[404] Nelle lettere di Gregorio VII più volte è fatta menzione di

Goffredo. Così nella lettera undecima del primo libro indirizzata

alle contesse Beatrice e Matilde il 24 giugno 1073 (JAFFÉ, II,

21): Longobardorum episcopi .... Gotefredum symoniacum, et ob hoc

excommunicatum atque damnatum sub specie benedictionis maledixerint et

sub umbra ordinationis execratum hereticum constituerint. Cfr. I, 15,

1 luglio 1073 ad Longobardos. Ivi, pag. 26: Gotefredus vivente Guidone

dicto Archiepiscopo mediolanensi eandem ecclesiam .... quasi vilem

ancillam praesumpsit emere. Certo tra i due prelati erano corsi patti,

tanto che secondo Arnolfo (I, 22) Guido riprese il suo ufficio e fece

lega con Erlembardo col pretesto che Gotefredo non avea mantenute le

sue promesse.

[405] Sull'elezione di Attone vedi LANDOLFO, III, 25. Bonizone, (pag.

653) lo chiama Ottonem, ejusdem ecclesiae clericum, nobilem quidem

genere sed nobiliorem moribus.

[406] BONIZ., loc. cit. Il Papa dichiarò nullo il giuramento.

[407] ARNOLFO, IV, 6 (PERTZ, 27): Crisma sacrum, quod unus illorum

dominicae coenae misterio metropolitanae direxit ecclesiae, sicut mos

est deficiente pontifice, profusum humi coram omni populo calcibus

proculcavit, suum producens in medium, a quo confectum vel unde venerit

incognitum. IV, 9 (PERTZ, 28): Liutprandus quidem presbyter nuncupatus

.... jussu ac virtute illius ordinariorum usurpavit officium, venientes

inconsulte baptizans.

[408] Il PAECH cita una lettera del vescovo di Verdun a Gregorio VII

(MARTÈNE, _Thes._, I, 214), ove è riferita la voce che gli atti di

Erlembardo non fossero senza l'approvazione del Pontefice: Vestro illo

praecepto vel motu vel assensu, in partibus Italiae veneranda misteria

.... non effusa, sed et projecta et pedibus conculcata.

[409] BONIZ., pag. 663: Eodem quoque tempore Mediolanensis civitas toto

incendio concrematur .... omnes sive amici sive inimici quasi una voce

clamabant, hoc esse peccatum Paterinorum. Post pascha vero, de repente

congregato exercitu et multitudine conjuratorum Herlembardum nihil

male suspicantem invadunt eumque bellare temptantem in media platea

interficiunt.

[410] Intorno a Tedaldo vedi le lettere di Gregorio VII, III, 8-9,

(JAFFÉ, 214-218). Nel Concilio del 1078 fu sospeso dall'ufficio e

vescovile e sacerdotale insieme a Guiberto di Ravenna (JAFFÉ, p. 305).

Scomunicato di nuovo nel Concilio del 1079 (JAFFÉ, pag. 355) ed in

quello del 1080. Ciò non pertanto resse la Chiesa di Milano per nove

anni, tre mesi e ventun giorno, e morì il 25 maggio 1086. Vedi il

catalogo dei vescovi milanesi, in PERTZ, _Script._, VIII, 104.

[411] GIESEBRECHT, _Geschichte_, III, I, pag. 186, cfr. 132-33.

[412] Vedi il cosidetto _Dictatus Papae_ (MANSI, _Concilia_, XX,

168-69), ove in brevi sentenze Gregorio VII compendia i diritti e le

dignità del Pontefice: Quod legatus ejus omnibus episcopis praesit

in concilio etiam inferioris gradus et adversus eos sententiam

depositionis possit dare. — Quod solus possit uti imperialibus

insigniis. — Quod solius papae pedes omnes principes deosculentur. —

Quod illius solius nomen in ecclesis recitetur. — Quod unicum est nomen

in mundo. — Quod illi liceat imperatores deponere.

[413] Per questa ragione nei concilii posteriori si crede necessario di

ribadire le antiche condanne e così ad esempio nel Concilio di Reims,

nel 1119, Callisto II conferma le sentenze dei suoi predecessori contro

i simoniaci (can. I); contro le investure laicali (can. II); contro

i concubinarii (can. V): Presbyteris et diaconibus, concubinarum et

uxorum contumaciam prorsus interdicimus (MANSI, XX, 236). Il Concilio

lateranense del 1123 fa altrettanto (can. I): ordinari quemquam

per pecuniam vel promoveri .... prohibemus. Can. III: Presbytheris,

diaconibus vel subdianiconibus concubinarum et uxorum contubernia

penitus interdicimus (MANSI, XX, 282). Innocenzo II, nel Concilio

di Clairmont del 1130 sancisce (can. I): Si quis simoniace ordinatus

fuerit .... honore male adquisito careat, et nota infamiae percellatur.

Can. IV: qui a subdiaconatu et supra uxores duxerint aut concubinas

habuerint officio atque beneficio ecclesiastico careant (MANSI, XXI,

438). Nel Concilio lateranense del 1139, infine fu necessario decretare

di nuovo: Si quis simoniace ordinatus fuerit, ab officio omnino cadat

quod illecite usurpavit. VI: Qui .... uxores duxerint aut concubinas

habuerint, officio atque beneficio ecclesiastico careant. II: nullus

missas eorum audiant quos uxores vel concubinas habere cognoverint.

(MANSI, XXI, 527).

[414] GIESEBRECHT, _Arnold von Brescia_ (_Sitzungsberichte der k. Ak.

der Wiss. zu München_, 1873, 1, pag. 139 e segg.). Il Giesebrecht

ben rileva l'importanza che ha per la vita d'Arnaldo l'_Historia

Pontificalis_, pubblicata dall'Arndt nei _Monum. Germ. Hist._ del

PERTZ, XX, 515 e segg. L'illustre storico attribuisce questa cronaca a

Giovanni di Salisbury. Della monografia del Giesebrecht fu pubblicata

per cura dell'Odorici, anche lui biografo di Arnaldo, una traduzione

italiana (Brescia, tip. Appollonio, 1876). Un'altra fonte importante

fu scoperta dall'infaticabile prof. Monaci nella Vaticana. È un poema

del secolo XII che tratta dei _Gesta per imperatorem Fridericum Barbam

Rubeam in partibus Lombardiae et Italie_. Il valore di questa nuova

fonte fu riconosciuto dal Giesebrecht (_Sopra il poema recentemente

scoperto intorno all'imperatore Federico I. Lettera al prof. E.

Monaci._ Roma, 1879). Di questo poema il Monaci pubblicò un frammento.

(_Il Barbarossa e Arnaldo da Brescia secondo un antico poema inedito

esistente nella Vaticana._ Roma, 1878). Vedi anche _Arnaldo da Brescia

e la rivoluzione romana del secolo XII_, studio di GIOVANNI DE CASTRO,

Livorno, 1875, con una compiuta bibliografia sull'argomento. BONGHI,

_Arnaldo da Brescia_, nell'_Antologia_ del 15 agosto 1882.

[415] DE CASTRO, op. cit., pag. 253 e segg.

[416] _Hist. pontif._, cap. 21, in PERTZ, XX, 537. Erat hic dignitate

sacerdos, habitu canonicus regularis, et qui carnem suam indumentorum

asperitate et inedia macerabat. Il BONGHI, pag. 603, interpetra che si

sia fatto monaco agostiniano, diventando più tardi abate dell'ordine.

[417] Poema, v. 153. Vir nimis austerus dureque per omnia vite. Anche

San Bernardo conferma questo tratto; ma, come sempre accade in lui,

l'elogio finisce in iraconda ingiuria. Homo est neque manducans neque

bibens, solo diabolo esuriens et sitiens sanguinem animarum; utinam tam

sanctae esset doctrinae quam districtae est vitae. (Ep. 195).

[418] Poema, v. 172. Namque Sacerdotes reprobos Simonisque sequaces

.... Omnes censebat. _Hist. pontif._, loc. cit. Et contemptus mundi

vehemens praedicator.

[419] Dum episcopus Romam profectus aliquantulum moraretur, sic interim

civium flexit animos, ut episcopum vix voluerint admittere. (_Hist.

pont._, loc. cit.).

[420] È falso che il Concilio lateranense abbia condannato Arnaldo come

eretico. Nè nel canone XXIII, nè nel XXIV è nominato Arnaldo, nè S.

Bernardo sa nulla di questa condanna conciliare, la quale gli avrebbe

porti nuovi e più vigorosi argomenti alle sue accuse. Vedi DE CASTRO,

_Arnaldo da Brescia_, Livorno, 1875, pag. 261, 262.

[421] _Hist. pont._, loc. cit. Ob quam causam a domno Innocentio papa

depositus et extrusus ab Italia, descendit in Franciam, et adhesit

Petro Abelardo partesque ejus cum domno Jacinto, qui nunc cardinalis

est, adversus abatem Clarevallensem studiosius fovit.

[422] OTT., II, 31: Ne perniciosum dogma ad plures serperet, imponendum

viro silentium decernit. I dubbi intorno a questa testimonianza sono

del Giesebrecht.

[423] OTT., II, 20. Petrum Abailardum olim praeceptorem habuerat. Di

questa notizia non dubitano nè il Giesebrecht (pag. 13) nè il De Castro

(pag. 151).

[424] Vedi il passo dell'_Historia pontificalis_ riferito più sopra

confermato da S. Bernardo, ep. 156. Execratus quippe a Petro Apostolo,

adhaeserat Petro Abaelardo, cuius omnes errores, ab Ecclesia jam

deprehensos atque damnatos, cum illo defendere acriter et pertinaciter

conabatur. Ep. 189: Squama squamae conjungitur, nec spiraculum incedit

per eos.

[425] Postquam Petrus Cluniacum profectus est, Parisiis manens in monte

S. Genovefe, divinas litteras scolaribus exponebat apud S. Hilarium

.... Episcopis non parcebat ob avaritiam et turpe questum, et plerumque

propter maculam vitae et quia Ecclesiam Dei in sanguinibus edificare

nituntur. (_Hist. pont._, loc. cit.).

[426] Poema, v. 155. Facundus et audax confidensque sui, vir multe

litterature. S. BERNARDO, Ep. 196, cujus conversatio mel et doctrina

venenum.

[427] Ecco il testo del rescritto: Per presentia scripta fraternitati

vestrae mandamus, quatenus P. Abailardum et Arnaldum de Brixia,

perversi dogmatis fabricatores et catholicae fidei impugnatores, in

religionis locos ubi melius vobis visum, faciatis includere.

[428] Abbatem .... arguebat tamquam vane glorie sectatorem et

qui omnibus invideret, qui alicuius nominis erat in litteris aut

religione, si non essent de scola sua. Obtinuit ergo abbas, ut eum

christianissimus rex ejiceret de regno Francorum. (_Hist. pont._, loc.

cit.).

[429] Al Vescovo di Costanza è indirizzata la lettera 195 che citammo

più sopra. Nec mirum si non horam praevidere aut nocturnum furis

imgressum observare quivistis. Mirum autem, si deprehensum non

agnoscitis, non tenetis, non prohibetis esportare spolia vestra.

Della dimora in Zurigo non ci dice nulla l'_Historia pontificalis_,

ed in questo punto sembra meglio informato Ottone (II, 21): ibique in

oppido Alemanniae Turego officium doctoris assumens, perniciosum dogma

aliquot diebus seminavit. La qual testimonianza concorda colla lettera

surriferita al vescovo di Costanza nella cui diocesi era compresa

Zurigo. (GIESEBRECHT, op. cit., p. 135).

[430] S. BERN., l. c. Melius auferre malum ex vobis. Quamquam amicus

sponsi ligare potius, quam fugare curabit, ne jam discurreret.

[431] S. BERNARDO, lettera 195. Hoc enim et dominus Papa fieri

scribendo mandavit... sed non fuit qui faceret bonum.

[432] Il Giesebrecht (p. 135) dalle parole Francia repulit, Germania

abominatur argomenta a ragione che tanto Arnaldo quanto il legato si

trovassero entrambi in Germania. Questo legato non è dunque Guido di

Castello, che fu poi Celestino II (sett. 1143, feb. 1144), ma un altro

Guido, legato per Boemia e Moravia nell'agosto 1142.

[433] A questo cardinal legato è indirizzata la lettera 196 di San

Bernardo. Si accessit favor vester, erit funiculus triplex, qui

difficile rumpitur... Securus annuntiabit et facile persuadebit quae

volet domesticus et contubernalis legati apostolicae sedis... Favere

huic domino papae contradicere est, etiam et Domino Deo.

