ma, come sempre accade in lui,
l'elogio finisce in iraconda ingiuria. Homo est neque manducans neque
bibens, solo diabolo esuriens et sitiens sanguinem animarum; utinam tam
sanctae esset doctrinae quam districtae est vitae. (Ep. 195).
[418] Poema, v. 172. Namque Sacerdotes reprobos Simonisque sequaces
.... Omnes censebat. _Hist. pontif._, loc. cit. Et contemptus mundi
vehemens praedicator.
[419] Dum episcopus Romam profectus aliquantulum moraretur, sic interim
civium flexit animos, ut episcopum vix voluerint admittere. (_Hist.
pont._, loc. cit.).
[420] È falso che il Concilio lateranense abbia condannato Arnaldo come
eretico. Nè nel canone XXIII, nè nel XXIV è nominato Arnaldo, nè S.
Bernardo sa nulla di questa condanna conciliare, la quale gli avrebbe
porti nuovi e più vigorosi argomenti alle sue accuse. Vedi DE CASTRO,
_Arnaldo da Brescia_, Livorno, 1875, pag. 261, 262.
[421] _Hist. pont._, loc. cit. Ob quam causam a domno Innocentio papa
depositus et extrusus ab Italia, descendit in Franciam, et adhesit
Petro Abelardo partesque ejus cum domno Jacinto, qui nunc cardinalis
est, adversus abatem Clarevallensem studiosius fovit.
[422] OTT., II, 31: Ne perniciosum dogma ad plures serperet, imponendum
viro silentium decernit. I dubbi intorno a questa testimonianza sono
del Giesebrecht.
[423] OTT., II, 20. Petrum Abailardum olim praeceptorem habuerat. Di
questa notizia non dubitano nè il Giesebrecht (pag. 13) nè il De Castro
(pag. 151).
[424] Vedi il passo dell'_Historia pontificalis_ riferito più sopra
confermato da S. Bernardo, ep. 156. Execratus quippe a Petro Apostolo,
adhaeserat Petro Abaelardo, cuius omnes errores, ab Ecclesia jam
deprehensos atque damnatos, cum illo defendere acriter et pertinaciter
conabatur. Ep. 189: Squama squamae conjungitur, nec spiraculum incedit
per eos.
[425] Postquam Petrus Cluniacum profectus est, Parisiis manens in monte
S. Genovefe, divinas litteras scolaribus exponebat apud S. Hilarium
.... Episcopis non parcebat ob avaritiam et turpe questum, et plerumque
propter maculam vitae et quia Ecclesiam Dei in sanguinibus edificare
nituntur. (_Hist. pont._, loc. cit.).
[426] Poema, v. 155. Facundus et audax confidensque sui, vir multe
litterature. S. BERNARDO, Ep. 196, cujus conversatio mel et doctrina
venenum.
[427] Ecco il testo del rescritto: Per presentia scripta fraternitati
vestrae mandamus, quatenus P. Abailardum et Arnaldum de Brixia,
perversi dogmatis fabricatores et catholicae fidei impugnatores, in
religionis locos ubi melius vobis visum, faciatis includere.
[428] Abbatem .... arguebat tamquam vane glorie sectatorem et
qui omnibus invideret, qui alicuius nominis erat in litteris aut
religione, si non essent de scola sua. Obtinuit ergo abbas, ut eum
christianissimus rex ejiceret de regno Francorum. (_Hist. pont._, loc.
cit.).
[429] Al Vescovo di Costanza è indirizzata la lettera 195 che citammo
più sopra. Nec mirum si non horam praevidere aut nocturnum furis
imgressum observare quivistis. Mirum autem, si deprehensum non
agnoscitis, non tenetis, non prohibetis esportare spolia vestra.
Della dimora in Zurigo non ci dice nulla l'_Historia pontificalis_,
ed in questo punto sembra meglio informato Ottone (II, 21): ibique in
oppido Alemanniae Turego officium doctoris assumens, perniciosum dogma
aliquot diebus seminavit. La qual testimonianza concorda colla lettera
surriferita al vescovo di Costanza nella cui diocesi era compresa
Zurigo. (GIESEBRECHT, op. cit., p. 135).
[430] S. BERN., l. c. Melius auferre malum ex vobis. Quamquam amicus
sponsi ligare potius, quam fugare curabit, ne jam discurreret.
[431] S. BERNARDO, lettera 195. Hoc enim et dominus Papa fieri
scribendo mandavit... sed non fuit qui faceret bonum.
[432] Il Giesebrecht (p. 135) dalle parole Francia repulit, Germania
abominatur argomenta a ragione che tanto Arnaldo quanto il legato si
trovassero entrambi in Germania. Questo legato non è dunque Guido di
Castello, che fu poi Celestino II (sett. 1143, feb. 1144), ma un altro
Guido, legato per Boemia e Moravia nell'agosto 1142.
[433] A questo cardinal legato è indirizzata la lettera 196 di San
Bernardo. Si accessit favor vester, erit funiculus triplex, qui
difficile rumpitur... Securus annuntiabit et facile persuadebit quae
volet domesticus et contubernalis legati apostolicae sedis... Favere
huic domino papae contradicere est, etiam et Domino Deo.
[434] Exinde post mortem domni Innocentii reversus est in Italiam, et
promissa satisfatione et obediencia Romane ecclesie a domno Eugenio
receptus est apud Viterbum. (_Hist. pont._, loc. cit.). L'_Historia_
non ci dice le ragioni di questa conciliazione; ma è lecito parmi
argomentarle per congetture come ho fatto nel testo.
[435] S. Bernardo, udita la nuova dell'elezione di Eugenio III, suo
discepolo, scrisse ai cardinali la famosa lettera 237, ove non nasconde
i suoi timori. Parcat vobis Deus, quid fecistis? Nisi Dominus supponat
manum suam, heu necesse est obruatur et opprimatur onere et nimio. Ma
dacchè la cosa è fatta, et sicut multi dicunt, [par che ne dubiti] a
Deo factum est, ei per primo s'inchina al nuovo eletto. E nella lettera
238 che gli dirige lo chiama dominum meum, nè ardisce dargli il nome di
figlio, quia filius in patrem, pater mutatus est in filium. Ma neanche
a lui tace le sue trepidazioni. Ego etsi nomen patris deposui sed non
timorem sed non anxietatem... Altiorem quippe locum sortitus es sed non
tutiorem. E per confortarlo dei suoi consigli nella scabrosa via gli
manda l'aureo opuscolo _De Consideratione_, ove candidamente gli dice:
Non enim si bene te novi, quia pater pauperum factus, ideo non pauper
spiritu es. Monebo te proinde non ut magister sed ut mater.
[436] Anche il Bonghi, p. 617: «Ma come si può spiegare? Arnaldo non
poteva ritornare in Italia senza licenza del Papa, e questa licenza
non era possibile conseguirla senza promettere di rinsavire. Ed
Arnaldo promise. Era già da cinque anni lontano dalla patria sua, se
ne struggeva. E forse in terra straniera non sentiva la sua parola
efficace; non avea amici, conforti, speranze. L'animo che non piegò
avanti alla morte, non resse ad un esilio, per necessità ozioso. O
forse la spiegazione è un'altra». Quest'altra spiegazione ho cercato di
dare quassù forse con troppo lungo discorso.
[437] _De Consid._, II, 6, p. 419. Nam quid aliud dimisit sanctus
Apostolus.... cum ipse dicat: Argentum et aurum non est mihi?.... Esto,
ut alia quacum ratione haec tibi vindices, sed non apostolico jure. Nec
enim tibi ille dare, quod non habuit, potuit. Quod habuit hoc dedit,
sollicitudinem super Ecclesia.
[438] _De Consid._, I, 6. Non monstrabunt ubi aliquando quispiam
apostolorum judex sederit hominum, aut divisor terminorum, aut
distributor terrarum.
[439] _De Cons._, II, 6. Factum superiorem dissimulare nequimus
sed enim ad quid, omnimodo est attendendum. Non enim ad dominandum
opinor.... Disce sarculo tibi opud esse non sceptro, ut opus facias
prophetae. E più appresso: Numquid dominationem? Audi ipsum.... Reges
gentium dominantur eorum (Luc. 22, 55)... planum est, Apostolis
interdicitur dominatus.... si utrumque simul habere voles perdes
utrumque.
[440] IV, 3. Petrus hic est, qui nescitur processisse aliquando vel
gemmis ornatus, vel sericis; non tectus auro, non vectus equo albo, nec
stipatus milite, nec circumstrepentibus septus militibus.
[441] Ivi. Etsi purpuratus etsi deauratus incedens, non est tamen quod
horreas operam curamve pastoralem, Pastoris heres.
[442] _De Cons._, I, 6. Habent haec infima et terrena, judices suos,
reges et principes terrae. Quid fines alienos invaditis? Quid falcem
vestram in alienam messem extenditis?
[443] _De Consid._, I, 6. Itane imminutor est dignitatis servus si non
vult esse major domino suo? ... Quis me constituit judicem? ait ille
dominus et magister (Luc., 12, 14), et erit iniuria servo discipuloque
nisi judicet universos? .... Ergo in criminibus, non in possessionibus
potestas vestra.
[444] Epist. 256 ad Eugenio III dopo l'insuccesso della Crociata.
Exserendas est uterque gladius... Petri uterque est. _De Consid._, IV,
3. Uterque ergo Ecclesiae et spiritalis scilicet gladius et materialis.
Sul quale passo si fonda il Giesebrecht per dimostrare che S. Bernardo
è più gregoriano di quel che si creda. Parmi che l'egregio storico
non abbia tenuto nel debito conto le restrizioni delle quali parleremo
nella nota seguente.
[445] Epist. 256. Uterque Petri est, alter nutu, alter sua manu
evaginandus. Questa stessa restrizione è ripetuta colle stesse parole
nel _De Consideratione_, IV, 3. Sed is quidem pro Ecclesia, ille vero
ab Ecclesia exserendus: ille Sacerdotis, is militis manu, sed sane ad
nutum sacerdotis et jussum imperatoris.
[446] GREGOROVIUS, _Storia di Roma_, lib. 8.
[447] Jam palam cardinalibus detrahebant, dicens conventum eorum ex
causa superbie et avaricie, ypocrisis et multimode turpitudinis non
esse ecclesiam Dei, sed domum negociationis et speluncam latronum,
qui scribarum et phariseorum vices exercent in populo christiano.
Ipsum papam non esse, quod profitetur, apostolicum virum et animarum
pastorem, sed virum sanguineum, qui incendiis et homicidiis praestat
auctoritatem, tortorem ecclesiarum, innocentie concussorem, qui nihil
aliud facit in mundo quam carnem pascere et suos replere loculos et
exaurire alienos. (_Hist. pont._, l. c.). Poema, v. 179:
Pontifices rebus magnos intricare caducis
Et pro terrenis celestia spernere, causas
Nocte, die, precio sumpto trutinare forenses.
v. 186:
Heu mala romana presertim sede vigere.
[448] Dicebat quod sic apostolicus est et non apostolicam doctrinam
imitatur aut vitam, et ideo ei obedentiam aut reverentiam non deberi.
Preterea non esse homines admittendos, qui sedem imperii, fontem
libertatis romanae, mundi dominam, volebant subjicere servituti.
(_Hist. pont._, l. c.). Il poema, v. 175, aggiunge:
Nec debere illis populum delicta fateri
Sed magis alterutrum nec eorum sumere sacra.
Che non si debba nè confessarsi con sacerdoti malvagi, nè ascoltarne le
messe era una massima dei Patarini adottata nei Concilii.
[449] _Hist. pont._, p. 537. Sed pacem tum multa prepediebant, tum
maxime quod ejicere nolebant Ernaldum Brixiensem qui honori urbis et
reipublicae Romanorum se dicebatur obligasse prestito juramento. Et
ei populus Romanus vicissim auxilium centra omnes homines et nominatim
contra domnum papam.
[450] Vedi su questi particolari il GIESEBRECHT, trad. it., p. 33, nota
2.
[451] Secondo il poema Arnaldo imprigionato e condotto al supplizio
non volle ricredersi della dottrina sua, che ei riteneva giusta e
degna di sacrificarle la vita. Tanta fermezza riscosse l'ammirazione
dei presenti, ed anche di Federigo, che ebbe una tarda compassione
per la sua vittima. Codesti versi mi permetto di riferirli tutti, chè
contengono particolari interessanti sugli ultimi momenti di Arnaldo, v.
219 e segg.:
Hic igitur regi delatus nunc Friderico,
Judice prefecto romano, vincitur illum.
Namque jubet rector causam discernere notam,
Dampnaturque suo doctor pro dogmate doctus.
Set cum supplicium sibi cerneret ipse parari
Et laqueo collum fato properante ligari,
Quesitus pravum si dogma relinquere vellet
Atque suas culpas sapientum more fateri,
Intrepidus fidensque sui, mirabile dictu
Respondit proprium sibi dogma salubre videri
Nec dubitare necem propter sua dicta subire,
In quibus absurdum nil esset nilque nocivum.
Orandique moram petiit pro tempore parvum,
Nam Christo culpas dicit se velle fateri.
Tunc genibus flexis, oculis manibusque levatis
Ad celum, gemuit suspirans pectore ab imo
Et sine voce deum celestem mente rogavit,
Ipsi commendans animam; paulumque moratus
Tradit ad interitum corpus tolerare paratus
Constanter, penam lacrimas fudere videntes,
Lictores eciam moti pietate parumper;
Tandem suspensus laqueo retinente pependit.
Set doluisse datur super hoc rex sero misertus.
[452] OTTONE, loc. cit.
[453] Un capitolo del Concilio di Guastalla tenuto nel 1106 sotto
Pasquale II incomincia così (MANSI, XX, 1209): Per multos jam annos
regni Theutonici latitudo ab apostolicae sedis unitate divisa est. In
quo nimirum schismate tantum periculum factum est, ut, quod cum dolore
dicimus, vix pauci sacerdotes ant clerici catholici in tanta terrarum
latitudine reperiantur.
[454] OTT. FRISING., II, 20, in PERTZ, _M. G. Script._, XX, 403:
Dicebat enim nec Clericos proprietatem, nec Episcopos regalia, nec
monachos possessiones habentes, aliqua ratione salvari possent. Cuncta
haec Principis esse, ab ejusque beneficentia in usum tantum Laicorum
cadere oportere.
[455] V. GIESEBRECHT, op. cit., III, 2, p. 809-10. Sia dovuto il
pensiero di Pasquale II ad una geniale anticipazione di nuovi tempi,
oppure, come pretende il Giesebrecht, alle necessità del momento che
non gli permettevano di levarsi in altro modo d'impaccio, certo è che
era bene immaturo un così ardito disegno.
[456] _Paschalis Papae II Epist._ (MANSI, XXII, 1007). Ad Henricum
V Imperat. Divinae legis institutionibus sancitum est et sacris
canonibus interdictum, ne sacerdotes curis saecularibus occupantur....
in vestri autem regni partibus, episcopi vel abbates adeo curis
saecularibus occupantur, ut comitatum assidue frequentare et militiam
exercere cogantur: quae nimirum aut vix aut nullo modo sine rapinis,
sacrilegiis, incendiis, aut homicidiis exhibetur. Interdicimus etiam et
sub anathematis districtione prohibemus, ne qui episcoporum seu abbatum
praesentium vel futurorum eadem regalia invadant.
[457] Nel rescritto d'Innocenzo II (MANSI, XXI, 565), Arnaldo ed
Abelardo sono chiamati _perversi dogmatis fabricatores, et catholicae
fidei impugnatores_. Il breve di Eugenio (BARONIO, _Annales_, ad an.
1148) ha: _Arnoldum tanquam schismaticum modis omnibus devitetis_.
Ma nella lettera a Guibaldo lo stesso Eugenio usa la frase, _Arnoldo
haeretico_ (MARTÈNE, _Ampl._, coll. II, 553; JAFFÉ, I, 537).
[458] Anche nel breve di Eugenio III è rilevato in preferenza questo
punto: et cardinalibus atque archipresbyteris suis obedientiam et
reverentiam promittere et exhibere debitam contradicant, vedi pure
GERHOHUS REICHERSPERGENSIS, _De investigatione Antichristi_: Praesules
eorum non episcopi, quemadmodum quidam nostro tempore, Arnaldus
nomine, dogmatizare ausus est plebes a talium episcoporum obedientia
dehortatus. La testimonianza di Geroo è molto importante, perchè
nessun odio di parte gli fa velo alla mente. Anche egli al pari di
Arnaldo deplorava la mistione dei due poteri. Cfr. ad esempio questo
passo tolto dall'opuscolo _De corrupto Statu Ecclesiae_ in GALLANDI,
_Bibl._, XIV, 557. Audiant haec episcopi, qui ultro et contra justitiam
plerumque bella movent .... Officiumque militis et sacerdotis in una
persona confundunt comitis et pontificis dignitatem simul administrant
.... esurimus et sitimus hanc justitiam, ut judicio et negotia
spiritalia per spiritales, saecularia per saeculares ita peragantur, ne
termini a patribus constituti negligantur. Inoltre della fine tragica
di Arnaldo, e dell'odio della Curia Romana portava un severo giudizio;
nè par che credesse alle voci ad arte diffuse in quel tempo, secondo le
quali il Prefetto di Roma avrebbe ordinata l'esecuzione ad insaputa del
Papa: Quem ego vellem pro tali doctrina sua, quamvis prava, vel exilio
vel carcere aut alia poena præter mortem punitum esse, vel saltem
taliter occisum, ut Romana ecclesia seu Curia ejus necis quaestione
careret. Un uomo così schietto merita tutta la nostra fiducia, e se
egli attribuisce ad Arnaldo una dottrina poco ortodossa, non abbiamo
alcun dritto di revocare in dubbio la sua autorità.
[459] MARTÈNE, _Amp._, coll. II, 554; JAFFÉ, I, 539, 43.
[460] II. PET. 2, 1; 3, 14 e 17.
[461] Riscontrate il seguente passo del MONETA, pag. 433: Quod autem
non possint ministrare sacramenta volunt probare haeretici qui Cathari
dicuntur, et etiam Pauperes Lombardi his modis, per illud Matth. V,
v. 13 vos estis sal terrae .... postquam Praelatus evanuit non potest
condire alium .... et ita sacramentorum etiam ministratio facta ab ipso
inefficax est. Istud credunt omnes Cathari et Pauperes Lombardi.
[462] Anche i Catari e più tardi i Valdesi si varranno di questa
citazione. MONETA, pag. 391. Objcit haereticus malo Praelato illud
Jacobi (2, v. 18 ecc.).
[463] Basteranno poche citazioni del Moneta tra le moltissime che
potrei addurre: (pag. 431). Sic objiciunt Cathari et Pauperes Lombardi:
Praelatus Ecclesiae caput est. Quomodo erga membra sana erunt, si
caput est languidum? Inducunt illud Matth. VI, 22, nomine oculi volunt
intelligere Praelatum. Si praelatus est tenebrosus tota Ecclesia
tenebrosa (pag. 432). Inducunt iilud I, Cor. V, 6, nescitis quia modium
frumentum totam massam corrumpit? Ex quo videtur, quod in Ecclesia non
posse esse praelatus malus, nec etiam subdolus.
[464] Bonaccurso (D'ACHERY, I, 214 B), questo solo rimprovera agli
arnaldisti: Quod pro malitia clericorum sacramenta Ecclesiae dicunt
esse vitanda, e loro oppone recisamente: tu qui es qui alienum servum
judices? citammo più sopra i versi del poema che si riferiscono alla
confessione ed alla messa.
[465] Le decretali sono molto chiare su questo punto (Decreti, pars
II, caus. XV, qu. VIII, cap. V). Non potest aliquis quantumcumque
pollutus fuerit, divina polluere sacramenta quae purgatoria cunctarum
contagionum existunt; nec potest solis radius per cloacas et latrinas
transiens aliquid exinde contaminationis attrahere. Qualiscumque enim
sacerdos sit, quae sancta sunt coinquinari non possunt .... cerea
fax accensa sibi quidem detrimentum praestat, aliis vero lumen in
tenebribus administrat, et unde aliis commodum exhibet, inde sibi
dispendium praebet ....
[466] _Epist. Gregorii VII_, 20 (MANSI, XX, 226). _Ad Josfredum
episcopum parsiacensem._ Item relatum nobis est Cameracenses hominem
quemdam flammis tradidisse, eo quod simoniacos et presbyteros
fornicatores missam non debere celebrare, et quod illorum officium
minime suscipiendum foret, dicere ausus fuerit. Quod quia nobis
valde terribile, et si verum est, omnis rigore canonicae severitatis
vindicandum esse videtur, fraternitatem tuam solicite hujus rei
veritatem inquirere admonemus: et si eos ad tantam crudelitatem impias
manus suas extendisse cognoveris, ab introitu et omni communione
ecclesiae auctores pariter et complices hujus sceleris separare non
differas.
[467] Gregorio VII (MANSI, XX, 433). Si qui vero (presbyteri, vel
subdiaconi) in peccato suo perseverare maluerunt, nullus vestrum
eorum audire praesumat officium, quia benedictio eorum vertitur in
maledictionem et oratio in peccatum.
[468] Abbiamo riferito nella n. 1, p. 253 il testo delle decretali
che stabilisce la dottrina cattolica del sacerdote come strumento
passivo. A questi testi così espliciti si opponeva il canone: nullus
audiat missam, da noi riportato altrove, e ripetuto moltissime volte
in diversi concilii a cominciare dal romano di Niccolò II. Al tempo di
Lucio III (1181-1185), quando la lotta delle investiture era finita da
più di un secolo parvero evidenti queste contraddizioni, e l'accorto
papa cerca di schermirsene facendo distinzioni sottili, le quali
servono a ripristinare la dottrina antica. Riscontrate le decretali
gregoriane, lib. III, tit. 2, cap. 7: Lucius tertius .... Vestra
duxit devotio inquirendum et infra. Alicubi dicitur, nullus audiat
missam sacerdotis, quem scit indubitanter concubinam habere. Alibi
vero legitur non potest aliquis quantumcumque pollutus fuerit, divina
polluere sacramenta. .... Ceterum aliud est crimen notorium, aliud
occultum, notorium diffinitur, de quo presbyter canonici condamnatur;
occultum quod ab ecclesia toleratur. Caeterum aliud est quando
crimen notorium non diffitetur presbytero, vel de ipso est canonice
condamnatus; aliud est pene occultum, quod ab ecclesia toleratur. Item
aliud est a talium officiis abstinere, ut peccandi licentia caeteris
auferatur, et hujusmodi ad poenitentiae fructum trahantur; atque aliud
si totum tamquam in fornicatione jacentium misteria respuantur. Sine
dubitatione itaque teneatis quod a clericis et presbyteris quamquam
fornicariis, quamdiu tolerantur, nec habent operis evidentiam, licite
divina misteria audiantur et alia recipiantur sacramenta ecclesiastica.
[469] Il De Lauro, abbate cassinese scrisse un'apologia dell'abbate
Gioacchino, facendo tesoro di un'antica biografia pubblicata prima
di lui dal Greco. Ma come si vedrà in seguito è tale la mancanza
di critica e l'inesattezza dell'apologista cassinese, che possiamo
pochissimo giovarci dell'opera sua. Non so comprendere perchè il
Rousselot (_Joachim de Flore_, Paris 1867) si serva della vita
del Barrio, attinta alle stesse fonti di quella del Greco, ma con
minore accorgimento. La vita del Greco, ristampata dai Bollandisti
fu ricavata da una cronaca antica, come dice lo stesso autore (_Acta
Sanctorum_, Maggio, VII, 123). Omnia quae descripsimus [novissimo
excepto, quod de ore fratris Andreae accepimus] de libello manuscripto
in monasterio S. Joannis de Flore [existente] a tempore monachatus mei
in eodem monasterio, quod fuit sub anno Domini millesimo quingentesimo
octogesimo sexto, transcripsimus et adnotavimus, nec de eorum
substantia aliquid addidisse, diminuisse, aut immutasse, tantum aliis
verbis retulisse, sub eodem Domini juramento confitemur. Qui quidem
libellus tum vetustate tum etiam usu cum quadam quasi difficultate
legebatur.
[470] Il primo di questi documenti riportati dall'Ughelli (_Italia
Sacra_, Venetiis 1721, IX, 453), si riferisce alla fondazione di una
casa florense. Anno Domino Incarnationis 1201 mense Septembris 5 ind.
.... Nos Simon de Mamistra Dominus Fluminis Frigidi .... proposuimus
aedificare domum Religionis infra fines terrae nostrae Fluminis
Frigidi .... vocavimus vos Domine Joachim venerabilis Abbas Floris
rogantes vos omni devotione, quatenus tam administrationem ipsus
monasterii, quam ipsum monasterium acciperetis in manus vestras et
successorum vestrorum. Questa donazione fu confermata da Riccardo
vescovo di Tropea, il quale vi aggiunse la chiesa di S. Domenica e
di S. Pietro e altri beni e diritti come risulta dalla lettera papale
di conferma. Ma nel frattempo l'abate Gioacchino era morto, perchè la
lettera del vescovo tropeano del giugno 1202 riportata nella bolla di
conferma d'Innocenzo III è indirizzata all'abate Matteo, successore di
Gioacchino, e ricorda quest'ultimo come già morto [venerabili quondam
abbati Joachim]. La determinazione del giorno della morte è data dal
Papebrochio nelle note al Greco.
[471] GRECO, 96 B. Succedente vero Paschatis festo, paratis sibi
vestimentis novis sui ipsius spiritum amoris vigere percepit, eoque
impulsus coepit de temporalibus cogitare, atque illorum voluptatibus
solicitari. Riportato quasi a parola dal De Lauro, che solo vi aggiunge
di suo, essere accaduto questo invanimento cum Bizantium pervenisset,
mentre invece il Greco mette in Bizanzio il ravvedimento.