[434] Exinde post mortem domni Innocentii reversus est in Italiam, et

promissa satisfatione et obediencia Romane ecclesie a domno Eugenio

receptus est apud Viterbum. (_Hist. pont._, loc. cit.). L'_Historia_

non ci dice le ragioni di questa conciliazione; ma è lecito parmi

argomentarle per congetture come ho fatto nel testo.

[435] S. Bernardo, udita la nuova dell'elezione di Eugenio III, suo

discepolo, scrisse ai cardinali la famosa lettera 237, ove non nasconde

i suoi timori. Parcat vobis Deus, quid fecistis? Nisi Dominus supponat

manum suam, heu necesse est obruatur et opprimatur onere et nimio. Ma

dacchè la cosa è fatta, et sicut multi dicunt, [par che ne dubiti] a

Deo factum est, ei per primo s'inchina al nuovo eletto. E nella lettera

238 che gli dirige lo chiama dominum meum, nè ardisce dargli il nome di

figlio, quia filius in patrem, pater mutatus est in filium. Ma neanche

a lui tace le sue trepidazioni. Ego etsi nomen patris deposui sed non

timorem sed non anxietatem... Altiorem quippe locum sortitus es sed non

tutiorem. E per confortarlo dei suoi consigli nella scabrosa via gli

manda l'aureo opuscolo _De Consideratione_, ove candidamente gli dice:

Non enim si bene te novi, quia pater pauperum factus, ideo non pauper

spiritu es. Monebo te proinde non ut magister sed ut mater.

[436] Anche il Bonghi, p. 617: «Ma come si può spiegare? Arnaldo non

poteva ritornare in Italia senza licenza del Papa, e questa licenza

non era possibile conseguirla senza promettere di rinsavire. Ed

Arnaldo promise. Era già da cinque anni lontano dalla patria sua, se

ne struggeva. E forse in terra straniera non sentiva la sua parola

efficace; non avea amici, conforti, speranze. L'animo che non piegò

avanti alla morte, non resse ad un esilio, per necessità ozioso. O

forse la spiegazione è un'altra». Quest'altra spiegazione ho cercato di

dare quassù forse con troppo lungo discorso.

[437] _De Consid._, II, 6, p. 419. Nam quid aliud dimisit sanctus

Apostolus.... cum ipse dicat: Argentum et aurum non est mihi?.... Esto,

ut alia quacum ratione haec tibi vindices, sed non apostolico jure. Nec

enim tibi ille dare, quod non habuit, potuit. Quod habuit hoc dedit,

sollicitudinem super Ecclesia.

[438] _De Consid._, I, 6. Non monstrabunt ubi aliquando quispiam

apostolorum judex sederit hominum, aut divisor terminorum, aut

distributor terrarum.

[439] _De Cons._, II, 6. Factum superiorem dissimulare nequimus

sed enim ad quid, omnimodo est attendendum. Non enim ad dominandum

opinor.... Disce sarculo tibi opud esse non sceptro, ut opus facias

prophetae. E più appresso: Numquid dominationem? Audi ipsum.... Reges

gentium dominantur eorum (Luc. 22, 55)... planum est, Apostolis

interdicitur dominatus.... si utrumque simul habere voles perdes

utrumque.

[440] IV, 3. Petrus hic est, qui nescitur processisse aliquando vel

gemmis ornatus, vel sericis; non tectus auro, non vectus equo albo, nec

stipatus milite, nec circumstrepentibus septus militibus.

[441] Ivi. Etsi purpuratus etsi deauratus incedens, non est tamen quod

horreas operam curamve pastoralem, Pastoris heres.

[442] _De Cons._, I, 6. Habent haec infima et terrena, judices suos,

reges et principes terrae. Quid fines alienos invaditis? Quid falcem

vestram in alienam messem extenditis?

[443] _De Consid._, I, 6. Itane imminutor est dignitatis servus si non

vult esse major domino suo? ... Quis me constituit judicem? ait ille

dominus et magister (Luc., 12, 14), et erit iniuria servo discipuloque

nisi judicet universos? .... Ergo in criminibus, non in possessionibus

potestas vestra.

[444] Epist. 256 ad Eugenio III dopo l'insuccesso della Crociata.

Exserendas est uterque gladius... Petri uterque est. _De Consid._, IV,

3. Uterque ergo Ecclesiae et spiritalis scilicet gladius et materialis.

Sul quale passo si fonda il Giesebrecht per dimostrare che S. Bernardo

è più gregoriano di quel che si creda. Parmi che l'egregio storico

non abbia tenuto nel debito conto le restrizioni delle quali parleremo

nella nota seguente.

[445] Epist. 256. Uterque Petri est, alter nutu, alter sua manu

evaginandus. Questa stessa restrizione è ripetuta colle stesse parole

nel _De Consideratione_, IV, 3. Sed is quidem pro Ecclesia, ille vero

ab Ecclesia exserendus: ille Sacerdotis, is militis manu, sed sane ad

nutum sacerdotis et jussum imperatoris.

[446] GREGOROVIUS, _Storia di Roma_, lib. 8.

[447] Jam palam cardinalibus detrahebant, dicens conventum eorum ex

causa superbie et avaricie, ypocrisis et multimode turpitudinis non

esse ecclesiam Dei, sed domum negociationis et speluncam latronum,

qui scribarum et phariseorum vices exercent in populo christiano.

Ipsum papam non esse, quod profitetur, apostolicum virum et animarum

pastorem, sed virum sanguineum, qui incendiis et homicidiis praestat

auctoritatem, tortorem ecclesiarum, innocentie concussorem, qui nihil

aliud facit in mundo quam carnem pascere et suos replere loculos et

exaurire alienos. (_Hist. pont._, l. c.). Poema, v. 179:

Pontifices rebus magnos intricare caducis

Et pro terrenis celestia spernere, causas

Nocte, die, precio sumpto trutinare forenses.

v. 186:

Heu mala romana presertim sede vigere.

[448] Dicebat quod sic apostolicus est et non apostolicam doctrinam

imitatur aut vitam, et ideo ei obedentiam aut reverentiam non deberi.

Preterea non esse homines admittendos, qui sedem imperii, fontem

libertatis romanae, mundi dominam, volebant subjicere servituti.

(_Hist. pont._, l. c.). Il poema, v. 175, aggiunge:

Nec debere illis populum delicta fateri

Sed magis alterutrum nec eorum sumere sacra.

Che non si debba nè confessarsi con sacerdoti malvagi, nè ascoltarne le

messe era una massima dei Patarini adottata nei Concilii.

[449] _Hist. pont._, p. 537. Sed pacem tum multa prepediebant, tum

maxime quod ejicere nolebant Ernaldum Brixiensem qui honori urbis et

reipublicae Romanorum se dicebatur obligasse prestito juramento. Et

ei populus Romanus vicissim auxilium centra omnes homines et nominatim

contra domnum papam.

[450] Vedi su questi particolari il GIESEBRECHT, trad. it., p. 33, nota

2.

[451] Secondo il poema Arnaldo imprigionato e condotto al supplizio

non volle ricredersi della dottrina sua, che ei riteneva giusta e

degna di sacrificarle la vita. Tanta fermezza riscosse l'ammirazione

dei presenti, ed anche di Federigo, che ebbe una tarda compassione

per la sua vittima. Codesti versi mi permetto di riferirli tutti, chè

contengono particolari interessanti sugli ultimi momenti di Arnaldo, v.

219 e segg.:

Hic igitur regi delatus nunc Friderico,

Judice prefecto romano, vincitur illum.

Namque jubet rector causam discernere notam,

Dampnaturque suo doctor pro dogmate doctus.

Set cum supplicium sibi cerneret ipse parari

Et laqueo collum fato properante ligari,

Quesitus pravum si dogma relinquere vellet

Atque suas culpas sapientum more fateri,

Intrepidus fidensque sui, mirabile dictu

Respondit proprium sibi dogma salubre videri

Nec dubitare necem propter sua dicta subire,

In quibus absurdum nil esset nilque nocivum.

Orandique moram petiit pro tempore parvum,

Nam Christo culpas dicit se velle fateri.

Tunc genibus flexis, oculis manibusque levatis

Ad celum, gemuit suspirans pectore ab imo

Et sine voce deum celestem mente rogavit,

Ipsi commendans animam; paulumque moratus

Tradit ad interitum corpus tolerare paratus

Constanter, penam lacrimas fudere videntes,

Lictores eciam moti pietate parumper;

Tandem suspensus laqueo retinente pependit.

Set doluisse datur super hoc rex sero misertus.

[452] OTTONE, loc. cit.

[453] Un capitolo del Concilio di Guastalla tenuto nel 1106 sotto

Pasquale II incomincia così (MANSI, XX, 1209): Per multos jam annos

regni Theutonici latitudo ab apostolicae sedis unitate divisa est. In

quo nimirum schismate tantum periculum factum est, ut, quod cum dolore

dicimus, vix pauci sacerdotes ant clerici catholici in tanta terrarum

latitudine reperiantur.

[454] OTT. FRISING., II, 20, in PERTZ, _M. G. Script._, XX, 403:

Dicebat enim nec Clericos proprietatem, nec Episcopos regalia, nec

monachos possessiones habentes, aliqua ratione salvari possent. Cuncta

haec Principis esse, ab ejusque beneficentia in usum tantum Laicorum

cadere oportere.

[455] V. GIESEBRECHT, op. cit., III, 2, p. 809-10. Sia dovuto il

pensiero di Pasquale II ad una geniale anticipazione di nuovi tempi,

oppure, come pretende il Giesebrecht, alle necessità del momento che

non gli permettevano di levarsi in altro modo d'impaccio, certo è che

era bene immaturo un così ardito disegno.

[456] _Paschalis Papae II Epist._ (MANSI, XXII, 1007). Ad Henricum

V Imperat. Divinae legis institutionibus sancitum est et sacris

canonibus interdictum, ne sacerdotes curis saecularibus occupantur....

in vestri autem regni partibus, episcopi vel abbates adeo curis

saecularibus occupantur, ut comitatum assidue frequentare et militiam

exercere cogantur: quae nimirum aut vix aut nullo modo sine rapinis,

sacrilegiis, incendiis, aut homicidiis exhibetur. Interdicimus etiam et

sub anathematis districtione prohibemus, ne qui episcoporum seu abbatum

praesentium vel futurorum eadem regalia invadant.

[457] Nel rescritto d'Innocenzo II (MANSI, XXI, 565), Arnaldo ed

Abelardo sono chiamati _perversi dogmatis fabricatores, et catholicae

fidei impugnatores_. Il breve di Eugenio (BARONIO, _Annales_, ad an.

1148) ha: _Arnoldum tanquam schismaticum modis omnibus devitetis_.

Ma nella lettera a Guibaldo lo stesso Eugenio usa la frase, _Arnoldo

haeretico_ (MARTÈNE, _Ampl._, coll. II, 553; JAFFÉ, I, 537).

[458] Anche nel breve di Eugenio III è rilevato in preferenza questo

punto: et cardinalibus atque archipresbyteris suis obedientiam et

reverentiam promittere et exhibere debitam contradicant, vedi pure

GERHOHUS REICHERSPERGENSIS, _De investigatione Antichristi_: Praesules

eorum non episcopi, quemadmodum quidam nostro tempore, Arnaldus

nomine, dogmatizare ausus est plebes a talium episcoporum obedientia

dehortatus. La testimonianza di Geroo è molto importante, perchè

nessun odio di parte gli fa velo alla mente. Anche egli al pari di

Arnaldo deplorava la mistione dei due poteri. Cfr. ad esempio questo

passo tolto dall'opuscolo _De corrupto Statu Ecclesiae_ in GALLANDI,

_Bibl._, XIV, 557. Audiant haec episcopi, qui ultro et contra justitiam

plerumque bella movent .... Officiumque militis et sacerdotis in una

persona confundunt comitis et pontificis dignitatem simul administrant

.... esurimus et sitimus hanc justitiam, ut judicio et negotia

spiritalia per spiritales, saecularia per saeculares ita peragantur, ne

termini a patribus constituti negligantur. Inoltre della fine tragica

di Arnaldo, e dell'odio della Curia Romana portava un severo giudizio;

nè par che credesse alle voci ad arte diffuse in quel tempo, secondo le

quali il Prefetto di Roma avrebbe ordinata l'esecuzione ad insaputa del

Papa: Quem ego vellem pro tali doctrina sua, quamvis prava, vel exilio

vel carcere aut alia poena præter mortem punitum esse, vel saltem

taliter occisum, ut Romana ecclesia seu Curia ejus necis quaestione

careret. Un uomo così schietto merita tutta la nostra fiducia, e se

egli attribuisce ad Arnaldo una dottrina poco ortodossa, non abbiamo

alcun dritto di revocare in dubbio la sua autorità.

[459] MARTÈNE, _Amp._, coll. II, 554; JAFFÉ, I, 539, 43.

[460] II. PET. 2, 1; 3, 14 e 17.

[461] Riscontrate il seguente passo del MONETA, pag. 433: Quod autem

non possint ministrare sacramenta volunt probare haeretici qui Cathari

dicuntur, et etiam Pauperes Lombardi his modis, per illud Matth. V,

v. 13 vos estis sal terrae .... postquam Praelatus evanuit non potest

condire alium .... et ita sacramentorum etiam ministratio facta ab ipso

inefficax est. Istud credunt omnes Cathari et Pauperes Lombardi.

[462] Anche i Catari e più tardi i Valdesi si varranno di questa

citazione. MONETA, pag. 391. Objcit haereticus malo Praelato illud

Jacobi (2, v. 18 ecc.).

[463] Basteranno poche citazioni del Moneta tra le moltissime che

potrei addurre: (pag. 431). Sic objiciunt Cathari et Pauperes Lombardi:

Praelatus Ecclesiae caput est. Quomodo erga membra sana erunt, si

caput est languidum? Inducunt illud Matth. VI, 22, nomine oculi volunt

intelligere Praelatum. Si praelatus est tenebrosus tota Ecclesia

tenebrosa (pag. 432). Inducunt iilud I, Cor. V, 6, nescitis quia modium

frumentum totam massam corrumpit? Ex quo videtur, quod in Ecclesia non

posse esse praelatus malus, nec etiam subdolus.

[464] Bonaccurso (D'ACHERY, I, 214 B), questo solo rimprovera agli

arnaldisti: Quod pro malitia clericorum sacramenta Ecclesiae dicunt

esse vitanda, e loro oppone recisamente: tu qui es qui alienum servum

judices? citammo più sopra i versi del poema che si riferiscono alla

confessione ed alla messa.

[465] Le decretali sono molto chiare su questo punto (Decreti, pars

II, caus. XV, qu. VIII, cap. V). Non potest aliquis quantumcumque

pollutus fuerit, divina polluere sacramenta quae purgatoria cunctarum

contagionum existunt; nec potest solis radius per cloacas et latrinas

transiens aliquid exinde contaminationis attrahere. Qualiscumque enim

sacerdos sit, quae sancta sunt coinquinari non possunt .... cerea

fax accensa sibi quidem detrimentum praestat, aliis vero lumen in

tenebribus administrat, et unde aliis commodum exhibet, inde sibi

dispendium praebet ....

[466] _Epist. Gregorii VII_, 20 (MANSI, XX, 226). _Ad Josfredum

episcopum parsiacensem._ Item relatum nobis est Cameracenses hominem

quemdam flammis tradidisse, eo quod simoniacos et presbyteros

fornicatores missam non debere celebrare, et quod illorum officium

minime suscipiendum foret, dicere ausus fuerit. Quod quia nobis

valde terribile, et si verum est, omnis rigore canonicae severitatis

vindicandum esse videtur, fraternitatem tuam solicite hujus rei

veritatem inquirere admonemus: et si eos ad tantam crudelitatem impias

manus suas extendisse cognoveris, ab introitu et omni communione

ecclesiae auctores pariter et complices hujus sceleris separare non

differas.

[467] Gregorio VII (MANSI, XX, 433). Si qui vero (presbyteri, vel

subdiaconi) in peccato suo perseverare maluerunt, nullus vestrum

eorum audire praesumat officium, quia benedictio eorum vertitur in

maledictionem et oratio in peccatum.

[468] Abbiamo riferito nella n. 1, p. 253 il testo delle decretali

che stabilisce la dottrina cattolica del sacerdote come strumento

passivo. A questi testi così espliciti si opponeva il canone: nullus

audiat missam, da noi riportato altrove, e ripetuto moltissime volte

in diversi concilii a cominciare dal romano di Niccolò II. Al tempo di

Lucio III (1181-1185), quando la lotta delle investiture era finita da

più di un secolo parvero evidenti queste contraddizioni, e l'accorto

papa cerca di schermirsene facendo distinzioni sottili, le quali

servono a ripristinare la dottrina antica. Riscontrate le decretali

gregoriane, lib. III, tit. 2, cap. 7: Lucius tertius .... Vestra

duxit devotio inquirendum et infra. Alicubi dicitur, nullus audiat

missam sacerdotis, quem scit indubitanter concubinam habere. Alibi

vero legitur non potest aliquis quantumcumque pollutus fuerit, divina

polluere sacramenta. .... Ceterum aliud est crimen notorium, aliud

occultum, notorium diffinitur, de quo presbyter canonici condamnatur;

occultum quod ab ecclesia toleratur. Caeterum aliud est quando

crimen notorium non diffitetur presbytero, vel de ipso est canonice

condamnatus; aliud est pene occultum, quod ab ecclesia toleratur. Item

aliud est a talium officiis abstinere, ut peccandi licentia caeteris

auferatur, et hujusmodi ad poenitentiae fructum trahantur; atque aliud

si totum tamquam in fornicatione jacentium misteria respuantur. Sine

dubitatione itaque teneatis quod a clericis et presbyteris quamquam

fornicariis, quamdiu tolerantur, nec habent operis evidentiam, licite

divina misteria audiantur et alia recipiantur sacramenta ecclesiastica.

[469] Il De Lauro, abbate cassinese scrisse un'apologia dell'abbate

Gioacchino, facendo tesoro di un'antica biografia pubblicata prima

di lui dal Greco. Ma come si vedrà in seguito è tale la mancanza

di critica e l'inesattezza dell'apologista cassinese, che possiamo

pochissimo giovarci dell'opera sua. Non so comprendere perchè il

Rousselot (_Joachim de Flore_, Paris 1867) si serva della vita

del Barrio, attinta alle stesse fonti di quella del Greco, ma con

minore accorgimento. La vita del Greco, ristampata dai Bollandisti

fu ricavata da una cronaca antica, come dice lo stesso autore (_Acta

Sanctorum_, Maggio, VII, 123). Omnia quae descripsimus [novissimo

excepto, quod de ore fratris Andreae accepimus] de libello manuscripto

in monasterio S. Joannis de Flore [existente] a tempore monachatus mei

in eodem monasterio, quod fuit sub anno Domini millesimo quingentesimo

octogesimo sexto, transcripsimus et adnotavimus, nec de eorum

substantia aliquid addidisse, diminuisse, aut immutasse, tantum aliis

verbis retulisse, sub eodem Domini juramento confitemur. Qui quidem

libellus tum vetustate tum etiam usu cum quadam quasi difficultate

legebatur.

[470] Il primo di questi documenti riportati dall'Ughelli (_Italia

Sacra_, Venetiis 1721, IX, 453), si riferisce alla fondazione di una

casa florense. Anno Domino Incarnationis 1201 mense Septembris 5 ind.

.... Nos Simon de Mamistra Dominus Fluminis Frigidi .... proposuimus

aedificare domum Religionis infra fines terrae nostrae Fluminis

Frigidi .... vocavimus vos Domine Joachim venerabilis Abbas Floris

rogantes vos omni devotione, quatenus tam administrationem ipsus

monasterii, quam ipsum monasterium acciperetis in manus vestras et

successorum vestrorum. Questa donazione fu confermata da Riccardo

vescovo di Tropea, il quale vi aggiunse la chiesa di S. Domenica e

di S. Pietro e altri beni e diritti come risulta dalla lettera papale

di conferma. Ma nel frattempo l'abate Gioacchino era morto, perchè la

lettera del vescovo tropeano del giugno 1202 riportata nella bolla di

conferma d'Innocenzo III è indirizzata all'abate Matteo, successore di

Gioacchino, e ricorda quest'ultimo come già morto [venerabili quondam

abbati Joachim]. La determinazione del giorno della morte è data dal

Papebrochio nelle note al Greco.

[471] GRECO, 96 B. Succedente vero Paschatis festo, paratis sibi

vestimentis novis sui ipsius spiritum amoris vigere percepit, eoque

impulsus coepit de temporalibus cogitare, atque illorum voluptatibus

solicitari. Riportato quasi a parola dal De Lauro, che solo vi aggiunge

di suo, essere accaduto questo invanimento cum Bizantium pervenisset,

mentre invece il Greco mette in Bizanzio il ravvedimento.

[472] GRECO, loc. cit. Ceterum ad Thraciae Bosphorum Byzantium

ingressus, ibidem, tangente manu Domini urbem illam, plurimum hominum

multitudinem interire conspexit qui se cernens absolutum periculo,

prorsus se mundo renuntiaturum vallavit. Anche Valdo allo spettacolo

della morte sente sorgere in lui una nuova vocazione. Il De Lauro che

copia quasi a parola dal Greco, tace questa circostanza.

[473] Gioacchino stesso raccontava questo aneddoto all'amico suo Luca

(BOLL., loc. cit., pag. 93 F). Retulit mihi aliquando cum in Syria

juvenculus, habitu jam Religionis assumpto, solus fuisset apud quandam

viduam hospitatus; illa in eum oculis impudicis intuens, lasciviis

ipsum ad crimen invitare tentavit, sed servus Dei resistit sapienter

et fortiter. V. DE LAURO, cap. 8º, p. 12, che al suo solito amplifica

il racconto, e lo trasporta dalla Siria all'Asia Minore, interpetrando

male la frase del Greco, p. 98 A: in ea Asiae parte quae Euphrate ac

mediterraneo mare concluditur.

[474] GRECO, 97 F. Nam tria opera exorsus fuit, quae omnia felici

consummatione complevit. GREGORIO, cap. VI, riportando a questo

tempo la visione della quale parla Gioacchino nell'_Esposizione

dell'Apocalisse_, cap. I, testo 13 [contro questa anticipazione vedi

le giuste osservazioni del Papebrochio] dice: nam difficultates omnes,

simulque quaestionum involucra perspicaciter vidit, memoriter tenuit et

spiritualiter intellexit (!!!)

[475] GRECO, p. 98 C. Qui vallem Chratis ingressus, justa Bisentium

gradiens, urbem Consentiae, ne forte agnosceretur, abhorruit. Io non

so capire come mai Gioacchino, tornato in patria con alti intendimenti

religiosi, si nascondesse per non essere conosciuto da quegli stessi

conterranei tra i quali non avrebbe dovuto tardare di spargere la

parola del Signore. Parmi, o io m'inganno, che questo racconto sia

fatto tutto nell'intendimento retorico dell'incontro di padre e

figlio, che si scambiano discorsi pieni di reminiscenze classiche, e di

citazioni bibliche. GRECO, loc. cit. e DE LAURO, pag. 15.

[476] GRECO, 98 E: Licet enim in ipso monasterio adhuc Regulae jugo

colla non subdidisset. Questo fatto vale a spargere un po' di luce

sulla cronologia di Gioacchino. L'abbazia di Sambucina, filiale di

quella di Casimari, fu fondata, secondo il Papebrochio, nel 1157, come

apparisce da una antica cronologia manoscritta, (v. nota 9, al cap.

2 del GRECO, pag. 99 C.). La data del 1160, riportata dal Manrique

si riferisce probabilmente agli atti posteriori di dotazione. Il De

Lauro la crede invece fondata molto prima, ma non per altra ragione

se non per non essere costretto a fare Gioacchino più giovane di quel

che vuole lui. Infatti se Gioacchino è nato nel 1111, ammesso anche

che fosse entrato nell'abbazia di Sambucina nello stesso anno della

fondazione, avrebbe contati 49 anni. Ma noi abbiamo mostrato più sopra

che la cronologia del De Lauro tutta fondata sopra il fatto della

famosa profezia non regge alla critica. Ed ammettendo col Papebrochio

che Gioacchino nacque intorno al 1131 avrebbe contati dai 26 ai 27 anni

quando entrò nel convento di Sambucina tra il 1157 e il 1158.

[477] Joachim Dei famulus, aestuans spiritus fervore concepto a

memorato coenobio Cistercensium Sambucinae secedens, contra elatae

vallis Chratis terram, ubi Bucchita est nomen, juxta Rendarum oppidum

transvolavit (GRECO, 99 D).

[478] Il cronista (99 E) racconta il fatto nel modo che torni più ad

onore di Gioacchino; ast in agro dominico uberiores fructus in dies

se producere comperiens, scrupolositate quadam turbatus fuit, metuit

siquidem absque praevia Episcopi ordinatione praedicationis munus

exercere. Più appresso soggiunge: Propterea Cathazarii civitatem ad

tale munus habendum, devotione maxima non imparatus adire constituit.