[472] GRECO, loc. cit. Ceterum ad Thraciae Bosphorum Byzantium
ingressus, ibidem, tangente manu Domini urbem illam, plurimum hominum
multitudinem interire conspexit qui se cernens absolutum periculo,
prorsus se mundo renuntiaturum vallavit. Anche Valdo allo spettacolo
della morte sente sorgere in lui una nuova vocazione. Il De Lauro che
copia quasi a parola dal Greco, tace questa circostanza.
[473] Gioacchino stesso raccontava questo aneddoto all'amico suo Luca
(BOLL., loc. cit., pag. 93 F). Retulit mihi aliquando cum in Syria
juvenculus, habitu jam Religionis assumpto, solus fuisset apud quandam
viduam hospitatus; illa in eum oculis impudicis intuens, lasciviis
ipsum ad crimen invitare tentavit, sed servus Dei resistit sapienter
et fortiter. V. DE LAURO, cap. 8º, p. 12, che al suo solito amplifica
il racconto, e lo trasporta dalla Siria all'Asia Minore, interpetrando
male la frase del Greco, p. 98 A: in ea Asiae parte quae Euphrate ac
mediterraneo mare concluditur.
[474] GRECO, 97 F. Nam tria opera exorsus fuit, quae omnia felici
consummatione complevit. GREGORIO, cap. VI, riportando a questo
tempo la visione della quale parla Gioacchino nell'_Esposizione
dell'Apocalisse_, cap. I, testo 13 [contro questa anticipazione vedi
le giuste osservazioni del Papebrochio] dice: nam difficultates omnes,
simulque quaestionum involucra perspicaciter vidit, memoriter tenuit et
spiritualiter intellexit (!!!)
[475] GRECO, p. 98 C. Qui vallem Chratis ingressus, justa Bisentium
gradiens, urbem Consentiae, ne forte agnosceretur, abhorruit. Io non
so capire come mai Gioacchino, tornato in patria con alti intendimenti
religiosi, si nascondesse per non essere conosciuto da quegli stessi
conterranei tra i quali non avrebbe dovuto tardare di spargere la
parola del Signore. Parmi, o io m'inganno, che questo racconto sia
fatto tutto nell'intendimento retorico dell'incontro di padre e
figlio, che si scambiano discorsi pieni di reminiscenze classiche, e di
citazioni bibliche. GRECO, loc. cit. e DE LAURO, pag. 15.
[476] GRECO, 98 E: Licet enim in ipso monasterio adhuc Regulae jugo
colla non subdidisset. Questo fatto vale a spargere un po' di luce
sulla cronologia di Gioacchino. L'abbazia di Sambucina, filiale di
quella di Casimari, fu fondata, secondo il Papebrochio, nel 1157, come
apparisce da una antica cronologia manoscritta, (v. nota 9, al cap.
2 del GRECO, pag. 99 C.). La data del 1160, riportata dal Manrique
si riferisce probabilmente agli atti posteriori di dotazione. Il De
Lauro la crede invece fondata molto prima, ma non per altra ragione
se non per non essere costretto a fare Gioacchino più giovane di quel
che vuole lui. Infatti se Gioacchino è nato nel 1111, ammesso anche
che fosse entrato nell'abbazia di Sambucina nello stesso anno della
fondazione, avrebbe contati 49 anni. Ma noi abbiamo mostrato più sopra
che la cronologia del De Lauro tutta fondata sopra il fatto della
famosa profezia non regge alla critica. Ed ammettendo col Papebrochio
che Gioacchino nacque intorno al 1131 avrebbe contati dai 26 ai 27 anni
quando entrò nel convento di Sambucina tra il 1157 e il 1158.
[477] Joachim Dei famulus, aestuans spiritus fervore concepto a
memorato coenobio Cistercensium Sambucinae secedens, contra elatae
vallis Chratis terram, ubi Bucchita est nomen, juxta Rendarum oppidum
transvolavit (GRECO, 99 D).
[478] Il cronista (99 E) racconta il fatto nel modo che torni più ad
onore di Gioacchino; ast in agro dominico uberiores fructus in dies
se producere comperiens, scrupolositate quadam turbatus fuit, metuit
siquidem absque praevia Episcopi ordinatione praedicationis munus
exercere. Più appresso soggiunge: Propterea Cathazarii civitatem ad
tale munus habendum, devotione maxima non imparatus adire constituit.
[479] Questa notizia la tolgo dall'opuscolo del De Riso _Sull'abbate
Gioacchino_, pag. 143, nota 11, che cita un catalogo antichissimo
manoscritto dei vescovi catanzaresi. Se la data del 1168 è vera,
bisogna inferire che per dieci anni Gioacchino continuasse a menar la
vita da laico dopo l'uscita dal monastero di Sambucina (dato che ivi
sia entrato nel 1158). E gli ordini gli avrebbe presi a 37 anni. Il
De Riso che accetta la data del Lauro dovrebbe ammettere che li abbia
presi a 57 anni e non a 50.
[480] GRECO, 99 F. Insciis fratribus ex monasterio recessit, et
in cenobium Sanctae Trinitatis ad oppidum Acrae aufugit et inde in
Sambucinam repedavit .... sciens tandem nolle acquiescere esse quasi
peccatum ariolandi, in communi exaltatione abbas in Curatium rediit.
[481] Il documento comincia così: Redemptoris nostri anno millesimo
centesimo septuagesimo octavo et tertio decimo regnante Domino
Guiglielmo gloriosissimo rege Siciliae tertio decimo mensis februarii,
duodecimae Indictionis nos Gualterius de Moac Regii fortunati Stolii
ammiratus .... dum essemus in Baroli pro regiis agendis, Joachim
venerabilis abbas Sanctae Mariae de Curatii detulit sacras litteras a
Sacra Regia Majestate, quarum continentia talis est: segue la lettera
datata, Panormi duodecimo die mensis Decembris indictione duodecima.
Il De Lauro, pag. 83 crede che la prima data sia sbagliata, e che la
seconda si riferisca all'anno 1149, primo di Guglielmo il Malo, in
cui ricorreva la duodecima indizione (anche il Greco diceva che questa
lettera fosse di Guglielmo il Malo). Il Papebrochio, pag. 92 D, invece
ritenendo giusta la data del 1170, riferisce la lettera a Guglielmo II,
il quale infatti salito al trono nel maggio 1166 contava tredici anni
di regno nel 1178.
[482] Che sia fuggito dal monastero si raccoglie da un luogo degli
_Statuta Capituli generalis_ (MARTÈNE, IV, 1272). Le ragioni della
fuga le adduce egli stesso nella prefazione al _Salterio_, fol. 227,
col 1-2. Sed cum mihi qui (ut jam videbatur) cogitatione et aviditate
illius superne civitatis habitator effectus, fruebar secundum
interiorem hominem non modica visione pacis, accidere illud quod
sibi multi etsi frustra accidisse queruntur, ut rursum ecclesie cura
rei familiaris cogeret implicari negotiis monasterii, quae secundum
cujusdam coloris sui speciem vere secularia sunt, aut pene secularia
judicanda, compulsus sum iterum cum cordis gemitu non sine formidine
exclamare: Heu mihi quam incolatus meus prolongatus est ecc.
[483] GRECO, 102 A. Ceterum comperiens Pontifex (Lucius III), quanta
Joachim spiritus illustratione fulgeret, superindictae scribendi
facultati adjunxit pro talenti multiplicatione, ut de cetero, deposito
temporalium monasterii onere enodandis sacrae paginae arcanis se
dederet .... 102 B. At Romani Pontificis auctoritas, expetita seniori
consilio suspendens, Joachim et ab onere Curatii absolvit et alibi
consedendi potestatem adjunxit.
[484] BOLL., pag. 93 C. Ego Luca archiepiscopus cusentinus, anno
secundo Pontificatus Domini Pape Lucii (cioè nel 1182) jam monachus,
primo in Casa Marii, vidi virum nomine Joachim tunc abbatem Curatii
.... Mansit autem in Casa Marii sedulo quasi anno uno et dimidio,
dictans et emendans simul librum Apocalipsis et Concordiae. Che anche
il _Decacordo_ fosse cominciato a Casamari lo dice Gioacchino stesso
nella prefazione a quel libro, fol. 227, col. 2.
[485] Loc. cit. Tunc coram eodem Domino Papa et Consistorio ejus,
cepit revelare intelligentiae Scripturarum, et utriusque testamenti
Concordiam.
[486] Cum ergo, jubente et exhortante te beatae memoriae Lucio Papa
praedecessore nostro expositionem Apocalipsis et opus Concordiae
inchoasse et postmodum de Papae Urbani auctoritate composnisse
judicaris. Lettera di Clemente III, in GRECO, pag. 102 A. Contro queste
due testimonianze cadono tutti gli argomenti del De Lauro, pag. 59-60,
che vuole sia stato papa Urbano e non Lucio che abbia dato a Gioacchino
la licenza di scrivere il commento sulla Bibbia, ed il permesso di
allontanarsi dall'abbazia.
[487] La gita ad Urbano III è raccontata da Vincenzo Beauvais,
_Specul. hist._, lib. 29, cap. 40. Per hos dies venit ex Calabriae
partibus ad Urbanum papam Veronae commemorantum quidam ab. Joachim
de quo ferebant quia eum primum non plurimum didicisset, divinitus
accessit intelligentiae donum, adeo ut facunda disserteque enodaret
difficultates quasdam Scripturarum. Al tempo del Beauvais s'era già
cominciato a formar la leggenda; ma le fonti più autorevoli come Luca
non sanno nulla di questa voluta ottusità primitiva, la quale serve
mirabilmente a rilevare il merito e l'ispirazione divina del Profeta.
[488] Et veniens ad nos quam citius se opportunitas dederit,
discussioni apostolicae sedes et judicio te praesentes (lettera di
Clemente, loco cit.).
[489] Vedi ad esempio _Expositio in Apoc._, fol. 80, col. 3. Plura sub
quinto cursu ecclesiastici temporis sub beati Benedicti nomine fundata
esse monasteria, que et usque ad presens tempus perdurant, in quibus
aliquanto regule capitula ita absorta sunt ac si non sanctus Benedictus
ediderit, ut est precipue de opere manuum, et de abstinentia ciborum ac
potus, quod ideo accidisse cognoscitur quia dum divites esse voluerunt
sub regule paupertatis facti sunt delicati et facti sunt invalidi et
infirmi, facti sunt quibus lacte opus sit, non solido cibo. Ne mirum.
Quis enim unquam inter divitias et delitias potuit tenere inopem vitam
et castitatis propositum ubi multi sunt cibi. Taceo quod infra urbes et
vicos pluraque monasteria sita ecc.
[490] GRECO, pag. 102 C, dice che Pietralata si chiamò anche Pietra
dell'olio: et hoc non immerito, unctionem etenim Domini in se non parum
proficisse cognovit.
[491] Si potrebbe sospettare che questo luogo fosse chiamato Fiore
dopo la fondazione dell'abbazia a simboleggiare che da quel tempo le
stanze di feroci animali furon mutate in ameni giardini. Ma il Greco
dice al contrario che si chiamasse già Fiore, 105 B: Placuit ergo, Deo
disponente in Albanetho (parola inventata forse dal Greco stesso dai
duo fiumi Arvo o Albo, e Neto) ubi proprie de Flore est nomen, vestigia
premere. Lo stesso dice De Lauro, pag. 67. Potrebbe sospettarsi che
il luogo si chiamasse Fiore, dal nome di qualche famiglia, che vi
possedeva; ma non saprei dir altro.
[492] DE LAURO, pag. 68. A Petra Olei prorsus recesserunt anno
Domenicae nativitatis 1189 die 18 mensis Julii 6ª indictione, in
utraque Sicilia bono Guillelmo regnante, pace ubique vigente.
[493] DE LAURO, pag. 100. Celestinus Episcopus servus servorum Dei.
Dilectis filiis Joachino abati et conventui de Flore salutem et
apostolicam benedictionem .... Datum Romae octavo Kalendas Septembris
Pontificatus nostri anno sexto. [Celestino fu consacrato il 14 aprile
1191].
[494] Il decreto imperiale riportato dal Greco, pag. 108 E. Henricus
Sextus, divina favente gratia Romanorum imperator semper augustus
et rex Siciliae .... innotescat quod nos attendentes honestatem
et religionem abbatis Sancti Joannis de Flore, dilecti nostri,
constituimus perpetuo pro redemptione animae nostrae monasterio ejus
quinquaginta aureos Byzantinos de redditibus salinae de Netho ....
Datum apud S. Maurum anno Dominicae incarnationis millesimo centesimo
nonagesimo quinto.
[495] Gioacchino stesso al di sopra dell'eloquenza mette la
contemplazione. Così nell'_Apocalisse_, fol. 48, col. 4: Proprietas
predicandi verbi est incarnati; proprietas spiritus sancti silentium
magis expectat quam sermonem, et nequaquam vociferando ingerat, sed
silendo inspiret. E nella _Concordia_, III, a, 8, fol. 31, col. 4:
Commmutandus est status Ecclesiae de Lia in Rachel, de verbi eloquentia
ad spiritualem intellectum, de frondium pulchritudine ad soavitatem
pomorum. Hoc est enim illud: nisi ego abiero, paraclitus non veniet ad
vos (JOH., XVI, 7). Nota verbum et signa mysterium. Omnis eloquentia
pertinet ad verbum, omnis intelligentia spiritualis ad spiritum ....
Fol. 32, col. I: precessit regum tempore eloquentissimus Esaias qui
dicit: Ecce ego mitte me. Secutus est Hieremias qui dicit: nescio
loqui quia puer sum. Precessit Paulus facundissimus predicando in
Asia, secutus est Joannes cujus sermo despicabilis est, sed tamen
spiritualis gratie ubertate fecundus. Quin mo quod utilius fiat dominus
ipse demonstrat sum dicit: (JOH., XVI, 1) «Ego veritatem dico vobis,
expedit vobis ut ego vadam; si ego non abieroparaclitus non veniet ad
vos, si autem abiero mittam eum ad vos». Tale est enim ac si diceretur:
nisi cultum eloquentie subtraho, in quo carnalis pascitur intellectus,
propter eos quibus lacte opus erat aliquando et non solido cibo,
spiritualem intellectum accipere non potestis. Eo nempe circa spiritum
mens declarari nequit quo magis animus pascitur suavitate verborum, et
eo plus fructus spiritus quante sit dulcedinis sentitur, quo quicquid
foris resonat carnalibus hominibus et infirmis seponitur.
[496] Questa sola profezia delle tre ricordate dal Greco è conosciuta
dal Salimbene, pag. 4. Ideo verificatum videtur in Friderico verbum
abbatis Joachim, quod dixit Imperatori patri ejus quaerenti de filio
suo cum adhuc esset puer, qualis esset futurus, respondit: perversus
puer tuus, nequam filius et heres tuus o princeps. Nam dominus turbabit
terram, sanctos altissimi conteret. Omnia ista in Friderico impleta
fuerunt, ut vidimus oculis nostris qui nunc sumus in MCCLXXXIII.
[497] Che la pace tra la Chiesa e l'Impero non abbia a durare
Gioacchino lo dice chiaramente più volte. Vedi ad esempio nella
_Concordia_, III b, 6, fol. 41, col. 4: Quantum tamen secundum
coaptationem concordie exstimare queo, si pax conceditur ab his malis
usque ad annum millesimum duecentesimum incarnationis dominice; exinde
ne subito ista fiant, suspecta mihi sunt omnimodis et tempora et
momenta. Parimenti IV, 22, fol. 54, col. 2: hoc totum imputandum est
inertie sacerdotum qui consolantur eam dicentes: pax pax cum non sit
pax, de quibus dicitur: (_Threni_, II, 14) Prophete tui viderunt tibi
falsa et stulta, nec aperiebant ignominiam tuam ut te ad penitentiam
provocarent.
[498] Sulla Crociata del 1190 Gioacchino non ricorda previsioni da lui
fatte, ma scrive invece melanconiche riflessioni, che mostrano come ei
poco fidi nel valore delle armi cristiane. Cito l'_Apocalisse_, fol.
134, col. 4, riserbandomi di citare altrove un luogo parallelo della
_Concordia_: Dictum est autem: quod siccande essent aque Eufratis ut
preparetur via Regibus ab ortu solis, quod sine gemitu dicendum non
est, initiatus quedam terribilis jam precessit, super eo scilicet
quod nuper accidit super inclito illo exercitu Frederici magni et
potentissimi imperatoris et aliis exercitibus populi christiani qui
transeuntes mare in infinita multitudine, vix in paucis reliquiis pene
sine effectu remearunt ad propria.
[499] _Apocalisse_, fol. 207, col. 4: Que omnia quidem ventura esse
credendum est; sed quibus modis et quo ordine veniant magis tunc
docebit rerum experientia. Fol. 210, col. 4: Quo consumato prelio erit
magna pax qualis non fuit a principio seculi, cujus terminus erit in
arbitrio Dei.
[500] Sui profeti dell'antico Testamento e principalmente su Ezechiele
vedi le belle pagine del Castelli: _La profezia nella Bibbia_, Firenze,
Sansoni, 1882, pag. 378 e segg.
[501] _Concordia_, II, 1, fol. 18, 3: Invenimus Helisabette concordare
cum Sarra quia utraque sancta mulier sterilis fuit, utraque visitata
divinitus concepit, et peperit in senectute sua. Utraque autem antiquam
illam hebraeorum designavit ecclesiam .... Cum vero libere Sarrae
jungitur Agar ancilla, tunc profecto Sarra mutat significationem.
Illa enim vetus, haec novum significat testamentum .... Cum vero Agar,
amota eidem Sarra, jungitur Rebecca, tunc Sarra significat synagogam
quae defuncta est, quare defuit in fede; Rebecca vero ecclesiam quae
intravit et obtinuit tabernaculum ejus. III, 1, 16, fol. 32, col. 4:
Igitur Helias qui aliquando et alicubi designat Spiritum Sanctum, in
hoc loco (MALACH., IV, 5) et in aliis significat Christum.
[502] Vedi ad esempio la _Concordia_, IV, 24, fol. 53, col. 4: Sicut de
nostra temporis hujus angustia quam a diebus, ut jam diximus, Leonis
pape et Henrici theotonicorum regis olerantes portamus, illud quod
nobis proprium est silentio non expedit preteriri, imo nec sine cordis
gemitu et dolore proferre Hieremie increpationem, que peccata judeorum
enumerans in nos, qui christiani dicimus et non simus, redundat.
[503] _Histoire lettéraire_, XVI, pag. 438; 540-41. Mi piace
riprodurre il passo del cronista inglese, pubblicato prima dal
MARTÈNE, _Amplissima collectio_, V, 839, e poi dal BOUQUET, XVIII, 76.
Hac tempestate extitit quidam abbas non longe ab urbe Roma, ordinis
cisterciensis, sed cisterciensibus minime subjectus, qui quamdam
Expositionem in septem visiones Apocalypsis edidit, accepta, ut ajunt,
divinitus sapientia cum fere esset prius illiteratus. In hac autem
expositione evidenter ostendit vetus Testamentum Novo concordare ....
Quintam vero persecutionem quam sub quinta visione ..... dicit agi
temporibus nostris a Saladino ..... Dicit etiam quod anno Dominicae
incarnationis MCXCIX incipit sexta visio et sexti sigilli apertio,
sub qua visione probat auctoritate Apocalypsis, quod complebitur
omnis antichristi persecutio et ejusdem mors et perditio, sed ante
ejus persecutionem dicit evangelium Christi ubique praedicandum. Post
antichristi vero imperium quot annorum vel dierum fieret expletio
sigilli sexti, id est, mortuorum resurrectio et septimi sigilli
inchoatio, id est, sanctorum aeterna glorificatio, soli Deo cognitum
esse fatetur.
[504] Le tre opere sono state pubblicate in Venezia nel 1517 la prima,
e nel 1527 le altre due. Il Preger ne ha combattuta l'autenticità nella
memoria letta all'Accademia di Monaco, _Das Evangelium aeternum und
Joachim von Floris_, München 1874. Il Reuter confuta la dimostrazione
del Preger nella sua grande opera _Geschichte der religiösen Aufklärung
im Mittelalter_, II, 356-60.
[505] PREGER, op. cit., pag. 22 che cita SALIMBENE, _Chronicon_, pag.
85. Hic est Leo I qui secundum abbatem Joachim concordiam habet cum
Josaphath Rege Judae (vide in libro figurarum Joachym et in libro
Concordiae).
[506] SALIMBENE, pag. 325: quia Expositionem abbatis Joachym super
Apocalypsim habebam, quam super omnes alias reputabam.
[507] Il _Liber figurarum_ è citato altre due volte (vedi pag. 124 e
224). Che il Salimbene faccia più conto dei libri apocrifi si raccoglie
da questo passo, ove parlando delle opere di Gioacchino, mette in prima
linea l'esposizione di Geremia, pag. 102. Hi duo sollicitabant me ut
scriptis abbatis Joachim crederem et in eis studerem. Habebant enim
expositionem Joachim super Jeremiam et multos alios libros.
[508] PREGER, op. cit., pag. 27, che riferisce questo passo della
_Cronaca_ pag. 103. Igitur abbas Joachim non limitavit omnino aliquem
certum terminum, licet videatur quibusdam quod sic. Sed posuit plures
terminos dicens: «Potens est Deus adhuc clariora demonstrare mysteria
sua et illi videbunt, qui supererunt».
[509] Fol. 135, col 2. De exhibendo vero misterio hujus numeri nemo
mihi molestus fit, nemo me ultra statura limitem transire compellat,
_potens est enim Deus clariora adhuc facere mysteria sua_; fol. 134,
col. 2, si queris dierum numerum non est meum dicere neque scire; quod
nobis datum est hoc solvimus.
[510] PREGER, pag. 27, che cita il luogo della _Concordia_, fol. 95,
dove dopo aver paragonato Assalonne il figlio ribelle, all'Anticristo,
aggiunge: nisi forte quia Antichristi multi erunt aliquis dicat in
Absalon non significari illum maximum persecutorem, quem Dominus
Jesus interficiet spiritu oris sui, sed aliquem alium secundum quod
jam romanam sedem legimus aliquos usurpasse, et nuper sub Federico
imperatore accidisse comperimus.
[511] _Conc._, IV, 1, fol. 42, col. 3: .... Sicut ergo sunt arbores
silve plurime, que in stipitibus sunt similes, sed tamen in ramis
foliisque dissimiles, sic et duo testamenta in rebus quidem generalibus
similia sunt, sed in specialibus dissimilia.
[512] PREGER, pag. 29-30. La lettera di Gioacchino è premessa
nell'edizione a stampa così alla _Concordia_ come al _Commento
dell'Apocalisse_.
[513] Fol. 229, col. 2. Neque ut tres ramos uni radici infixos, ut
substantiam radicem et tres ramos ipostasis arbitraris _juxta aliquorum
perfidiam_, quod est inducere quaternitatem. Ivi, col. 3: Item quod
his nequius est, nescio que tria preter substantiam _nova adinventio_
assignare presumpsit.
[514] Sulle antiche testimonianze, che provano l'autenticità delle tre
opere, vedi il RENAN, _Joachim de Flore et l'Évangile éternel_ nella
_Revue des deux mondes_; tome LXIV, pag. 98.
[515] Fol. 227, col. 2. Cum essem apud cenobium Case maris.... accidit
in me velut haesitatio quaedam de fide Trinitatis ecc. Questa fu
l'occasione, che gli fece scrivere il _Decacordo_ dopo la _Concordia_
(quod opus incepimus primo) e l'_Esposizione dell'Apocalissi_, quae
(ignorante me omnimodis exitum rei) nescio qua Dei providentia ex eadem
nascendo processit.
[516] _Apoc._, fol. 134, col. 2. Mirum quod praeterito anno veniens
qui dam vir satis (ut apparebat) providus et timens Deum a partibus
Alexandriae, in quibus detentus fuerat in vinculis, dixit se audisse
a quodam magno Sarraceno mississe Patharenos Legatos suos ad illos
postulantes ab eis communionem et pacem .... Hoc audivi ipse ab eodem
viro in civitate Messana, anno millesimo centesimo nonagesimo quinto
incarnationis dominis tertie decime indictionis.
[517] _Apoc._, fol. 26, col. 3. De quibus in secundo libri psalterii
sufficienter diximus.
[518] Ho sott'occhi parecchie edizioni di questi vaticinii col commento
di Paolo Scaligero. Pauli Principis de la Scala et Hungariae Marchionis
Veronae etc. Domini Creutzburgi Prussiae, primi tomi miscellaneorum
de rerum caussis atque successibus, atque secretiori methodo ibidem
expressa effigies ac exemplar nimirum vaticiniorum et imaginum Joachimi
abbatis Florensis Calabriae et Anselmi episcopi marsicani super
statu summorum Pontificum romanae ecclesiae, contra falsam iniquam
vanam confictam et seditiosam cuiusdam Pseudomagi, quae nuper nomine
Theophrasti Paracelsi in lucem prodiit, pseudomagicam expositionem,
vera certa et indubitata explanatio, Coloniae Agrippinae ex officina
typografica Theodori Graminaei anno MDLXX. Dei trenta vaticini i primi
quindici sono attribuiti a Gioacchino. Il primo vaticinio si riferisce
a Papa Niccolò III (1277-80), qui non veretur decalvare sponsam
ut comam ursae nutriat; il quindicesimo si riferisce a Urbano VI
(1378-89), fera crudelis universa consumens.
[519] Il Salimbene, pag. 176, conosce questi commenti: scripsit etiam
sibi (cioè all'imperatore Enrico VI). Espositionem Sybillae et Merlini
anno Domini MCXCVI. La Sibilla, di cui qui si fa parola è l'Eritrea,
che vien citata insieme alla Tiburtina in questo altro luogo (pag.