[479] Questa notizia la tolgo dall'opuscolo del De Riso _Sull'abbate

Gioacchino_, pag. 143, nota 11, che cita un catalogo antichissimo

manoscritto dei vescovi catanzaresi. Se la data del 1168 è vera,

bisogna inferire che per dieci anni Gioacchino continuasse a menar la

vita da laico dopo l'uscita dal monastero di Sambucina (dato che ivi

sia entrato nel 1158). E gli ordini gli avrebbe presi a 37 anni. Il

De Riso che accetta la data del Lauro dovrebbe ammettere che li abbia

presi a 57 anni e non a 50.

[480] GRECO, 99 F. Insciis fratribus ex monasterio recessit, et

in cenobium Sanctae Trinitatis ad oppidum Acrae aufugit et inde in

Sambucinam repedavit .... sciens tandem nolle acquiescere esse quasi

peccatum ariolandi, in communi exaltatione abbas in Curatium rediit.

[481] Il documento comincia così: Redemptoris nostri anno millesimo

centesimo septuagesimo octavo et tertio decimo regnante Domino

Guiglielmo gloriosissimo rege Siciliae tertio decimo mensis februarii,

duodecimae Indictionis nos Gualterius de Moac Regii fortunati Stolii

ammiratus .... dum essemus in Baroli pro regiis agendis, Joachim

venerabilis abbas Sanctae Mariae de Curatii detulit sacras litteras a

Sacra Regia Majestate, quarum continentia talis est: segue la lettera

datata, Panormi duodecimo die mensis Decembris indictione duodecima.

Il De Lauro, pag. 83 crede che la prima data sia sbagliata, e che la

seconda si riferisca all'anno 1149, primo di Guglielmo il Malo, in

cui ricorreva la duodecima indizione (anche il Greco diceva che questa

lettera fosse di Guglielmo il Malo). Il Papebrochio, pag. 92 D, invece

ritenendo giusta la data del 1170, riferisce la lettera a Guglielmo II,

il quale infatti salito al trono nel maggio 1166 contava tredici anni

di regno nel 1178.

[482] Che sia fuggito dal monastero si raccoglie da un luogo degli

_Statuta Capituli generalis_ (MARTÈNE, IV, 1272). Le ragioni della

fuga le adduce egli stesso nella prefazione al _Salterio_, fol. 227,

col 1-2. Sed cum mihi qui (ut jam videbatur) cogitatione et aviditate

illius superne civitatis habitator effectus, fruebar secundum

interiorem hominem non modica visione pacis, accidere illud quod

sibi multi etsi frustra accidisse queruntur, ut rursum ecclesie cura

rei familiaris cogeret implicari negotiis monasterii, quae secundum

cujusdam coloris sui speciem vere secularia sunt, aut pene secularia

judicanda, compulsus sum iterum cum cordis gemitu non sine formidine

exclamare: Heu mihi quam incolatus meus prolongatus est ecc.

[483] GRECO, 102 A. Ceterum comperiens Pontifex (Lucius III), quanta

Joachim spiritus illustratione fulgeret, superindictae scribendi

facultati adjunxit pro talenti multiplicatione, ut de cetero, deposito

temporalium monasterii onere enodandis sacrae paginae arcanis se

dederet .... 102 B. At Romani Pontificis auctoritas, expetita seniori

consilio suspendens, Joachim et ab onere Curatii absolvit et alibi

consedendi potestatem adjunxit.

[484] BOLL., pag. 93 C. Ego Luca archiepiscopus cusentinus, anno

secundo Pontificatus Domini Pape Lucii (cioè nel 1182) jam monachus,

primo in Casa Marii, vidi virum nomine Joachim tunc abbatem Curatii

.... Mansit autem in Casa Marii sedulo quasi anno uno et dimidio,

dictans et emendans simul librum Apocalipsis et Concordiae. Che anche

il _Decacordo_ fosse cominciato a Casamari lo dice Gioacchino stesso

nella prefazione a quel libro, fol. 227, col. 2.

[485] Loc. cit. Tunc coram eodem Domino Papa et Consistorio ejus,

cepit revelare intelligentiae Scripturarum, et utriusque testamenti

Concordiam.

[486] Cum ergo, jubente et exhortante te beatae memoriae Lucio Papa

praedecessore nostro expositionem Apocalipsis et opus Concordiae

inchoasse et postmodum de Papae Urbani auctoritate composnisse

judicaris. Lettera di Clemente III, in GRECO, pag. 102 A. Contro queste

due testimonianze cadono tutti gli argomenti del De Lauro, pag. 59-60,

che vuole sia stato papa Urbano e non Lucio che abbia dato a Gioacchino

la licenza di scrivere il commento sulla Bibbia, ed il permesso di

allontanarsi dall'abbazia.

[487] La gita ad Urbano III è raccontata da Vincenzo Beauvais,

_Specul. hist._, lib. 29, cap. 40. Per hos dies venit ex Calabriae

partibus ad Urbanum papam Veronae commemorantum quidam ab. Joachim

de quo ferebant quia eum primum non plurimum didicisset, divinitus

accessit intelligentiae donum, adeo ut facunda disserteque enodaret

difficultates quasdam Scripturarum. Al tempo del Beauvais s'era già

cominciato a formar la leggenda; ma le fonti più autorevoli come Luca

non sanno nulla di questa voluta ottusità primitiva, la quale serve

mirabilmente a rilevare il merito e l'ispirazione divina del Profeta.

[488] Et veniens ad nos quam citius se opportunitas dederit,

discussioni apostolicae sedes et judicio te praesentes (lettera di

Clemente, loco cit.).

[489] Vedi ad esempio _Expositio in Apoc._, fol. 80, col. 3. Plura sub

quinto cursu ecclesiastici temporis sub beati Benedicti nomine fundata

esse monasteria, que et usque ad presens tempus perdurant, in quibus

aliquanto regule capitula ita absorta sunt ac si non sanctus Benedictus

ediderit, ut est precipue de opere manuum, et de abstinentia ciborum ac

potus, quod ideo accidisse cognoscitur quia dum divites esse voluerunt

sub regule paupertatis facti sunt delicati et facti sunt invalidi et

infirmi, facti sunt quibus lacte opus sit, non solido cibo. Ne mirum.

Quis enim unquam inter divitias et delitias potuit tenere inopem vitam

et castitatis propositum ubi multi sunt cibi. Taceo quod infra urbes et

vicos pluraque monasteria sita ecc.

[490] GRECO, pag. 102 C, dice che Pietralata si chiamò anche Pietra

dell'olio: et hoc non immerito, unctionem etenim Domini in se non parum

proficisse cognovit.

[491] Si potrebbe sospettare che questo luogo fosse chiamato Fiore

dopo la fondazione dell'abbazia a simboleggiare che da quel tempo le

stanze di feroci animali furon mutate in ameni giardini. Ma il Greco

dice al contrario che si chiamasse già Fiore, 105 B: Placuit ergo, Deo

disponente in Albanetho (parola inventata forse dal Greco stesso dai

duo fiumi Arvo o Albo, e Neto) ubi proprie de Flore est nomen, vestigia

premere. Lo stesso dice De Lauro, pag. 67. Potrebbe sospettarsi che

il luogo si chiamasse Fiore, dal nome di qualche famiglia, che vi

possedeva; ma non saprei dir altro.

[492] DE LAURO, pag. 68. A Petra Olei prorsus recesserunt anno

Domenicae nativitatis 1189 die 18 mensis Julii 6ª indictione, in

utraque Sicilia bono Guillelmo regnante, pace ubique vigente.

[493] DE LAURO, pag. 100. Celestinus Episcopus servus servorum Dei.

Dilectis filiis Joachino abati et conventui de Flore salutem et

apostolicam benedictionem .... Datum Romae octavo Kalendas Septembris

Pontificatus nostri anno sexto. [Celestino fu consacrato il 14 aprile

1191].

[494] Il decreto imperiale riportato dal Greco, pag. 108 E. Henricus

Sextus, divina favente gratia Romanorum imperator semper augustus

et rex Siciliae .... innotescat quod nos attendentes honestatem

et religionem abbatis Sancti Joannis de Flore, dilecti nostri,

constituimus perpetuo pro redemptione animae nostrae monasterio ejus

quinquaginta aureos Byzantinos de redditibus salinae de Netho ....

Datum apud S. Maurum anno Dominicae incarnationis millesimo centesimo

nonagesimo quinto.

[495] Gioacchino stesso al di sopra dell'eloquenza mette la

contemplazione. Così nell'_Apocalisse_, fol. 48, col. 4: Proprietas

predicandi verbi est incarnati; proprietas spiritus sancti silentium

magis expectat quam sermonem, et nequaquam vociferando ingerat, sed

silendo inspiret. E nella _Concordia_, III, a, 8, fol. 31, col. 4:

Commmutandus est status Ecclesiae de Lia in Rachel, de verbi eloquentia

ad spiritualem intellectum, de frondium pulchritudine ad soavitatem

pomorum. Hoc est enim illud: nisi ego abiero, paraclitus non veniet ad

vos (JOH., XVI, 7). Nota verbum et signa mysterium. Omnis eloquentia

pertinet ad verbum, omnis intelligentia spiritualis ad spiritum ....

Fol. 32, col. I: precessit regum tempore eloquentissimus Esaias qui

dicit: Ecce ego mitte me. Secutus est Hieremias qui dicit: nescio

loqui quia puer sum. Precessit Paulus facundissimus predicando in

Asia, secutus est Joannes cujus sermo despicabilis est, sed tamen

spiritualis gratie ubertate fecundus. Quin mo quod utilius fiat dominus

ipse demonstrat sum dicit: (JOH., XVI, 1) «Ego veritatem dico vobis,

expedit vobis ut ego vadam; si ego non abieroparaclitus non veniet ad

vos, si autem abiero mittam eum ad vos». Tale est enim ac si diceretur:

nisi cultum eloquentie subtraho, in quo carnalis pascitur intellectus,

propter eos quibus lacte opus erat aliquando et non solido cibo,

spiritualem intellectum accipere non potestis. Eo nempe circa spiritum

mens declarari nequit quo magis animus pascitur suavitate verborum, et

eo plus fructus spiritus quante sit dulcedinis sentitur, quo quicquid

foris resonat carnalibus hominibus et infirmis seponitur.

[496] Questa sola profezia delle tre ricordate dal Greco è conosciuta

dal Salimbene, pag. 4. Ideo verificatum videtur in Friderico verbum

abbatis Joachim, quod dixit Imperatori patri ejus quaerenti de filio

suo cum adhuc esset puer, qualis esset futurus, respondit: perversus

puer tuus, nequam filius et heres tuus o princeps. Nam dominus turbabit

terram, sanctos altissimi conteret. Omnia ista in Friderico impleta

fuerunt, ut vidimus oculis nostris qui nunc sumus in MCCLXXXIII.

[497] Che la pace tra la Chiesa e l'Impero non abbia a durare

Gioacchino lo dice chiaramente più volte. Vedi ad esempio nella

_Concordia_, III b, 6, fol. 41, col. 4: Quantum tamen secundum

coaptationem concordie exstimare queo, si pax conceditur ab his malis

usque ad annum millesimum duecentesimum incarnationis dominice; exinde

ne subito ista fiant, suspecta mihi sunt omnimodis et tempora et

momenta. Parimenti IV, 22, fol. 54, col. 2: hoc totum imputandum est

inertie sacerdotum qui consolantur eam dicentes: pax pax cum non sit

pax, de quibus dicitur: (_Threni_, II, 14) Prophete tui viderunt tibi

falsa et stulta, nec aperiebant ignominiam tuam ut te ad penitentiam

provocarent.

[498] Sulla Crociata del 1190 Gioacchino non ricorda previsioni da lui

fatte, ma scrive invece melanconiche riflessioni, che mostrano come ei

poco fidi nel valore delle armi cristiane. Cito l'_Apocalisse_, fol.

134, col. 4, riserbandomi di citare altrove un luogo parallelo della

_Concordia_: Dictum est autem: quod siccande essent aque Eufratis ut

preparetur via Regibus ab ortu solis, quod sine gemitu dicendum non

est, initiatus quedam terribilis jam precessit, super eo scilicet

quod nuper accidit super inclito illo exercitu Frederici magni et

potentissimi imperatoris et aliis exercitibus populi christiani qui

transeuntes mare in infinita multitudine, vix in paucis reliquiis pene

sine effectu remearunt ad propria.