62). Verba sunt ista cujusdam Sybillae sed non inveni ea nec in
Erithrea nec in Tyburtina. Scripturas aliarum non vidi. Di queste
opere io non conosco alcuna stampa. Un libercolo, stampato a Venezia,
promette nell'intestazione di pubblicare il commento di Gioacchino
alle profezie di Cirillo, ma poi in luogo di un opuscolo attribuito a
Gioacchino ne stampa un altro di Telesforo Cosentino, abbreviato da
un frate Rusticiano. Non sarà inutile riprodurre l'intestazione del
libro, ed il principio dell'opuscolo sulle ultime tribulazioni. Haec
subjecta continentur in hoc libello Expositio magni prophetae Joachim
in librum beati Cirilli de magnis tribulationibus et statu sancte
matris Ecclesie ab hiis nostris temporibus usque ad finem seculi, una
cum compilatione ex diversis Prophetis novi ac veteris testamenti. —
Item explanatio figurata et pulchra in Apocalypsim de residuo statu
Ecclesie et de tribus veh venturis debitis semper adjectis textibus
sacre scripture ac prophetarum. — Item tractatus de antichristo
magistri Joannis Parisiensis ordinis predicatorum. — Item tractatus de
septem statibus Ecclesie devoti doctoris fratris Ubertini de Casali
ordinis minorum. Venetiis per Bernardinum Benalium (p. 5.). Incipit
liber de magnis tribulationibus in primo futuris, compilatus a docto
et devoto presbytero et heremita Theolosphoro de Cusentia provincia
Calabriae, collectus vero ex vaticiniis novorum prophetarum seu beati
Cirilli, abbatis Joacchim, Dandoli et Merlini ac veterum Sibillarum.
Deinde abbreviatus per venerabilem fratrem Rusticianum .... addidi
sane paucissima locis opportunis predicta a sancto Vincentio nostro et
Brigida. In un codice della biblioteca laurenziana (pluteo LXXXIX, cod.
XLI, a pag. 103) va sotto il nome di Gioacchino il _Liber Sybillae_,
già pubblicato tra le opere di Beda ediz. Basilea, II, 251.
[520] Il commento di Alano di Lilla pubblicato a Francoforte il 1608
(l'_Hist. lit._, XIV, 420, dice: 1603). Ecco il titolo: Prophetia
Anglicana et Romana — hoc est — Merlini Ambrosii Britanni ex —
incubo olim ante annos — mille ducentos in Anglia nati vaticinia,
a Galfredo Monumetensi latine conscripta — una cum — septem libris
explanationum in eandem Prophetiam, excellentissimi sui temporis
oratoris — Polyhistoris et Theologi, Alani de Insulis, — Germani,
Doct. universalis et Academ. Paris ante — annos 300, Rectoris amplis.
Addita sunt vaticinia — et praedictiones Joacchimi abbatis Calabri
qui vixit circa annum 1200. Una cum annotationibus et explicatione
Joannis — Adrasder. — Opus nunc prinum pubblici juris — factum et
lectoribus ad historiarum multarumque — rerum cognitionem non parum
— lucis allaturum — Francofurti, Typis Joannis Spiessii, sumptibus
Joannis — Jacobi Possii mdcviii. Secondo l'_Hist. littér._, XVI, 419,
questo commento fu scritto tra il 1174 e il 1179. Nella prefazione
l'autore per giustificare lo studio che fa delle profezie di un pagano
ricorda Giobbe e le Sibille (p. 4): Nec mirum de beato Job, cui similis
in terra non erat, cum Sibyllam non Erythraeam sed Cumanam tanta et
tam vera de Christi incarnatione, passione et morte .... prophetasse
noverimus.
[521] Il commento ad Isaia fu pubblicato in Venezia nel 1517. Su questa
edizione, che il Renan non potè vedere, è utile fermarsi alquanto.
In essa sono riunite tre opere: 1º il Commentario d'Isaia, o meglio
dei primi undici capitoli (fol. 1-9 _recto_); 2º Il _De oneribus
prophetarum_ trovato dal Renan nel 3595 dell'antico fondo, e nell'836
Saint Germain e 865 Saint-Victor, (fol. 9 _verso_ — fol. 10; fol. 25
e segg.); 3º Il _De oneribus provinciarum_ trovato nel n. 836 Saint
Germain (fol. 11-27). La prima opera è divisa in dieci capitoli che
si succedono con numerazione regolare. Non così la seconda, i cui
capitoli prendono il numero non dall'ordine con cui si succedono,
ma dal capitolo del Profeta che commentano. Per esempio dopo il
capitolo 23 che commenta il XXIII d'Isaia, _Onus Tyri_, si salta al
30, che commenta il XXX, 6 d'Isaia, _Onus jumentorum Austri_. Dal
30 si retrocede al 19, commentario al XIX, 1 d'Isaia, _Onus Egypti_.
Inoltre la prima opera si riferisce solo ad Isaia; mentre la seguente
si riferisce in gran parte ad Isaia, ma principia colla citazione del
XX, 17-27, di Geremia, seguita col commento del XIII dell'istesso
profeta, e finisce coi commenti ai profeti minori. Perciò sarebbe
bene intitolarlo _Onera prophetarum_, secondo la nota a fol. 9_b_,
che avverte il lettore: hic ponentur undecim onera secundum Esaiam,
quibus adduntur tres alia secundum prophetas minores. La terza opera, o
l'indice geografico, non ha che fare colle altre, come si vede anche ad
occhio, perchè è stampata a caratteri più piccoli, ed il raccoglitore
stesso per ben due volte adduce il motivo di questa inserzione. Di
queste tre opere il Salimbene par che conosca soltanto la seconda,
perchè a pag. 176 dice che Gioacchino scripsit lecturam Isaie super
oneribus, ed a pag 191: aliquando legi sibi Expositionem abbatis
Joachim de oneribus Isaie.
[522] Fol. 11 _b_: duo ordines ac si stellae lucidae orientur ad
predicandum regni evangelium iterato saccis cilicinis amicti. Fol.
13_a_ ecclesiam sardensem designare monachos cassinenses utique suam
carnalibus desideriis inquinantes. Fol. 17 _b_. Timeo ne ad eorum (cioè
dei tolosani) infamiam dissolvendam vexillum crucis evidens elevetur.
[523] Il commento ad Isaia interpetra il 18 _Apoc._ in questo modo,
(fol. 4 _recto_): mulier auro inaurata indifferenter cura terrae
principibus effeminatis moribus fornicatur: Romana ni fallor ecclesia
ista est quae in Babylonem vitae confusione transfusa moechatur, ....
cardinales et presules ac si in coelo lucifer dignitate superbi ecc.
In ben diverso modo interpetra lo stesso testo Gioacchino nella sua
_Esposizione_ (fol. 194, col. 2): Hanc magnam dixerunt patres catholici
esse Romam, non quoad ecclesiam justorum que peregrinata est apud
eam, sed quoad multitudinem reproborum qui blasphemant et impugnant
operibus iniquis eandem apud se peregrinantem ecclesiam .... Non ergo
in uno regno aut in una provincia querendus est locus hujus famosissime
meretricis, sed sicut per totam aream christiani imperii diffusum est
triticum ebetorum et per omnem latitudinem ejus disperse sunt palee
reproborum.
[524] L'accenno ai due ordini è ripetuto molte volte; fol. 5, 7, 11,
28 ecc. Federico II è nominato nel fol. 4 _a_: verumtamen in Silvestri
vaticinio de Federico secundo et ejus posteris ecc.
[525] Fol. 6 _verso_: cavendum erit a germanis et francis.
[526] Fol. 30 _verso_: si vero anni ipsi ad statum ecclesiae
tertium referuntur profecto in nonaginta annis futuris ab anno MCCI
prostrabitur prorsus mundi superbia.
[527] Fol. 34 _recto_: Tempus Sedechiae regis tangit concorditer
presentem generationem inceptam anno 1201 a Christo sub pontifice
romano post obitum Celestini. Si potrebbe sospettare che in luogo di
1201 s'abbia a leggere 1301, e che il papa Celestino qui ricordato non
sia il predecessore d'Innocenzo III, ma Pietro Morrone addirittura. Ma
pur lasciando il passo com'è, par chiaro che il libro sia stato scritto
dopo il 1201.
[528] Et cum rex Franciae tempore illo cum aliis crucesignati
praepararet se ad transfretandum isti subsannabant et deridebant
dicentes quod male caderet ei si iret, sicut postea demonstravit
eventus. Et ostendebant mihi in expositione Joachim super Jeremiam et
multos alios libros. SALIMBENE, pag. 102.
[529] Fol. 46, col 3: Leviathan quoad superbiam, serpens quoad
astutiam, cetus quoad avaritiam, tortuosus quoad doli nequitiam
lubricus quoad lasciviam, voracius quoad perfidiam, virulentus quoad
sevitiam, mare quoad iracundiam.
[530] Vedi la genealogia di Federico, fol. 45, col. 4; fol. 46, col.
1. In quest'ultimo luogo è accennato alla ribellione ed alla morte
del figlio di Federico II; vel quia ejus filii latera sua rumpent per
discordiam, et tandem in defectum senectutis illius unus centra alterum
insurgendo unus pereat, alter praetium ecclesiae Christi paret.
[531] Tutta questa letteratura pseudoprofetica che va sotto il nome
del mago Merlino, della Sibilla Eritrea, e dell'abate Gioacchino, pur
non essendo benevola al Papa, non fa grazia neanche all'Imperatore. E
tutti hanno in odio Federico II, come ne fa fede lo stesso commento
a Geremia, fol. 58, col. 4. Sed si secundum Erithream 60 pedes vel
annos habere describitur heres tuus, quod etiam Esaias sentire videtur
(XXIII, 1) in spiritu sub figura Tyri, quae respicit Siciliam equo
vultu, mirum quomodo Merlinus eum bis 5 decadum; qui legis intelligas
et non centenarium sicut sonniat imperitus. Praeterea in 60 annis
terminari debet afflictio juxta prophetam tam in imperio quam in
regno. Nescio quo spiritu ducitur Eritrea, ubi post Aquilam primam
tam dico heredem successorem in imperio et regno suo aquilam secundam
introducat, quod Merlinus subticet. Fol. 62 (correggi 64), col. 1:
Eritrea: post haec veniat Aquila habens caput et pedes 60 colore pardi
ad livorem, vulpis quoad fraudem, leonis quoad terrorem. Quia forte sub
occasione patarenorum coercendorum dolose incedet contra ecclesiam.
Un'altra versione di questa profezia che andava sotto il nome della
sibilla Eritrea fu trovata dal Bréholles in un manoscritto della
Cronaca ghibellina _De rebus in Italia gestis_, pag. XXXVI. (_Chronicon
placentinum_ ecc. edidit J. L. A. Huillard-Bréholles, Parisiis, 1856).
Et veniet Aquila habens caput unum et pedes LX, cui acrescent duo
capita, cujus color sicut Pardi et pedes sicut Leonis et dicet _pax_ ut
pacifice capiat. Mamillis Sponse Agni lactabitur usque dum accrescat
ei caput majus in Eneade terciumque minus, eruntque sibillancia a
Germanis usque Tyrum. Et dabitur ei galina una ex Mauris alteraque
orientalis et duo pulli ex quibus vorabit unum ecc. I sexaginta pedes,
che il Bréholles non sa spiegare, noi già sappiamo dai passi del
pseudo-Gioacchino surriferiti che vogliono dire 60 anni, perchè la fine
dell'Impero si calcolava per il 1260, e la profezia si suppone fatta
nel 1200.
[532] Fol. 44, col. 2. Satis congruum est ut cardinales et etiam summus
pontifex immendaces praedicatores veritatis percutiant affligendo
et (ponant in nervum) silentium eis imponendo ne eis annuncient mala
futura in clero a Romano Imperio. Ivi, col. 4: _Masculus_ (Hier. XX,
15) est ordo seraphicus in ecclesia oriundus, _pater_ summus pontifex,
ubi doctores cardinalesque prelati de illorum ortu et profectu valde
dolebunt, tanquam eorum solicitudine subvertentur adulterantes verbum
Dei. Fol. 47, col. 1: Sed quia summus pontifex superbiae nititur, ab
exauditione repellitur.
[533] Fol. 9, col. 4. Igitur Romana ecclesia ac si altera tribus Juda
recessit a Christo .... Quod etiam negasse Petrum et redisse ad pompas
Diaboli et mundi illecebras hujus, seu principes saeculares, cum
quibus est polluta per munera, contaminata per suffragia, fornicata per
fastigia dignitatum .... Fol. 49, col. 1: Hi (pastores) sunt Lazarus
quatriduanus, qui jam mortui sunt in tribus, in avaritia, in perfidia,
in superbia, quarto loco scatent et fetent in luxuria. Fol. 52, col.