[499] _Apocalisse_, fol. 207, col. 4: Que omnia quidem ventura esse

credendum est; sed quibus modis et quo ordine veniant magis tunc

docebit rerum experientia. Fol. 210, col. 4: Quo consumato prelio erit

magna pax qualis non fuit a principio seculi, cujus terminus erit in

arbitrio Dei.

[500] Sui profeti dell'antico Testamento e principalmente su Ezechiele

vedi le belle pagine del Castelli: _La profezia nella Bibbia_, Firenze,

Sansoni, 1882, pag. 378 e segg.

[501] _Concordia_, II, 1, fol. 18, 3: Invenimus Helisabette concordare

cum Sarra quia utraque sancta mulier sterilis fuit, utraque visitata

divinitus concepit, et peperit in senectute sua. Utraque autem antiquam

illam hebraeorum designavit ecclesiam .... Cum vero libere Sarrae

jungitur Agar ancilla, tunc profecto Sarra mutat significationem.

Illa enim vetus, haec novum significat testamentum .... Cum vero Agar,

amota eidem Sarra, jungitur Rebecca, tunc Sarra significat synagogam

quae defuncta est, quare defuit in fede; Rebecca vero ecclesiam quae

intravit et obtinuit tabernaculum ejus. III, 1, 16, fol. 32, col. 4:

Igitur Helias qui aliquando et alicubi designat Spiritum Sanctum, in

hoc loco (MALACH., IV, 5) et in aliis significat Christum.

[502] Vedi ad esempio la _Concordia_, IV, 24, fol. 53, col. 4: Sicut de

nostra temporis hujus angustia quam a diebus, ut jam diximus, Leonis

pape et Henrici theotonicorum regis olerantes portamus, illud quod

nobis proprium est silentio non expedit preteriri, imo nec sine cordis

gemitu et dolore proferre Hieremie increpationem, que peccata judeorum

enumerans in nos, qui christiani dicimus et non simus, redundat.

[503] _Histoire lettéraire_, XVI, pag. 438; 540-41. Mi piace

riprodurre il passo del cronista inglese, pubblicato prima dal

MARTÈNE, _Amplissima collectio_, V, 839, e poi dal BOUQUET, XVIII, 76.

Hac tempestate extitit quidam abbas non longe ab urbe Roma, ordinis

cisterciensis, sed cisterciensibus minime subjectus, qui quamdam

Expositionem in septem visiones Apocalypsis edidit, accepta, ut ajunt,

divinitus sapientia cum fere esset prius illiteratus. In hac autem

expositione evidenter ostendit vetus Testamentum Novo concordare ....

Quintam vero persecutionem quam sub quinta visione ..... dicit agi

temporibus nostris a Saladino ..... Dicit etiam quod anno Dominicae

incarnationis MCXCIX incipit sexta visio et sexti sigilli apertio,

sub qua visione probat auctoritate Apocalypsis, quod complebitur

omnis antichristi persecutio et ejusdem mors et perditio, sed ante

ejus persecutionem dicit evangelium Christi ubique praedicandum. Post

antichristi vero imperium quot annorum vel dierum fieret expletio

sigilli sexti, id est, mortuorum resurrectio et septimi sigilli

inchoatio, id est, sanctorum aeterna glorificatio, soli Deo cognitum

esse fatetur.

[504] Le tre opere sono state pubblicate in Venezia nel 1517 la prima,

e nel 1527 le altre due. Il Preger ne ha combattuta l'autenticità nella

memoria letta all'Accademia di Monaco, _Das Evangelium aeternum und

Joachim von Floris_, München 1874. Il Reuter confuta la dimostrazione

del Preger nella sua grande opera _Geschichte der religiösen Aufklärung

im Mittelalter_, II, 356-60.

[505] PREGER, op. cit., pag. 22 che cita SALIMBENE, _Chronicon_, pag.

85. Hic est Leo I qui secundum abbatem Joachim concordiam habet cum

Josaphath Rege Judae (vide in libro figurarum Joachym et in libro

Concordiae).

[506] SALIMBENE, pag. 325: quia Expositionem abbatis Joachym super

Apocalypsim habebam, quam super omnes alias reputabam.

[507] Il _Liber figurarum_ è citato altre due volte (vedi pag. 124 e

224). Che il Salimbene faccia più conto dei libri apocrifi si raccoglie

da questo passo, ove parlando delle opere di Gioacchino, mette in prima

linea l'esposizione di Geremia, pag. 102. Hi duo sollicitabant me ut

scriptis abbatis Joachim crederem et in eis studerem. Habebant enim

expositionem Joachim super Jeremiam et multos alios libros.

[508] PREGER, op. cit., pag. 27, che riferisce questo passo della

_Cronaca_ pag. 103. Igitur abbas Joachim non limitavit omnino aliquem

certum terminum, licet videatur quibusdam quod sic. Sed posuit plures

terminos dicens: «Potens est Deus adhuc clariora demonstrare mysteria

sua et illi videbunt, qui supererunt».

[509] Fol. 135, col 2. De exhibendo vero misterio hujus numeri nemo

mihi molestus fit, nemo me ultra statura limitem transire compellat,

_potens est enim Deus clariora adhuc facere mysteria sua_; fol. 134,

col. 2, si queris dierum numerum non est meum dicere neque scire; quod

nobis datum est hoc solvimus.

[510] PREGER, pag. 27, che cita il luogo della _Concordia_, fol. 95,

dove dopo aver paragonato Assalonne il figlio ribelle, all'Anticristo,

aggiunge: nisi forte quia Antichristi multi erunt aliquis dicat in

Absalon non significari illum maximum persecutorem, quem Dominus

Jesus interficiet spiritu oris sui, sed aliquem alium secundum quod

jam romanam sedem legimus aliquos usurpasse, et nuper sub Federico

imperatore accidisse comperimus.

[511] _Conc._, IV, 1, fol. 42, col. 3: .... Sicut ergo sunt arbores

silve plurime, que in stipitibus sunt similes, sed tamen in ramis

foliisque dissimiles, sic et duo testamenta in rebus quidem generalibus

similia sunt, sed in specialibus dissimilia.

[512] PREGER, pag. 29-30. La lettera di Gioacchino è premessa

nell'edizione a stampa così alla _Concordia_ come al _Commento

dell'Apocalisse_.

[513] Fol. 229, col. 2. Neque ut tres ramos uni radici infixos, ut

substantiam radicem et tres ramos ipostasis arbitraris _juxta aliquorum

perfidiam_, quod est inducere quaternitatem. Ivi, col. 3: Item quod

his nequius est, nescio que tria preter substantiam _nova adinventio_

assignare presumpsit.

[514] Sulle antiche testimonianze, che provano l'autenticità delle tre

opere, vedi il RENAN, _Joachim de Flore et l'Évangile éternel_ nella

_Revue des deux mondes_; tome LXIV, pag. 98.

[515] Fol. 227, col. 2. Cum essem apud cenobium Case maris.... accidit

in me velut haesitatio quaedam de fide Trinitatis ecc. Questa fu

l'occasione, che gli fece scrivere il _Decacordo_ dopo la _Concordia_

(quod opus incepimus primo) e l'_Esposizione dell'Apocalissi_, quae

(ignorante me omnimodis exitum rei) nescio qua Dei providentia ex eadem

nascendo processit.

[516] _Apoc._, fol. 134, col. 2. Mirum quod praeterito anno veniens

qui dam vir satis (ut apparebat) providus et timens Deum a partibus

Alexandriae, in quibus detentus fuerat in vinculis, dixit se audisse

a quodam magno Sarraceno mississe Patharenos Legatos suos ad illos

postulantes ab eis communionem et pacem .... Hoc audivi ipse ab eodem

viro in civitate Messana, anno millesimo centesimo nonagesimo quinto

incarnationis dominis tertie decime indictionis.

[517] _Apoc._, fol. 26, col. 3. De quibus in secundo libri psalterii

sufficienter diximus.

[518] Ho sott'occhi parecchie edizioni di questi vaticinii col commento

di Paolo Scaligero. Pauli Principis de la Scala et Hungariae Marchionis

Veronae etc. Domini Creutzburgi Prussiae, primi tomi miscellaneorum

de rerum caussis atque successibus, atque secretiori methodo ibidem

expressa effigies ac exemplar nimirum vaticiniorum et imaginum Joachimi

abbatis Florensis Calabriae et Anselmi episcopi marsicani super

statu summorum Pontificum romanae ecclesiae, contra falsam iniquam

vanam confictam et seditiosam cuiusdam Pseudomagi, quae nuper nomine

Theophrasti Paracelsi in lucem prodiit, pseudomagicam expositionem,

vera certa et indubitata explanatio, Coloniae Agrippinae ex officina

typografica Theodori Graminaei anno MDLXX. Dei trenta vaticini i primi

quindici sono attribuiti a Gioacchino. Il primo vaticinio si riferisce

a Papa Niccolò III (1277-80), qui non veretur decalvare sponsam

ut comam ursae nutriat; il quindicesimo si riferisce a Urbano VI

(1378-89), fera crudelis universa consumens.

[519] Il Salimbene, pag. 176, conosce questi commenti: scripsit etiam

sibi (cioè all'imperatore Enrico VI). Espositionem Sybillae et Merlini

anno Domini MCXCVI. La Sibilla, di cui qui si fa parola è l'Eritrea,

che vien citata insieme alla Tiburtina in questo altro luogo (pag.

62). Verba sunt ista cujusdam Sybillae sed non inveni ea nec in

Erithrea nec in Tyburtina. Scripturas aliarum non vidi. Di queste

opere io non conosco alcuna stampa. Un libercolo, stampato a Venezia,

promette nell'intestazione di pubblicare il commento di Gioacchino

alle profezie di Cirillo, ma poi in luogo di un opuscolo attribuito a

Gioacchino ne stampa un altro di Telesforo Cosentino, abbreviato da

un frate Rusticiano. Non sarà inutile riprodurre l'intestazione del

libro, ed il principio dell'opuscolo sulle ultime tribulazioni. Haec

subjecta continentur in hoc libello Expositio magni prophetae Joachim

in librum beati Cirilli de magnis tribulationibus et statu sancte

matris Ecclesie ab hiis nostris temporibus usque ad finem seculi, una

cum compilatione ex diversis Prophetis novi ac veteris testamenti. —

Item explanatio figurata et pulchra in Apocalypsim de residuo statu

Ecclesie et de tribus veh venturis debitis semper adjectis textibus

sacre scripture ac prophetarum. — Item tractatus de antichristo

magistri Joannis Parisiensis ordinis predicatorum. — Item tractatus de

septem statibus Ecclesie devoti doctoris fratris Ubertini de Casali

ordinis minorum. Venetiis per Bernardinum Benalium (p. 5.). Incipit

liber de magnis tribulationibus in primo futuris, compilatus a docto

et devoto presbytero et heremita Theolosphoro de Cusentia provincia

Calabriae, collectus vero ex vaticiniis novorum prophetarum seu beati

Cirilli, abbatis Joacchim, Dandoli et Merlini ac veterum Sibillarum.

Deinde abbreviatus per venerabilem fratrem Rusticianum .... addidi

sane paucissima locis opportunis predicta a sancto Vincentio nostro et

Brigida. In un codice della biblioteca laurenziana (pluteo LXXXIX, cod.

XLI, a pag. 103) va sotto il nome di Gioacchino il _Liber Sybillae_,

già pubblicato tra le opere di Beda ediz. Basilea, II, 251.

[520] Il commento di Alano di Lilla pubblicato a Francoforte il 1608

(l'_Hist. lit._, XIV, 420, dice: 1603). Ecco il titolo: Prophetia

Anglicana et Romana — hoc est — Merlini Ambrosii Britanni ex —

incubo olim ante annos — mille ducentos in Anglia nati vaticinia,

a Galfredo Monumetensi latine conscripta — una cum — septem libris

explanationum in eandem Prophetiam, excellentissimi sui temporis

oratoris — Polyhistoris et Theologi, Alani de Insulis, — Germani,

Doct. universalis et Academ. Paris ante — annos 300, Rectoris amplis.

Addita sunt vaticinia — et praedictiones Joacchimi abbatis Calabri

qui vixit circa annum 1200. Una cum annotationibus et explicatione

Joannis — Adrasder. — Opus nunc prinum pubblici juris — factum et

lectoribus ad historiarum multarumque — rerum cognitionem non parum

— lucis allaturum — Francofurti, Typis Joannis Spiessii, sumptibus

Joannis — Jacobi Possii mdcviii. Secondo l'_Hist. littér._, XVI, 419,

questo commento fu scritto tra il 1174 e il 1179. Nella prefazione

l'autore per giustificare lo studio che fa delle profezie di un pagano

ricorda Giobbe e le Sibille (p. 4): Nec mirum de beato Job, cui similis

in terra non erat, cum Sibyllam non Erythraeam sed Cumanam tanta et

tam vera de Christi incarnatione, passione et morte .... prophetasse

noverimus.