2. Aut enim prava vita, et doctrina ecclesiae latinae, quae est Romae,
intelligenda est ipsa pollutio .... dominam babylonem ecclesiam, quae
magistra est omnium meretricum.
[534] Fol. 43, col. 2. Sed nunc predicatores Evangelii aeterni frangent
doctrinam doctorum fidelium sacraeque scripturae in conspectu ecclesiae
generalis. Fol. 51, col. 3: per omnem orbem et fere omnibus regnis
terrae praedicabitur Evangelium eternum.
[535] Fol. 53, col. 1: Agitur enim nunc 1197 annus ut extendetur ista
vexatio in 64 annos deteriores prioribus. Vedi fol. 45, col. 3-4, ove
invece appare scritto il 1200: 42 menses 42 generationes sunt in quibus
affligendus est populus christianus et terminatur in anno Christi 1260
.... in 60 annis terminabitur afflictio ecclesiae.
[536] Fol. 7, col. 4. Videat Romanum capitulum si non fiet eis
arundineus baculus potentia gallicana, cui si quis innititur perforat
manus ejus. Cfr. fol. 59, col. 2. Necessario Francia .... videbitur
ecclesie adhaerere, quod quanto divine voluntati et dispositioni
displiceat ex consilio perpenditur Hieremiae .... Habet enim hoc
diffidentiae humana debilitas ut magis confidet in nomine quam in Deo,
et iccirco, unde sperat auxilium, justo judicio corruat.
[537] Il Salimbene infatti a pag. 176 cita questo finale del commento
a Geremia. Ecce Cesar, virgam furoris Domini. Sufficenter est Jeremias
explicitus, qui in replicandis afflictionibus saeculi ubique cernetur
implicitus, utinam et tu non usque expers sis divinae formidinis, cum
ad radicem imperialis arboris ponenda sit evangelica jam securis. Il
finale stampato è ben diverso, e più determinato l'accenno alla ruina
dell'impero. In ipso quoque finitur imperium, quia etsi successores
Christi fuerunt, tamen imperiali vocabulo ex romano fastigio
privabuntur. Cum decies et 1300 anni Antichristus nascetur demone
plenus post partum Virginis alme.
[538] Riproduco il principio di quest'opuscolo che si trova nel
cod. XI, plut. IX, dext. Santa Croce, carte 54 tergo: De ultimis
tribulationibus disputantes in opusculis nostris posuimus diversorum
opiniones et nostram; sed quia sicut aliquando brevitas, ita nonnunquam
multiplicitas verborum parit obscuritatem, praesertim ubi non est
impetus aliquid absolute dicendi sed exponendi in serie quod occurrit
in libris, opere precium credidimus quid inde nostra opinio teneat in
summa in hac brevi oratiuncula semper quidem et multis modis compilare.
Studio est Sathanae concitare scandalum ecclesiae Dei, et durat tempus
principatus ejus non annis, non mensibus, non diebus, nec cessat
quantum in se est a persecutionibus electorum .... Tria magna et quasi
necessaria bella noscitur gessisse sub veteri Testamento, et totidem
gerere demonstratur in novo.
[539] L'opuscolo leggesi a p. 59 _recto_ dello stesso cod. XI, plut.
IX. Il prologo ed il primo capitolo erano già riferiti dal resoconto
d'Anagni in questo brano che io pubblico secondo il codice della
Sorbona 1726: «Item habetur apertius in libello ipsius Joachim de
articulis fidei descripto ad querumdam filium suum Johannem, quod
opus suspectum est ex ipso prologo, ubi sic incipit dicens»: Rogasti
me (Joachim), attentius, fili Johannes, ut tibi compilatos traderem
articulos fidei, et notarem illa quae occurrerent scripturarum loca,
in quibus solent simplices frequenter errare: ecce subiecta pagina
invenies quod petisti. Tene apud te, et lege sub silentio, observans ne
perveniat ad manus eorum qui rapiunt verba de convallibus, et currunt
cum clamore ut vocentur ab hominibus rabi, habentes quidem speciem
pietatis, virtutem autem eius penitus abnegantes. «Ecce qualiter in
hoc prologo vult iste Joachim articulos fidei legi in abscondito,
more haereticorum, qui in conventiculos dogmatizant. Item inhibet ne
tractatus suus veniat ad manus magistrorum, quos etiam tam impudenter
quam superbe vituperat». (Fin qui fu già pubblicato dal Renan, op.
cit. pag. 99, n. 1) «Sed de hoc non curetur, quin potius diligenter
attendatur. Primum capitulum huius compilationis, quod intitulatur
de fide trinitatis ubi sic ait Joachim»: Ante omnia intellige Deum
tuum esse tres personas plenas integras atque perfectas, ita ut
credas singulum esse plenum atque perfectum Deum, et simul tres
unum Deum totum simplicem, totum aeternum (_totum virum, totum_,
cod. laur.) invisibilem et impalpabilem. Spiritus enim est Deus
non corpus, et idcirco mirari non debes si tres sunt unum, et unus
(_unum_, cod. laur.) tres; unum tamen dicimus non singularem, non
utique sicut dicimus unum sidus, unum jaspidem, unum smaragdum; sed
unum ab unitate, utpote cum dicimus unum gregem, unum populum, unam
turbam. Unde bene dicunt gramatici: populus currunt, et turba ruunt,
ut id, quod unum taliter dicitur, pluralis esse numeri intelligatur,
loquens (_loquimur_) ad intellectum non ad simplicem vel perfectam
similitudinem, ut videlicet per visibilia invisibilia intelligamus. Si
de duabus tribubus Israel dicit Scriptura: dixit Judas Symoni fratri
suo: veni pugna mecum in sorte mea, ut et ego pugnem in sorte tua,
miratur homo si tota trinitas dicitur unus Deus? si una massa auri
distinguatur (_distingueretur_) in tres statuas maxime si, ut solent
fieri in arte fusoria totae tres partes (manca _partes_ nel cod. laur.)
essent coniunctae, sic diceretur singula statua esse unum aurum, at
tamen simul tres non dicerentur nisi unum aurum. Et miratur homo si
singula divinitatis persona dicitur esse unus Deus, et simul tres
unus Deus? Si incalenti clibano proicierentur stipulae et ligna, licet
deesse viderentur flamma et carbones repente tamen in uno loco, idest
in ardore (male cod. _in uno illo hoc ardore_) tota tria ipsa pariter
apparerent. Si flammae adhaerenti sulphuri adhiberetur competens
fomentum, licet deesse viderentur carbones, repente tamen in uno illo
tota tria illa habentur pariter. Sed etsi carbo solus adesset, mox
adhibitis stipulis, tota tria illa pariter integra apparerent. Il
secondo capitolo s'intitola _De incarnatione verbi Dei_ e comincia
così (cod. laur. p. 60): Fuerunt quidam haeretici qui dicerent Christum
unius esse naturae: fuerunt qui dicerent matrem virginem non deum sed
tantum hominem genuisse. Tu autem horum omnium devitans perfidiam crede
Christum unam personam ex duabus et in duabus consistentem naturis,
secundum quod oliva inserta oleastro cum ipso oleastro una est arbor,
atque hoc totum, quod Christus dicitur, genuisse. Quod si dicis, verbum
dei, quod aliunde venit in virgine, gignere non potuit virgo, ergo nec
corruptibile semen viri gignere potest mulier, et quoniam ipsum semen
aliunde venit ad ipsam. Neque enim gignere de ipsa potest mulier nisi
aliunde concipiat. Hoc autem solum interest quod caeterae mulieres
concipiunt ex hominibus, haec autem sola virgo concepit et peperit
semen divinum, verbum scilicet quod caro factum est et habitavit
in nobis. Gli altri capitoli sono: 3. De sacramento baptismi et
penitentia. — 4. De sacramento crismatis. — 5. De sacramento corporis
et sanguinis Christi. — 6. De libero arbitrio et gratia. — 7. De
predestinatione et prescientia Dei. — 8. Quomodo possit Deus timeri
pariter et amari. — 9. De fide et operibus. — 10. De misericordia et
juditio. — 11. De timore et amore. — 12. De laetitia et tristitia. —
13. De vita conjugali et coelibatu, sive de abstinentia et gustatione
ciborum. — 14. De opere manum et sancto otio. — 15. Item de eodem.
— 16. De quiete claustri et frequenti mysterio. — 17. De utilitate
praedicationis et virtute silentii. — 18. De resurrectione mortuorum.
Manca nel codice l'ultimo capitolo che secondo il resoconto d'Anagni
s'intitolava _Confessio fidei_.
[540] Plut. LXXXIX, cod. XLI, c. 108 _verso_: Universis Christi
fidelibus, ad quos litterae istae pervenerint, frater Joachim dictus
abbas: vigilate et orate ne intretis in tentationem. Loquens dominus
Ezechieli prophetae, quem tempore transmigrationis Babiloniae
speculatorem constituerat domui Israel, post multa quae ei scribenda
commiserit, comminatus est dicens: si me dicente impio: morte morieris,
non annunciaveris ei, ipse quidem in impietate sua morietur. Sanguinem
autem eius de manu tua requiram etc.
[541] Fol. 279, col. 3: Incipit hymnus eiusdem abbatis Joachim de
patria celesti. Fol. 280, col. 1: Incipit Visio eiusdem preclara ac
plurimum admiranda de gloria paradisi.
[542] Gioacchino nel _Psalterium decem cordarum_, fol. 229, col.
4, rileva questa difficoltà: O humana temeritas quam ceca semper! O
inimica semper humane pietati presumptio! Si sic extimasti simplicem
divinam substantiam, uti seorsum a personis cogitaveris illam,
Sabellium sub Arrio palliasti; si seorsum a substantia tres personas,
Arrium sub Sabelli palliatione excusas.
[543] Vedi anche l'_Expositio in Apocalipsim_, fol. 34, col. 2.
[544] _Psalt._, fol. 229, col. 3. Inter calorem et splendorem
scissionem facere nequis, et tamen eos non dubitas esse duos; et
divinam vis substantiam scindere, ut trinum deum credere possis?
Item quod his nequius est, nescio que tria preter substantiam nova
adinventio assignare presumpsit, ut in altero unitas in altero trinitas
demonstretur quasi cum substantiam illam igneam, que in celo est, et
radium qui ex ea nascitur, et calorem unum solem esse dicimus, quartum
aliquod solis nomine assignamus. Cfr. fol. 229, col. 2.
[545] _Psalt._, fol. 230, col. 4: Inter cetera ergo opera domini,
que misterium exhibent trinitatis, magnum tenet locum decacordum
Psalterium. Est enim, ut diximus, vas unum musicum, quod etsi dividi
per partes potest, quia corpus est, non tamen ut esse possit decacordum
Psalterium, quamdiu ergo Psalterium est, indivisum est. Si dividitur in
partes non esse desinit id quod erat. Igitur vas ipsum unum est, sed
tamen in tribus cornibus miro modo consistens. Adeo enim tria cornua
ipsa unitas possidet indivisa, ut et tria videantur esse unum et unum
tria.
[546] _Psalt._, fol. 231, col. 2: Aliud sonat unus, aliud sonat
unitas. Unus non absolute dici nequit, nisi de una persona. Unitas
vero proprie dici non potest nisi de duobus ad minus. Neque enim cum
iubemur consistere in unitate, ad singularem personam referri posse
credendum est, licet ad populum, ad conventum, ad plebem. Cum enim
dicitur absolute: unus est hic aut illic, non est in loco ille nisi
unus, persona incunctanter intelligo; cum vero dicitur: unitas est in
loco illo, profecto nihil aliud intelligimus, quam multorum cor unum et
animam unam; hoc est unam voluntatem et unum consensum.
[547] _Psalt._, fol. 240, col. 1: Solus tamen Pater genitor est, solus
Filius genitus, solus Spiritus sanctus ab utroque procedens. Solus
autem Pater sic mittit Filium et Spiritum sanctum, ut a nullo mittatur,
et idcirco eterna Patris divinitas communis est Filio et Spiritui
sancto. Incarnatio vero Filii propria Filii est. Assumptio columbe vel
ignis propria Spiritus sancti, etsi una sit operatio trium.
[548] _Psalt._, fol. 240, col. 2: Sicut autem timoris nomine Patrem,
sapientie Filium, ita charitatis nomine intelligimus Spiritum sanctum.
Fol. 241, col. 3: In actionis obtinentia timor domini, in lectionis
studio sapientia, in oratione et confessione operatur dilectio. Tenemur
obedire per timorem, qui est Pater; tenemur legere per sapientiam,
qui est Christus; tenemur psallere et orare per charitatem, qui est
Spiritus sanctus.
[549] Che una connessione corra tra la dottrina della trinità e quella
dei tre stati lo dice l'_Expositio in Apocalipsim_, fol. 142, col.
2. Pro eo enim quod Deus trinitas est, in tribus magnis certaminibus
oportebat dissolvi regnum mundi hujus a compage sua, ut statueretur
perpetue regnum Dei. Cfr. _Concordia_, II, I, 6, fol. 8, col. 4.