[521] Il commento ad Isaia fu pubblicato in Venezia nel 1517. Su questa

edizione, che il Renan non potè vedere, è utile fermarsi alquanto.

In essa sono riunite tre opere: 1º il Commentario d'Isaia, o meglio

dei primi undici capitoli (fol. 1-9 _recto_); 2º Il _De oneribus

prophetarum_ trovato dal Renan nel 3595 dell'antico fondo, e nell'836

Saint Germain e 865 Saint-Victor, (fol. 9 _verso_ — fol. 10; fol. 25

e segg.); 3º Il _De oneribus provinciarum_ trovato nel n. 836 Saint

Germain (fol. 11-27). La prima opera è divisa in dieci capitoli che

si succedono con numerazione regolare. Non così la seconda, i cui

capitoli prendono il numero non dall'ordine con cui si succedono,

ma dal capitolo del Profeta che commentano. Per esempio dopo il

capitolo 23 che commenta il XXIII d'Isaia, _Onus Tyri_, si salta al

30, che commenta il XXX, 6 d'Isaia, _Onus jumentorum Austri_. Dal

30 si retrocede al 19, commentario al XIX, 1 d'Isaia, _Onus Egypti_.

Inoltre la prima opera si riferisce solo ad Isaia; mentre la seguente

si riferisce in gran parte ad Isaia, ma principia colla citazione del

XX, 17-27, di Geremia, seguita col commento del XIII dell'istesso

profeta, e finisce coi commenti ai profeti minori. Perciò sarebbe

bene intitolarlo _Onera prophetarum_, secondo la nota a fol. 9_b_,

che avverte il lettore: hic ponentur undecim onera secundum Esaiam,

quibus adduntur tres alia secundum prophetas minores. La terza opera, o

l'indice geografico, non ha che fare colle altre, come si vede anche ad

occhio, perchè è stampata a caratteri più piccoli, ed il raccoglitore

stesso per ben due volte adduce il motivo di questa inserzione. Di

queste tre opere il Salimbene par che conosca soltanto la seconda,

perchè a pag. 176 dice che Gioacchino scripsit lecturam Isaie super

oneribus, ed a pag 191: aliquando legi sibi Expositionem abbatis

Joachim de oneribus Isaie.

[522] Fol. 11 _b_: duo ordines ac si stellae lucidae orientur ad

predicandum regni evangelium iterato saccis cilicinis amicti. Fol.

13_a_ ecclesiam sardensem designare monachos cassinenses utique suam

carnalibus desideriis inquinantes. Fol. 17 _b_. Timeo ne ad eorum (cioè

dei tolosani) infamiam dissolvendam vexillum crucis evidens elevetur.

[523] Il commento ad Isaia interpetra il 18 _Apoc._ in questo modo,

(fol. 4 _recto_): mulier auro inaurata indifferenter cura terrae

principibus effeminatis moribus fornicatur: Romana ni fallor ecclesia

ista est quae in Babylonem vitae confusione transfusa moechatur, ....

cardinales et presules ac si in coelo lucifer dignitate superbi ecc.

In ben diverso modo interpetra lo stesso testo Gioacchino nella sua

_Esposizione_ (fol. 194, col. 2): Hanc magnam dixerunt patres catholici

esse Romam, non quoad ecclesiam justorum que peregrinata est apud

eam, sed quoad multitudinem reproborum qui blasphemant et impugnant

operibus iniquis eandem apud se peregrinantem ecclesiam .... Non ergo

in uno regno aut in una provincia querendus est locus hujus famosissime

meretricis, sed sicut per totam aream christiani imperii diffusum est

triticum ebetorum et per omnem latitudinem ejus disperse sunt palee

reproborum.

[524] L'accenno ai due ordini è ripetuto molte volte; fol. 5, 7, 11,

28 ecc. Federico II è nominato nel fol. 4 _a_: verumtamen in Silvestri

vaticinio de Federico secundo et ejus posteris ecc.

[525] Fol. 6 _verso_: cavendum erit a germanis et francis.

[526] Fol. 30 _verso_: si vero anni ipsi ad statum ecclesiae

tertium referuntur profecto in nonaginta annis futuris ab anno MCCI

prostrabitur prorsus mundi superbia.

[527] Fol. 34 _recto_: Tempus Sedechiae regis tangit concorditer

presentem generationem inceptam anno 1201 a Christo sub pontifice

romano post obitum Celestini. Si potrebbe sospettare che in luogo di

1201 s'abbia a leggere 1301, e che il papa Celestino qui ricordato non

sia il predecessore d'Innocenzo III, ma Pietro Morrone addirittura. Ma

pur lasciando il passo com'è, par chiaro che il libro sia stato scritto

dopo il 1201.

[528] Et cum rex Franciae tempore illo cum aliis crucesignati

praepararet se ad transfretandum isti subsannabant et deridebant

dicentes quod male caderet ei si iret, sicut postea demonstravit

eventus. Et ostendebant mihi in expositione Joachim super Jeremiam et

multos alios libros. SALIMBENE, pag. 102.

[529] Fol. 46, col 3: Leviathan quoad superbiam, serpens quoad

astutiam, cetus quoad avaritiam, tortuosus quoad doli nequitiam

lubricus quoad lasciviam, voracius quoad perfidiam, virulentus quoad

sevitiam, mare quoad iracundiam.

[530] Vedi la genealogia di Federico, fol. 45, col. 4; fol. 46, col.

1. In quest'ultimo luogo è accennato alla ribellione ed alla morte

del figlio di Federico II; vel quia ejus filii latera sua rumpent per

discordiam, et tandem in defectum senectutis illius unus centra alterum

insurgendo unus pereat, alter praetium ecclesiae Christi paret.

[531] Tutta questa letteratura pseudoprofetica che va sotto il nome

del mago Merlino, della Sibilla Eritrea, e dell'abate Gioacchino, pur

non essendo benevola al Papa, non fa grazia neanche all'Imperatore. E

tutti hanno in odio Federico II, come ne fa fede lo stesso commento

a Geremia, fol. 58, col. 4. Sed si secundum Erithream 60 pedes vel

annos habere describitur heres tuus, quod etiam Esaias sentire videtur

(XXIII, 1) in spiritu sub figura Tyri, quae respicit Siciliam equo

vultu, mirum quomodo Merlinus eum bis 5 decadum; qui legis intelligas

et non centenarium sicut sonniat imperitus. Praeterea in 60 annis

terminari debet afflictio juxta prophetam tam in imperio quam in

regno. Nescio quo spiritu ducitur Eritrea, ubi post Aquilam primam

tam dico heredem successorem in imperio et regno suo aquilam secundam

introducat, quod Merlinus subticet. Fol. 62 (correggi 64), col. 1:

Eritrea: post haec veniat Aquila habens caput et pedes 60 colore pardi

ad livorem, vulpis quoad fraudem, leonis quoad terrorem. Quia forte sub

occasione patarenorum coercendorum dolose incedet contra ecclesiam.

Un'altra versione di questa profezia che andava sotto il nome della

sibilla Eritrea fu trovata dal Bréholles in un manoscritto della

Cronaca ghibellina _De rebus in Italia gestis_, pag. XXXVI. (_Chronicon

placentinum_ ecc. edidit J. L. A. Huillard-Bréholles, Parisiis, 1856).

Et veniet Aquila habens caput unum et pedes LX, cui acrescent duo

capita, cujus color sicut Pardi et pedes sicut Leonis et dicet _pax_ ut

pacifice capiat. Mamillis Sponse Agni lactabitur usque dum accrescat

ei caput majus in Eneade terciumque minus, eruntque sibillancia a

Germanis usque Tyrum. Et dabitur ei galina una ex Mauris alteraque

orientalis et duo pulli ex quibus vorabit unum ecc. I sexaginta pedes,

che il Bréholles non sa spiegare, noi già sappiamo dai passi del

pseudo-Gioacchino surriferiti che vogliono dire 60 anni, perchè la fine

dell'Impero si calcolava per il 1260, e la profezia si suppone fatta

nel 1200.

[532] Fol. 44, col. 2. Satis congruum est ut cardinales et etiam summus

pontifex immendaces praedicatores veritatis percutiant affligendo

et (ponant in nervum) silentium eis imponendo ne eis annuncient mala

futura in clero a Romano Imperio. Ivi, col. 4: _Masculus_ (Hier. XX,

15) est ordo seraphicus in ecclesia oriundus, _pater_ summus pontifex,

ubi doctores cardinalesque prelati de illorum ortu et profectu valde

dolebunt, tanquam eorum solicitudine subvertentur adulterantes verbum

Dei. Fol. 47, col. 1: Sed quia summus pontifex superbiae nititur, ab

exauditione repellitur.

[533] Fol. 9, col. 4. Igitur Romana ecclesia ac si altera tribus Juda

recessit a Christo .... Quod etiam negasse Petrum et redisse ad pompas

Diaboli et mundi illecebras hujus, seu principes saeculares, cum

quibus est polluta per munera, contaminata per suffragia, fornicata per

fastigia dignitatum .... Fol. 49, col. 1: Hi (pastores) sunt Lazarus

quatriduanus, qui jam mortui sunt in tribus, in avaritia, in perfidia,

in superbia, quarto loco scatent et fetent in luxuria. Fol. 52, col.

2. Aut enim prava vita, et doctrina ecclesiae latinae, quae est Romae,

intelligenda est ipsa pollutio .... dominam babylonem ecclesiam, quae

magistra est omnium meretricum.

[534] Fol. 43, col. 2. Sed nunc predicatores Evangelii aeterni frangent

doctrinam doctorum fidelium sacraeque scripturae in conspectu ecclesiae

generalis. Fol. 51, col. 3: per omnem orbem et fere omnibus regnis

terrae praedicabitur Evangelium eternum.

[535] Fol. 53, col. 1: Agitur enim nunc 1197 annus ut extendetur ista

vexatio in 64 annos deteriores prioribus. Vedi fol. 45, col. 3-4, ove

invece appare scritto il 1200: 42 menses 42 generationes sunt in quibus

affligendus est populus christianus et terminatur in anno Christi 1260

.... in 60 annis terminabitur afflictio ecclesiae.

[536] Fol. 7, col. 4. Videat Romanum capitulum si non fiet eis

arundineus baculus potentia gallicana, cui si quis innititur perforat

manus ejus. Cfr. fol. 59, col. 2. Necessario Francia .... videbitur

ecclesie adhaerere, quod quanto divine voluntati et dispositioni

displiceat ex consilio perpenditur Hieremiae .... Habet enim hoc

diffidentiae humana debilitas ut magis confidet in nomine quam in Deo,

et iccirco, unde sperat auxilium, justo judicio corruat.

[537] Il Salimbene infatti a pag. 176 cita questo finale del commento

a Geremia. Ecce Cesar, virgam furoris Domini. Sufficenter est Jeremias

explicitus, qui in replicandis afflictionibus saeculi ubique cernetur

implicitus, utinam et tu non usque expers sis divinae formidinis, cum

ad radicem imperialis arboris ponenda sit evangelica jam securis. Il

finale stampato è ben diverso, e più determinato l'accenno alla ruina

dell'impero. In ipso quoque finitur imperium, quia etsi successores

Christi fuerunt, tamen imperiali vocabulo ex romano fastigio

privabuntur. Cum decies et 1300 anni Antichristus nascetur demone

plenus post partum Virginis alme.

[538] Riproduco il principio di quest'opuscolo che si trova nel

cod. XI, plut. IX, dext. Santa Croce, carte 54 tergo: De ultimis

tribulationibus disputantes in opusculis nostris posuimus diversorum

opiniones et nostram; sed quia sicut aliquando brevitas, ita nonnunquam

multiplicitas verborum parit obscuritatem, praesertim ubi non est

impetus aliquid absolute dicendi sed exponendi in serie quod occurrit

in libris, opere precium credidimus quid inde nostra opinio teneat in

summa in hac brevi oratiuncula semper quidem et multis modis compilare.

Studio est Sathanae concitare scandalum ecclesiae Dei, et durat tempus

principatus ejus non annis, non mensibus, non diebus, nec cessat

quantum in se est a persecutionibus electorum .... Tria magna et quasi

necessaria bella noscitur gessisse sub veteri Testamento, et totidem

gerere demonstratur in novo.

[539] L'opuscolo leggesi a p. 59 _recto_ dello stesso cod. XI, plut.

IX. Il prologo ed il primo capitolo erano già riferiti dal resoconto

d'Anagni in questo brano che io pubblico secondo il codice della

Sorbona 1726: «Item habetur apertius in libello ipsius Joachim de

articulis fidei descripto ad querumdam filium suum Johannem, quod

opus suspectum est ex ipso prologo, ubi sic incipit dicens»: Rogasti

me (Joachim), attentius, fili Johannes, ut tibi compilatos traderem

articulos fidei, et notarem illa quae occurrerent scripturarum loca,

in quibus solent simplices frequenter errare: ecce subiecta pagina

invenies quod petisti. Tene apud te, et lege sub silentio, observans ne

perveniat ad manus eorum qui rapiunt verba de convallibus, et currunt

cum clamore ut vocentur ab hominibus rabi, habentes quidem speciem

pietatis, virtutem autem eius penitus abnegantes. «Ecce qualiter in

hoc prologo vult iste Joachim articulos fidei legi in abscondito,

more haereticorum, qui in conventiculos dogmatizant. Item inhibet ne

tractatus suus veniat ad manus magistrorum, quos etiam tam impudenter

quam superbe vituperat». (Fin qui fu già pubblicato dal Renan, op.

cit. pag. 99, n. 1) «Sed de hoc non curetur, quin potius diligenter

attendatur. Primum capitulum huius compilationis, quod intitulatur

de fide trinitatis ubi sic ait Joachim»: Ante omnia intellige Deum

tuum esse tres personas plenas integras atque perfectas, ita ut

credas singulum esse plenum atque perfectum Deum, et simul tres

unum Deum totum simplicem, totum aeternum (_totum virum, totum_,

cod. laur.) invisibilem et impalpabilem. Spiritus enim est Deus

non corpus, et idcirco mirari non debes si tres sunt unum, et unus

(_unum_, cod. laur.) tres; unum tamen dicimus non singularem, non

utique sicut dicimus unum sidus, unum jaspidem, unum smaragdum; sed

unum ab unitate, utpote cum dicimus unum gregem, unum populum, unam

turbam. Unde bene dicunt gramatici: populus currunt, et turba ruunt,

ut id, quod unum taliter dicitur, pluralis esse numeri intelligatur,

loquens (_loquimur_) ad intellectum non ad simplicem vel perfectam

similitudinem, ut videlicet per visibilia invisibilia intelligamus. Si

de duabus tribubus Israel dicit Scriptura: dixit Judas Symoni fratri

suo: veni pugna mecum in sorte mea, ut et ego pugnem in sorte tua,

miratur homo si tota trinitas dicitur unus Deus? si una massa auri

distinguatur (_distingueretur_) in tres statuas maxime si, ut solent

fieri in arte fusoria totae tres partes (manca _partes_ nel cod. laur.)

essent coniunctae, sic diceretur singula statua esse unum aurum, at

tamen simul tres non dicerentur nisi unum aurum. Et miratur homo si

singula divinitatis persona dicitur esse unus Deus, et simul tres

unus Deus? Si incalenti clibano proicierentur stipulae et ligna, licet

deesse viderentur flamma et carbones repente tamen in uno loco, idest

in ardore (male cod. _in uno illo hoc ardore_) tota tria ipsa pariter

apparerent. Si flammae adhaerenti sulphuri adhiberetur competens

fomentum, licet deesse viderentur carbones, repente tamen in uno illo

tota tria illa habentur pariter. Sed etsi carbo solus adesset, mox

adhibitis stipulis, tota tria illa pariter integra apparerent. Il

secondo capitolo s'intitola _De incarnatione verbi Dei_ e comincia

così (cod. laur. p. 60): Fuerunt quidam haeretici qui dicerent Christum

unius esse naturae: fuerunt qui dicerent matrem virginem non deum sed

tantum hominem genuisse. Tu autem horum omnium devitans perfidiam crede

Christum unam personam ex duabus et in duabus consistentem naturis,

secundum quod oliva inserta oleastro cum ipso oleastro una est arbor,

atque hoc totum, quod Christus dicitur, genuisse. Quod si dicis, verbum

dei, quod aliunde venit in virgine, gignere non potuit virgo, ergo nec

corruptibile semen viri gignere potest mulier, et quoniam ipsum semen

aliunde venit ad ipsam. Neque enim gignere de ipsa potest mulier nisi

aliunde concipiat. Hoc autem solum interest quod caeterae mulieres

concipiunt ex hominibus, haec autem sola virgo concepit et peperit

semen divinum, verbum scilicet quod caro factum est et habitavit

in nobis. Gli altri capitoli sono: 3. De sacramento baptismi et

penitentia. — 4. De sacramento crismatis. — 5. De sacramento corporis

et sanguinis Christi. — 6. De libero arbitrio et gratia. — 7. De

predestinatione et prescientia Dei. — 8. Quomodo possit Deus timeri

pariter et amari. — 9. De fide et operibus. — 10. De misericordia et

juditio. — 11. De timore et amore. — 12. De laetitia et tristitia. —

13. De vita conjugali et coelibatu, sive de abstinentia et gustatione

ciborum. — 14. De opere manum et sancto otio. — 15. Item de eodem.

— 16. De quiete claustri et frequenti mysterio. — 17. De utilitate

praedicationis et virtute silentii. — 18. De resurrectione mortuorum.

Manca nel codice l'ultimo capitolo che secondo il resoconto d'Anagni

s'intitolava _Confessio fidei_.

[540] Plut. LXXXIX, cod. XLI, c. 108 _verso_: Universis Christi

fidelibus, ad quos litterae istae pervenerint, frater Joachim dictus

abbas: vigilate et orate ne intretis in tentationem. Loquens dominus

Ezechieli prophetae, quem tempore transmigrationis Babiloniae

speculatorem constituerat domui Israel, post multa quae ei scribenda

commiserit, comminatus est dicens: si me dicente impio: morte morieris,

non annunciaveris ei, ipse quidem in impietate sua morietur. Sanguinem

autem eius de manu tua requiram etc.

[541] Fol. 279, col. 3: Incipit hymnus eiusdem abbatis Joachim de

patria celesti. Fol. 280, col. 1: Incipit Visio eiusdem preclara ac

plurimum admiranda de gloria paradisi.

[542] Gioacchino nel _Psalterium decem cordarum_, fol. 229, col.

4, rileva questa difficoltà: O humana temeritas quam ceca semper! O

inimica semper humane pietati presumptio! Si sic extimasti simplicem

divinam substantiam, uti seorsum a personis cogitaveris illam,

Sabellium sub Arrio palliasti; si seorsum a substantia tres personas,

Arrium sub Sabelli palliatione excusas.

[543] Vedi anche l'_Expositio in Apocalipsim_, fol. 34, col. 2.

[544] _Psalt._, fol. 229, col. 3. Inter calorem et splendorem

scissionem facere nequis, et tamen eos non dubitas esse duos; et

divinam vis substantiam scindere, ut trinum deum credere possis?

Item quod his nequius est, nescio que tria preter substantiam nova

adinventio assignare presumpsit, ut in altero unitas in altero trinitas

demonstretur quasi cum substantiam illam igneam, que in celo est, et

radium qui ex ea nascitur, et calorem unum solem esse dicimus, quartum

aliquod solis nomine assignamus. Cfr. fol. 229, col. 2.

[545] _Psalt._, fol. 230, col. 4: Inter cetera ergo opera domini,

que misterium exhibent trinitatis, magnum tenet locum decacordum

Psalterium. Est enim, ut diximus, vas unum musicum, quod etsi dividi

per partes potest, quia corpus est, non tamen ut esse possit decacordum

Psalterium, quamdiu ergo Psalterium est, indivisum est. Si dividitur in

partes non esse desinit id quod erat. Igitur vas ipsum unum est, sed

tamen in tribus cornibus miro modo consistens. Adeo enim tria cornua

ipsa unitas possidet indivisa, ut et tria videantur esse unum et unum

tria.

[546] _Psalt._, fol. 231, col. 2: Aliud sonat unus, aliud sonat

unitas. Unus non absolute dici nequit, nisi de una persona. Unitas

vero proprie dici non potest nisi de duobus ad minus. Neque enim cum

iubemur consistere in unitate, ad singularem personam referri posse

credendum est, licet ad populum, ad conventum, ad plebem. Cum enim

dicitur absolute: unus est hic aut illic, non est in loco ille nisi

unus, persona incunctanter intelligo; cum vero dicitur: unitas est in

loco illo, profecto nihil aliud intelligimus, quam multorum cor unum et

animam unam; hoc est unam voluntatem et unum consensum.

[547] _Psalt._, fol. 240, col. 1: Solus tamen Pater genitor est, solus

Filius genitus, solus Spiritus sanctus ab utroque procedens. Solus

autem Pater sic mittit Filium et Spiritum sanctum, ut a nullo mittatur,

et idcirco eterna Patris divinitas communis est Filio et Spiritui

sancto. Incarnatio vero Filii propria Filii est. Assumptio columbe vel

ignis propria Spiritus sancti, etsi una sit operatio trium.

[548] _Psalt._, fol. 240, col. 2: Sicut autem timoris nomine Patrem,

sapientie Filium, ita charitatis nomine intelligimus Spiritum sanctum.

Fol. 241, col. 3: In actionis obtinentia timor domini, in lectionis

studio sapientia, in oratione et confessione operatur dilectio. Tenemur

obedire per timorem, qui est Pater; tenemur legere per sapientiam,

qui est Christus; tenemur psallere et orare per charitatem, qui est

Spiritus sanctus.

[549] Che una connessione corra tra la dottrina della trinità e quella

dei tre stati lo dice l'_Expositio in Apocalipsim_, fol. 142, col.

2. Pro eo enim quod Deus trinitas est, in tribus magnis certaminibus

oportebat dissolvi regnum mundi hujus a compage sua, ut statueretur

perpetue regnum Dei. Cfr. _Concordia_, II, I, 6, fol. 8, col. 4.

Alioquin si una persona esset deus, nec tria distincta opera essent

querenda, nec in uno tamen concordia assignari valeret.

[550] _Apoc._, fol. 3, col. 2: Est enim clavis veterum notitia

futurorum. _Conc._, II, 5, fol. 8, col. 1: Intelligentia illa quae

Concordia dicitur similis est vie continue, que a deserto porrigitur

ad civitatem, interpositis locis humilioribus, in quibus se viator

ambigat iter rectum adire, et nihilominus interpositis jugis montium,

a quibus possit posteriora et anteriora respicere, et residui itineris

rectitudinem ex retroactae viae contemplatione metui. Omnis enim, qui

coram facie graditur, ubi itineris vestigium non apparet, ex aspectu

retroacti agendi rectitudinem pensat.

[551] _Conc._, II, I, 1, fol. 6, col. 3. Multum ergo distat inter

utrumque celum, multum inter utrumque testamentum differentia est.

Differunt sane utriusque nativitates, differunt vite, differunt bella,

differunt et victorie. Illi enim ex carne, isti ut jam dixi ex aqua et

spiritu nati sunt .... illi faciebant uxoribus libellum repudii ....

isti in typo Christi et ecclesie singuli singulas teneri jubentur ....

illi pro terrenis possessionibus pugnaverunt, isti non tam pro terra

aut qualibet terrena substantia, sed pro sancte libertate ecclesie et

salute spirituum suorum preliare noscuntur.

[552] _Apoc._, fol. 3, col. 1. Pro quattuor autem historiis quattuor

evangelia data sunt .... Duo vero medii Marcus et Lucas non apostoli

sunt, sed apostolorum discipuli et audita potius quam visa describunt.

Sicut ergo apud nos si humano liberaretur judicio, majoris auctoritatis

esse quis diceret que apostoli visa, quam quod apostolorum discipuli

non tam visa quam audita scripserunt, ita historiarum quattuor,

prime et ultime, Job scilicet et Hester majorem judeorum presbiteri

auctoritatem dederunt, quam duobus mediis, Tobie vero et Judith.

[553] _Conc._, II, I, 1, fol. 7, col. 2. Oportet inquam nos in hoc

opere altare testamenti prioris pro dono omnipotentis Dei ordinate

componere, fundentes et statuentes desuper aquam testamenti novi,

ut aliud inter aliud, ac si rota infra rotam inesse per concordiam

videatur. Invisibilem autem spiritum ignem suum spiritualem veluti de

tertio celo dirigere, ut, veniente quod perfectum est, evacuet quod ex

parte.