Alioquin si una persona esset deus, nec tria distincta opera essent
querenda, nec in uno tamen concordia assignari valeret.
[550] _Apoc._, fol. 3, col. 2: Est enim clavis veterum notitia
futurorum. _Conc._, II, 5, fol. 8, col. 1: Intelligentia illa quae
Concordia dicitur similis est vie continue, que a deserto porrigitur
ad civitatem, interpositis locis humilioribus, in quibus se viator
ambigat iter rectum adire, et nihilominus interpositis jugis montium,
a quibus possit posteriora et anteriora respicere, et residui itineris
rectitudinem ex retroactae viae contemplatione metui. Omnis enim, qui
coram facie graditur, ubi itineris vestigium non apparet, ex aspectu
retroacti agendi rectitudinem pensat.
[551] _Conc._, II, I, 1, fol. 6, col. 3. Multum ergo distat inter
utrumque celum, multum inter utrumque testamentum differentia est.
Differunt sane utriusque nativitates, differunt vite, differunt bella,
differunt et victorie. Illi enim ex carne, isti ut jam dixi ex aqua et
spiritu nati sunt .... illi faciebant uxoribus libellum repudii ....
isti in typo Christi et ecclesie singuli singulas teneri jubentur ....
illi pro terrenis possessionibus pugnaverunt, isti non tam pro terra
aut qualibet terrena substantia, sed pro sancte libertate ecclesie et
salute spirituum suorum preliare noscuntur.
[552] _Apoc._, fol. 3, col. 1. Pro quattuor autem historiis quattuor
evangelia data sunt .... Duo vero medii Marcus et Lucas non apostoli
sunt, sed apostolorum discipuli et audita potius quam visa describunt.
Sicut ergo apud nos si humano liberaretur judicio, majoris auctoritatis
esse quis diceret que apostoli visa, quam quod apostolorum discipuli
non tam visa quam audita scripserunt, ita historiarum quattuor,
prime et ultime, Job scilicet et Hester majorem judeorum presbiteri
auctoritatem dederunt, quam duobus mediis, Tobie vero et Judith.
[553] _Conc._, II, I, 1, fol. 7, col. 2. Oportet inquam nos in hoc
opere altare testamenti prioris pro dono omnipotentis Dei ordinate
componere, fundentes et statuentes desuper aquam testamenti novi,
ut aliud inter aliud, ac si rota infra rotam inesse per concordiam
videatur. Invisibilem autem spiritum ignem suum spiritualem veluti de
tertio celo dirigere, ut, veniente quod perfectum est, evacuet quod ex
parte.
[554] _Conc._, III a, 18, fol. 29, col. 4. Attendamus ergo
spiritualiter quae spiritualiter dicta sunt, et quemadmodum aedificent
spiritualiter resoluta quae, carnaliter intellecta, insipida sunt.
[555] _Conc._, Prol., fol. 8, col. 1. Allegoria est similitudo
cujuscusque rei parve ad maximam ac si dies ad annum, ebdomada ad
etatem, persona ad ordinem vel ad urbem ad gentem ad populum et
mille talia. Verbi gratia Habraam unus est homo et significat ordinem
patriarcharum, in quo multi sunt homines. Zacharias unus est homo et
hoc ipsum significat. Sarra una est femina et significat Synagogam ....
Datus est filius Sarrae, filius non carnis sed permissionis temporis
senectutis suae. Hoc est quando venit plenitudo temporum ut mitteret
Deus filium suum; ergo Elisabethe illud idem significat.
[556] _Conc._, lib. V, cap. I, fol. 60, col. 3, 4; _Apoc._, fol. 14,
col. 3. Tutte queste interpetrazioni si riducono a quattro principali,
fol. 61, col. 3. Quia ex hiis omnibus quatuor sunt intelligentie
principales, que ceteras omnes continet infra se 1.º Historica seu
et 2.º moralis 3.º contemplativa [sub cujus nomine continentur duo
tropologica et anagogica, quarum prima inferior est contemplativa,
secunda superior] et 4.º typica, que dividitur in septem speciebus.
[557] _Concordia_, V, 2, fol. 61, col. 1; cfr. II, I, 29, fol. 28, col.
2.
[558] _Apoc._, fol. 63, col. 4.
[559] Queste strane allegorie si leggono nel _Commento all'Apocalisse_,
fol. 53, col. 4; fol. 54, col. 3, 4.
[560] _Conc._, IV, I, fol. 42, col. 2, 3. Sciendum quoque quod
concordia non secundum totum exigenda est, sed secundum quod clarius et
evidentius est; non secundum cursum historie, sed secundum quid ....
Ita novum testamentum simile est veteris testamenti .... Sicut ergo
sunt arbores sylvae plurimae quae in stipitibus sunt similes sed tamen
in ramis foliisque dissimiles, sic et duo testamenta in rebus quidem
generalibus similia sunt sed in specialibus dissimilia.
[561] _Conc._, II, I, 2, fol. 7, col. 2. Concordiam proprie esse
dicimus similitudinem aeque proportionis novi ac veteris testamenti,
eque dico quoad numerum non quoad dignitatem, cum videlicet persona
et persona, ordo et ordo, bellum et bellum ex parilitate quodam
mutuis se vultibus intuentur, utpote Habraam et Zacharias, Sarra et
Elisabeth, Isaac et Joannes Baptista, et homo Jesus et Jacob, duodecim
Patriarche et numeri ejusdem apostoli, et quodlibet simili, quod totum
ubicumque occurrerit non pro sensu allegorico sed pro concordia duorum
testamentorum facere certum est, unum vero spiritualem intellectum ex
utroque procedere.
[562] _Conc._, II, I, 10, fol. 10, col. 3. Non igitur secundum
intellectum numerum annorum extimanda sunt tempora ista, sed secundum
numerum generationem. Etenim ab Adam usque ad Christum fuerunt
generationes quadraginta et tres, et ab Osia usque ad finem secundi
status sexaginta tres; ab Osia namque initiatum est testamentum novum
quod confirmatum est in Christo, ne prius videretur deficere vetus quam
novum seminatum et radicatum germinaret ex humo et produceret fructum.
[563] Oltre alle suddette analogie Gioacchino sa scoprirne un'altra
che per la sua singolarità merita di esser riferita. _Conc._, IV, 2,
fol. 43, col. 2. Sed et illud ad concordiam pertinere non est dubium,
quod sicut Eva prima mater corrupta per serpentem genuit geminos in
peccato, quorum junior a primogenito interfectus est; ita, ut traditur,
tempore predicti Osie mater populi romani, que vocata est Rhea vel
Ilia, geminos concepit de stupro, et nihilominus primogenitus juniorem
occidit.
[564] _Conc._, II, I, 5, fol. 8, col. 2. Habet autem iter istud, quo
pergere cupimus, duce deo, aliquid securius utpote quam non aliquo casu
agitar aut agi capit, sed in dei sapientia et doctrina habens stationes
suas certis limitibus designatas. Qui videlicet limites diversis modis
considerandi sunt, largo seu et districto secundum majora tempora et
secundum mediocra et minora; quod totum de numero generationum et
temporum proprietate colligitur. Aliud namque tempus fuit, in quo
homines vivebant secundum carnem, hoc est usque ad Christum, cujus
initiatio facta est in Adam. Aliud in quo vivitur inter utrumque, hoc
est inter carnem et spiritum, usque scilicet ad presens tempus, cujus
initiatio facta est ab Heliseo propheta, sive ab Osia rege Juda. Aliud
in quo vivitur secundum spiritum usque videlicet ad finem mundi, cujus
initiatio a diebus beati Benedicti. Fructificatio itaque vel proprietas
primi temporis, sive ut dicimus melius, primi Status ab Habraam usque
ad Zachariam patrem Joannis Baptiste, initiatio ab Adam. Fructificatio
secundi status a Zacharia usque ad generationem quadragesimam secundam;
initiatio ab Osia sive a diebus Asa sub quo vocatus est Heliseus
ab Helya propheta. Fructificatio tertii status ab ea generatione,
quae fuit vigesimasecunda a Sancto Benedicto, usque ad consumationem
seculorum; initiatio a Sancto Benedicto.
[565] _Conc._, II a, 18, fol. 13, col. 1. Ab Adam usque ad Jacob
fuerunt generationes 21: a Jacob usque ad Asa et alio modo usque ad
Osiam generationes 21; licet enim judices qui prefuerunt populo Israel
non pertineant ad ordinem generationum; tamen pro generationibus
accipiendi sunt, quia quedam propagatio spiritualis fuit in eis sicut
ut in regibus Jude et Israel. Exinde ab Asa usque ad Achim, sive ab
Osia usque ad Christum generationes 21.
[566] _Conc._, II, I, 19, fol. 13, col. 1. Quia denarius numerus
perfectus est integer in seipso, in eo velut in fonte aliorum
statuendus esset finis inquisitionis nostre .... Si quidem ab Adam
usque ad diluvium generationes decem, a diluvio usque ad subversionem
Sodomorum generationes decem. Exinde usque ad Obed, qui fuit
contemporaneus Hely, generat. X. Exinde usque ad Joas, in cujus diebus
cepit sterminari Israel ab Azael rege Siriae, gen. X. Exinde usque ad
trasmigr. Babilonis gen. X.
[567] _Conc._, II, I, 23, fol. 14, col. 3. Et que sint illa septem
signacula (memorata in libro Apocalipsi) septem signa quorum sex
peracta sunt in labore filiorum Israel, septimum in otium.
[568] _Conc._, II, I, 9, fol. 10, col. 2. Primus status tenendus est ab
Adam usque ad Christum, secundus ab Osia rege usque ad presens, tertius
a beato Benedicto usque ad consumationem seculi.
[569] _Conc._, IV, 24, fol. 53, col. 4. Illud autem lectorem moneo et
maxime in legendis historiis et notandis annorum numeris studiosum,
ut si forte in distinctione pontificum et imperatorum aliquid per
generationes singulas invenerit corrigendum, quod ex corruptione
multimodo chronicarum accidesse posse non nego, liberum sit ei pie
tamen et veraciter emendare, ne forte sicut ego in diversis diversa
repperi, ita accidere potuerit ud ad summam veritatis venire nequierit
....
[570] _Conc._, IV, 3, fol. 44-45. Il raffronto si chiude con queste
parole: Quod intelligens Constantinus imperator beato papa Silvestro
imperialem, quam ipse tenere videbatur, tamquam deditam Christo regi
sponte obtulit dignitatem. Verumtamen quia regnum Christi non est
ex hoc mundo, sic visum fuit romanis pontificibus debitam semper
a Christo accipere potestatem, ut tamen usum temporalis regni vel
potius bonorum corporalis regiminis illis cogerentur permittere,
qui mundi gloriam querunt, ne hi, qui juxta Apostolum militant deo,
implicarentur temporalibus negociis. Gioacchino conosce ed apprezza
grandemente l'opuscolo di S. Bernardo indirizzato a papa Eugenio.
(_Conc._, V, 64, fol. 94, col. 4). Bernardus noster abbas Claravallis,
qui in libro suo de Consideratione misso ad Eugenium papam, nihil de
negligentiis aut gravamine subjectorum derelictum est in tantum, ut
adeo liber ipse alter leviticus esse putaretur. Et quamvis sanctus vis
mordacius argueret in romano pontifico occupationem, non tamen absolute
occupationem, sed illam quae est secundum seculum, per quam ea, que est
secundum Deum occupatio, periit.
[571] IV, 5, fol. 46, col. 1. Non enim in hac generatone aliquis
imperator similis Salomoni in sapientia reperitur. Et tamen per
spiritualem intellectum completum est in hac eadem generatione secundum
aliquod mysterium Salomonis, quia Christus Jesus, quem significat
Salomon altius pre solito per quosdam preordinatos servulos abundanter
influxit .... Hylarius, Hieronimus, Joannes Chrisostomus, Augustinus.
[572] _Conc._, IV, 6, fol. 46, col. 4; IV, 8, fol. 47, col. 4; fol. 48,
col. 1.
[573] Il cap. IV, 17, fol. 52, col. 2-3, che riguarda Leone si chiude
con queste secche parole per Gregorio VII: Denique et in sequenti
generatione, que respicit Joachaz (Joachin), quia sine consensu
imperiali electus est Gregorius VII in romanum pontificem, obsessus ab
imperatore idem papa, sublatusque idem a duce normandorum ductus est
usque ad Salernum. In cujus locum idem imperator substituit Gilbertum,
ravennatem episcopum, vocavitque eum Clementem. Completa est autem
in hoc facto similitudo ei que accidit regi Joachaz, quem rex Egypti
amovit a Hierusalem, ne regnaret in eo, et substituit ei Joachim
fratrem ejus pro eo.
[574] _Conc._, IV, 22-25, fol. 53, col. 2; fol. 54, col. 3. Riporto
solo la fine di questo lungo passo. Etenim ordo ille, qui pro claritate
sapientie dici poterat aurum, modo obscuratum est et rursum velut
in nigrum plumbum. Et hii, qui quasi lapides preciosi contineri
consueverunt in claustro cordis, modo percurrentes vias latas, dispersi
sunt in capite omnium platearum, disponentes exteriora negocia,
dirimentes eas et lites judiciorum non bonorum .... Nunc autem ipsius
ecclesie exigentibus culpis, hii qui successerunt in ipso ordine
sacerdotali, nihil pene habentes de imitatione celestis hominis,
terreni sunt omnino et terrena sectantur.
[575] IV, 30, fol. 55, col. 4. In ecclesia vero incipit generatio
quadragesima prima anno domini 1201 .... Sed tamen expectandum est cura
ingenti timore.
[576] _Conc._, I, 8, fol. 9, col. 3: Habet et monachorum ordo imaginem
Spiritus Sancti qui est amor Dei; quia non posset ordo ipse despicere
mundum, et ea quae sunt mundi nisi provocatus amore Dei et tractus ab
eodem Spiritu, qui expulit dominum in desertum, veruntamen spiritualis
dictus est quia non secundum carnem ambulat sed secundum spiritum.
Igitur primus ordo initiatus est ab Adam, secundus ab Osia rege Juda,
tertius secundum aliquid ab Heliseo propheta, secundum aliquid a beato
Benedicto. Quare sic? Quia Spiritus Sanctus a patre filioque procedit.
[577] _Conc._, II a, 14, fol. 11, col. 4: Si autem incipis ab Asa
sub quo vocatus est Heliseus, ab ipso usque ad trigesimam septimam
generationem ab incarnatione Domini, sub qua et convaluit pre solito
ordo monasticus sub regula sancti Benedicti in partibus Galliarum
generationes sexaginta tres, usque vero ad initium tertii status
septuaginta.
[578] _Conc._, II, I, 14, fol. 11, col. 3: Et rursus a sancto Benedicto
usque ad consumationem seculi eadem existimatio manet sub eo tamen
dierum numero, quem novit ipse solus, qui fecit omnia secundum
consilium voluntatis sue. Ivi, III, 6, 7, fol. 42, col. 3: Ego autem
mediam horam (Apoc., 8, 13) in loco isto pro dimidio anno accipiendum
esse puto. Quid tamen de hoc verius sit judicio domini relinquendum.
V. 64, fol. 95, col. 1: Sed utrum natus sit puer, qui designatus sit in
Salomone aut in primo nasciturus, deus melius novit. Quia initia semper
obscura et intellectu difficilia. V. 118, fol. 134, col. 2: Si queris
dierum numerum non est meum dicere neque scire; quod nobis datum est
hoc solvimus.
[579] IV, 31, fol. 56, col. 2: In ecclesia incipiet generatio 42
anno vel hora quam Deus melius novit. Non è meraviglia che si possa
conoscere la fine di una generazione e non il principio, perchè
Gioacchino più volte ripete che la durata della generazione può
essere maggiore o minore del numero medio. Così _Conc._ II, I, fol. 12
Generationis in veteri Testamento variae fuerunt et inequales.
[580] _Conc._, II, I, 16, fol. 12, col. 3: Igitur in Testamento
novo non secundum carnem accipienda est generatio sed secundum
spiritum. Et quoniam triginta annorum erat dominus quando cepit
habere filios spirituales, quod et perfiguratum fuerat in unctione
David et inchoatione prophete Ezechielis prophete, recte spatium
generationis in novo Testamento triginta annorum numero terminatur
nimirum quod perfectio ipsius numeri ad fidem pertinet trinitatis.
Inde est quod nemo absque magna necessitate debet in novo Testamento
suscipere sacerdotii dignitatem ut fiat pater spiritualis nisi sit
triginta amorum .... Igitur generationes ecclesie sub spatio XXX
annorum singule sub singulis tricenariis accipiende sunt, ita ut sic
Mattheus comprehendit tempus primi status sub spatio generationum 42,
ita tempus secundi super eodem generationum numero terminari non sit
dubium, maxime cum ostendatur significatum in numero dierum, quo mansit
absconditus Helias (III _Reg._ 19) a facie Acab, et quo mulier amicta
sole, que designatur ecclesia, mansit abscondita in solitudine a facie
serpentis, (_Apoc._, XII, 6) accepto haud dubium die pro anno et mille
ducentis sexaginta diebus pro totidem annis.
[581] V, 15, fol. 67, col. 4: Sic quondam Helias certis temporibus
diebus vel annis mansit absconditus a facie Jezabelis, hoc est tribus
annis et mensibus sex, ita in eodem spatio dierum et annorum dicta est
memorata stetisse in solitudine, hoc est 1260 (_Apoc._, XII, 6). Hoc
tempus et tempora et dimidium temporis, quia vero numerus iste dierum
vel annorum noctibus sit ad agnoscenda tempora dies et annos, et in
secundo hujus operis libro sufficienter demonstratum est. Cfr. V, 75,
fol. 104, col. 2.
[582] _Conc._, V, 89, fol. 118, col. 2. Quod ergo mulier ista
ascenderat in eminentiorem partem domus, et ut fugeret consortia
publica, ibi se contegerat cum puellis suis, quid nisi vitam
contemplativam et anacoreticam significare creditur maxime cum scriptum
sit in libro Apocalypsi de muliere amicta Sole, et mulier fugit in
solitudinem ut pascat ibi diebus 1260. Cfr. _Apoc._, fol. 160, col. 2.
[583] _Conc._, l. c., fol. 117, col. 4. Vidua Judith ecclesiam
orientalem sicut puto designat .... mansit autem Judith in viduitate
sua annis tribus et mensibus sex. Magnum istud plane et apertum
mysterium. Hic est enim ille magnus numerus qui universa hec continet
facta. Sunt etenim menses 42 sive dies 1260, nihilque aliud designant
quam annos 1260, in quibus novi testamenti sacramenta consistunt.
[584] II, I, 14, fol. 11, col. 8. Ordo monachorum secundum aliquid
ab Heliseo propheta, qui vocatus est ad gratiam prophetie in extremo
tempore Asa regis Juda, et secundum aliquid a beato Benedicto, qui
quantum datur intelligi ex his que legimus in libro dialogorum vocatus
est a domino ad ordinem monachatus circa extremitatem 16 generationis
ab incarnatione Domini.
[585] _Conc._, II a, 25, fol. 15, col. 2. Reversus est autem Sol decem
lineis in diebus Ezechiae, qui fuit decimus tertius a Salomone, ut bis
decem generationes numerari debuissent.
[586] _Conc._, II a, 12, fol. 10, col. 4. Quod in sequentibus
diligentius prosequendum est liquet quod a Jacob patriarcha velut
duobus viis descenditur usque ad David seu per judices et rectores
populi, altera per patres ut ipse unus David veluti quidam prepotens
annis duos in se rivos suscipiat ex uno quidem fonte progressos, sed
diversis usque ad se aquarum ductibus venientes.
[587] _Apoc._, fol. 27, col. 4. Querendum est nobis .... cur
beatus Johannes, apocalipsis librum eisdem septem ecclesiis quasi
spiritualiter delegaverit, qui non modo ex parte ut prophetae ceteri
sed generalius prae multis aliis fidelibus loquitur universis.
[588] Ivi, fol. 29, col. 3. Igitur quod ad quinque tribus generaliter
spectat, ab exordio temporum usque ad Christum consummatum est.
Et non in eisdem quinque tribubus omnes illorum temporum electorum
progenies intelligendae sunt, que fide et operibus bonis eterne regnum
beatitudinis hereditare meruerunt.
[589] _In Apocal._, fol. 29, col. 1. Et recte quoque Ruben et Gad
et dimidia tribus Manasse ad plagam orientalem laborum suorum premia
perceperunt, quia prime ille generationes seculi, que ab Adam usque
ad Noe, a Noe usque ad Habraam, ab Habraam usque ad Moysen, quasi due
tribus et dimidia sine lege vixerunt, et mundi origini adjacentes
fuerunt velut ad plagam orientalem, hoc est in etatibus primis,
in quibus sine lege vivebant. Ivi, col. 2: Igitur a Moyse usque ad
Christum reliqua Manasse tribus dimidia, Effraim quoque et Juda velut
ex hac fluminis parte hereditatem acceperunt, quia sicut duas etates et
dimidiam ante legem, sic duas et dimidiam sub lege Deus onnipotens esse
voluit. Septem vero distinctiones temporum ab initio secundi status
usque ad initium tertii in hac vero etate sexta, secundum quod liber
iste docet, instituit, ut et numeri duodenarii servaretur integritas,
et perfectio quinarii ac septenarii si qua alia non de essent. In
questo luogo cita la _Concordia_: de quibus in opere _Concordie_
fecimus mentionem.
[590] _In Apoc._, fol. 48, col. 2. Veruna quod filius Dei, qui
proprie dicitur sapientia, formam servi assumpsit, in qua sustineret
lassitudinem et laborem, Spiritus vero Sanctus, qui vocatur Dei
charitas, non assumpsit; quia et nos in addiscenda sapientia
angustamur, affligimur et laboramus, in amando vero quem amare libet,
nullas afflictionis sustinemus angustias .... Et quia quinque sunt,
ut jam diximus corporis sensus, in quibus se mortalis homo ad studium
actionis exercet, septem vero dona spiritus, quibus homo interior
efficitur spiritalis, merito quinque principales ecclesie unigenita
Dei Filio attribuenda sunt, septem vero Spiritui Sancto .... quinque
opera Christi .... primum opus Christi nativitas fuit, secundum passio,
tertium resurrectio, quartum ascensio, sane quintum opus ipsa est
ostensio linguarum et missio spiritus sancti ....
[591] Fol. 54, col. 2. .... quid enim velit septem planetarum
distinctio cogitare compellimur, presertim cum septenarius numerus
tante perfectionis sic, ut vix aut nunquam possit carere non dico
qualicumque sed perfecto mysterio. Querimus ergo fide, ratione
juvante, et invenimus in electorum agminibus septem quosdam viros
proprietate quodam in misteriis ab illorum multitudini segregatos.
Adam, Noe, Abraam, Moyses, David, Joannes Baptista, Helias .... deus
omnipotens misit in mundum hos septem viros magnos et nominatos per
diversa intervalla temporum, ut quasi quosdam novos cursus peragerent
preceptorum Dei.
[592] Fol. 57, col. 1. Sunt itaque istorum radii septem proprietates
eorum, in quibus similitudines septem ordinum denotatae sunt.
[593] Fol. III, col. 4. Congruit namque proprietate quadam fortitudo
praelatis, scientia dyaconibus, intellectus doctoribus, sapientia
contemplatoribus, consilium conventualibus, pietas eis qui miseratur
pauperibus, timor conjugio alligatis.
[594] Vedi l'interpetrazione dei suggelli _In Apoc._, fol. 114 e
segg. Nel fol. 117, col. 3, si legge questo passo importante per la
cronologia di Gioacchino: Constet autem quod post quintum sigillum, in
cujus extremitate nos sumus, restat adhuc martyrum pugna.
[595] Fol. 118, col. 1. Volo enim illum scire, duobus modis accipi diem
ultimum et diem judicii. Accipitur enim largo modo pro quodam incerto
tempore .... et accipitur stricto modo de conclusione ipsius temporis,
quando consummatis cunctis mysteriis, ibunt impii in supplicium
eternum, justi autem in vitam eternam. Cfr. fol. 139, col. 4.
[596] Fol. 118, col. 4. Cura ordo ille preclarus, qui letus et
ylaris esse debuit, splendore lucidus et candore (fol. 119, col. 1),
accidentibus contra votum contrariis, pro merito pravitatis sue tristis
efficitur et obscurus. Dum enim multum laborat et parum proficit, dum
nimis occupatur in exterioribus pro stipendiis carnis, a studio vite
spiritualis incipit esse alienus .... Obscuratur aurum, cura splendor
vite contemplative in ordine monasticho inanescit, mutatur et color
optimus, cum hii qui positi sunt ad speculanda celestia, inhiare
incipiunt lucra terrena.
[597] Fol. 119, col. 2. Sed et vita clericorum, que primo radios lucis
sue effundere solebat in populo, proh dolor! in sanguinem versam esse
videmus. Nihil enim in ea spirituale, nihil celicum; sed omne pene
lubricum, totum carnale, totum caro et sanguis et evisceratio spiritus.
Ubi lites, ubi scandala, ubi rixe, ubi invidie, ubi emulationes?
Nonne in ecclesia clericorum? Nonne inter eos qui lucem exemplorum
suorum dare subjectis plebibus debuerunt?... Denique et stellas celi
absque numero cadere (VI, 13) videmus in terra, sive ruina pravitatis
heretice, sive (ut in pluribus) lapsu carnis.
[598] Fol. 123, col. 1. Silentium sacri sabbati silentium est vite
contemplative. Silent enim sancti consumatis mysteriis ut audiant quid
loquatur in se dominus deus.
[599] Fol. 130, col. 3. Quis fuit miser iste .... deus scit, clericum
tamen fuisse et imbutum scientia litterarum ex huius textu lectionis
apparet.