[554] _Conc._, III a, 18, fol. 29, col. 4. Attendamus ergo

spiritualiter quae spiritualiter dicta sunt, et quemadmodum aedificent

spiritualiter resoluta quae, carnaliter intellecta, insipida sunt.

[555] _Conc._, Prol., fol. 8, col. 1. Allegoria est similitudo

cujuscusque rei parve ad maximam ac si dies ad annum, ebdomada ad

etatem, persona ad ordinem vel ad urbem ad gentem ad populum et

mille talia. Verbi gratia Habraam unus est homo et significat ordinem

patriarcharum, in quo multi sunt homines. Zacharias unus est homo et

hoc ipsum significat. Sarra una est femina et significat Synagogam ....

Datus est filius Sarrae, filius non carnis sed permissionis temporis

senectutis suae. Hoc est quando venit plenitudo temporum ut mitteret

Deus filium suum; ergo Elisabethe illud idem significat.

[556] _Conc._, lib. V, cap. I, fol. 60, col. 3, 4; _Apoc._, fol. 14,

col. 3. Tutte queste interpetrazioni si riducono a quattro principali,

fol. 61, col. 3. Quia ex hiis omnibus quatuor sunt intelligentie

principales, que ceteras omnes continet infra se 1.º Historica seu

et 2.º moralis 3.º contemplativa [sub cujus nomine continentur duo

tropologica et anagogica, quarum prima inferior est contemplativa,

secunda superior] et 4.º typica, que dividitur in septem speciebus.

[557] _Concordia_, V, 2, fol. 61, col. 1; cfr. II, I, 29, fol. 28, col.

2.

[558] _Apoc._, fol. 63, col. 4.

[559] Queste strane allegorie si leggono nel _Commento all'Apocalisse_,

fol. 53, col. 4; fol. 54, col. 3, 4.

[560] _Conc._, IV, I, fol. 42, col. 2, 3. Sciendum quoque quod

concordia non secundum totum exigenda est, sed secundum quod clarius et

evidentius est; non secundum cursum historie, sed secundum quid ....

Ita novum testamentum simile est veteris testamenti .... Sicut ergo

sunt arbores sylvae plurimae quae in stipitibus sunt similes sed tamen

in ramis foliisque dissimiles, sic et duo testamenta in rebus quidem

generalibus similia sunt sed in specialibus dissimilia.

[561] _Conc._, II, I, 2, fol. 7, col. 2. Concordiam proprie esse

dicimus similitudinem aeque proportionis novi ac veteris testamenti,

eque dico quoad numerum non quoad dignitatem, cum videlicet persona

et persona, ordo et ordo, bellum et bellum ex parilitate quodam

mutuis se vultibus intuentur, utpote Habraam et Zacharias, Sarra et

Elisabeth, Isaac et Joannes Baptista, et homo Jesus et Jacob, duodecim

Patriarche et numeri ejusdem apostoli, et quodlibet simili, quod totum

ubicumque occurrerit non pro sensu allegorico sed pro concordia duorum

testamentorum facere certum est, unum vero spiritualem intellectum ex

utroque procedere.

[562] _Conc._, II, I, 10, fol. 10, col. 3. Non igitur secundum

intellectum numerum annorum extimanda sunt tempora ista, sed secundum

numerum generationem. Etenim ab Adam usque ad Christum fuerunt

generationes quadraginta et tres, et ab Osia usque ad finem secundi

status sexaginta tres; ab Osia namque initiatum est testamentum novum

quod confirmatum est in Christo, ne prius videretur deficere vetus quam

novum seminatum et radicatum germinaret ex humo et produceret fructum.

[563] Oltre alle suddette analogie Gioacchino sa scoprirne un'altra

che per la sua singolarità merita di esser riferita. _Conc._, IV, 2,

fol. 43, col. 2. Sed et illud ad concordiam pertinere non est dubium,

quod sicut Eva prima mater corrupta per serpentem genuit geminos in

peccato, quorum junior a primogenito interfectus est; ita, ut traditur,

tempore predicti Osie mater populi romani, que vocata est Rhea vel

Ilia, geminos concepit de stupro, et nihilominus primogenitus juniorem

occidit.

[564] _Conc._, II, I, 5, fol. 8, col. 2. Habet autem iter istud, quo

pergere cupimus, duce deo, aliquid securius utpote quam non aliquo casu

agitar aut agi capit, sed in dei sapientia et doctrina habens stationes

suas certis limitibus designatas. Qui videlicet limites diversis modis

considerandi sunt, largo seu et districto secundum majora tempora et

secundum mediocra et minora; quod totum de numero generationum et

temporum proprietate colligitur. Aliud namque tempus fuit, in quo

homines vivebant secundum carnem, hoc est usque ad Christum, cujus

initiatio facta est in Adam. Aliud in quo vivitur inter utrumque, hoc

est inter carnem et spiritum, usque scilicet ad presens tempus, cujus

initiatio facta est ab Heliseo propheta, sive ab Osia rege Juda. Aliud

in quo vivitur secundum spiritum usque videlicet ad finem mundi, cujus

initiatio a diebus beati Benedicti. Fructificatio itaque vel proprietas

primi temporis, sive ut dicimus melius, primi Status ab Habraam usque

ad Zachariam patrem Joannis Baptiste, initiatio ab Adam. Fructificatio

secundi status a Zacharia usque ad generationem quadragesimam secundam;

initiatio ab Osia sive a diebus Asa sub quo vocatus est Heliseus

ab Helya propheta. Fructificatio tertii status ab ea generatione,

quae fuit vigesimasecunda a Sancto Benedicto, usque ad consumationem

seculorum; initiatio a Sancto Benedicto.

[565] _Conc._, II a, 18, fol. 13, col. 1. Ab Adam usque ad Jacob

fuerunt generationes 21: a Jacob usque ad Asa et alio modo usque ad

Osiam generationes 21; licet enim judices qui prefuerunt populo Israel

non pertineant ad ordinem generationum; tamen pro generationibus

accipiendi sunt, quia quedam propagatio spiritualis fuit in eis sicut

ut in regibus Jude et Israel. Exinde ab Asa usque ad Achim, sive ab

Osia usque ad Christum generationes 21.

[566] _Conc._, II, I, 19, fol. 13, col. 1. Quia denarius numerus

perfectus est integer in seipso, in eo velut in fonte aliorum

statuendus esset finis inquisitionis nostre .... Si quidem ab Adam

usque ad diluvium generationes decem, a diluvio usque ad subversionem

Sodomorum generationes decem. Exinde usque ad Obed, qui fuit

contemporaneus Hely, generat. X. Exinde usque ad Joas, in cujus diebus

cepit sterminari Israel ab Azael rege Siriae, gen. X. Exinde usque ad

trasmigr. Babilonis gen. X.

[567] _Conc._, II, I, 23, fol. 14, col. 3. Et que sint illa septem

signacula (memorata in libro Apocalipsi) septem signa quorum sex

peracta sunt in labore filiorum Israel, septimum in otium.

[568] _Conc._, II, I, 9, fol. 10, col. 2. Primus status tenendus est ab

Adam usque ad Christum, secundus ab Osia rege usque ad presens, tertius

a beato Benedicto usque ad consumationem seculi.

[569] _Conc._, IV, 24, fol. 53, col. 4. Illud autem lectorem moneo et

maxime in legendis historiis et notandis annorum numeris studiosum,

ut si forte in distinctione pontificum et imperatorum aliquid per

generationes singulas invenerit corrigendum, quod ex corruptione

multimodo chronicarum accidesse posse non nego, liberum sit ei pie

tamen et veraciter emendare, ne forte sicut ego in diversis diversa

repperi, ita accidere potuerit ud ad summam veritatis venire nequierit

....

[570] _Conc._, IV, 3, fol. 44-45. Il raffronto si chiude con queste

parole: Quod intelligens Constantinus imperator beato papa Silvestro

imperialem, quam ipse tenere videbatur, tamquam deditam Christo regi

sponte obtulit dignitatem. Verumtamen quia regnum Christi non est

ex hoc mundo, sic visum fuit romanis pontificibus debitam semper

a Christo accipere potestatem, ut tamen usum temporalis regni vel

potius bonorum corporalis regiminis illis cogerentur permittere,

qui mundi gloriam querunt, ne hi, qui juxta Apostolum militant deo,

implicarentur temporalibus negociis. Gioacchino conosce ed apprezza

grandemente l'opuscolo di S. Bernardo indirizzato a papa Eugenio.

(_Conc._, V, 64, fol. 94, col. 4). Bernardus noster abbas Claravallis,

qui in libro suo de Consideratione misso ad Eugenium papam, nihil de

negligentiis aut gravamine subjectorum derelictum est in tantum, ut

adeo liber ipse alter leviticus esse putaretur. Et quamvis sanctus vis

mordacius argueret in romano pontifico occupationem, non tamen absolute

occupationem, sed illam quae est secundum seculum, per quam ea, que est

secundum Deum occupatio, periit.

[571] IV, 5, fol. 46, col. 1. Non enim in hac generatone aliquis

imperator similis Salomoni in sapientia reperitur. Et tamen per

spiritualem intellectum completum est in hac eadem generatione secundum

aliquod mysterium Salomonis, quia Christus Jesus, quem significat

Salomon altius pre solito per quosdam preordinatos servulos abundanter

influxit .... Hylarius, Hieronimus, Joannes Chrisostomus, Augustinus.

[572] _Conc._, IV, 6, fol. 46, col. 4; IV, 8, fol. 47, col. 4; fol. 48,

col. 1.

[573] Il cap. IV, 17, fol. 52, col. 2-3, che riguarda Leone si chiude

con queste secche parole per Gregorio VII: Denique et in sequenti

generatione, que respicit Joachaz (Joachin), quia sine consensu

imperiali electus est Gregorius VII in romanum pontificem, obsessus ab

imperatore idem papa, sublatusque idem a duce normandorum ductus est

usque ad Salernum. In cujus locum idem imperator substituit Gilbertum,

ravennatem episcopum, vocavitque eum Clementem. Completa est autem

in hoc facto similitudo ei que accidit regi Joachaz, quem rex Egypti

amovit a Hierusalem, ne regnaret in eo, et substituit ei Joachim

fratrem ejus pro eo.

[574] _Conc._, IV, 22-25, fol. 53, col. 2; fol. 54, col. 3. Riporto

solo la fine di questo lungo passo. Etenim ordo ille, qui pro claritate

sapientie dici poterat aurum, modo obscuratum est et rursum velut

in nigrum plumbum. Et hii, qui quasi lapides preciosi contineri

consueverunt in claustro cordis, modo percurrentes vias latas, dispersi

sunt in capite omnium platearum, disponentes exteriora negocia,

dirimentes eas et lites judiciorum non bonorum .... Nunc autem ipsius

ecclesie exigentibus culpis, hii qui successerunt in ipso ordine

sacerdotali, nihil pene habentes de imitatione celestis hominis,

terreni sunt omnino et terrena sectantur.

[575] IV, 30, fol. 55, col. 4. In ecclesia vero incipit generatio

quadragesima prima anno domini 1201 .... Sed tamen expectandum est cura

ingenti timore.

[576] _Conc._, I, 8, fol. 9, col. 3: Habet et monachorum ordo imaginem

Spiritus Sancti qui est amor Dei; quia non posset ordo ipse despicere

mundum, et ea quae sunt mundi nisi provocatus amore Dei et tractus ab

eodem Spiritu, qui expulit dominum in desertum, veruntamen spiritualis

dictus est quia non secundum carnem ambulat sed secundum spiritum.

Igitur primus ordo initiatus est ab Adam, secundus ab Osia rege Juda,

tertius secundum aliquid ab Heliseo propheta, secundum aliquid a beato

Benedicto. Quare sic? Quia Spiritus Sanctus a patre filioque procedit.

[577] _Conc._, II a, 14, fol. 11, col. 4: Si autem incipis ab Asa

sub quo vocatus est Heliseus, ab ipso usque ad trigesimam septimam

generationem ab incarnatione Domini, sub qua et convaluit pre solito

ordo monasticus sub regula sancti Benedicti in partibus Galliarum

generationes sexaginta tres, usque vero ad initium tertii status

septuaginta.

[578] _Conc._, II, I, 14, fol. 11, col. 3: Et rursus a sancto Benedicto

usque ad consumationem seculi eadem existimatio manet sub eo tamen

dierum numero, quem novit ipse solus, qui fecit omnia secundum

consilium voluntatis sue. Ivi, III, 6, 7, fol. 42, col. 3: Ego autem

mediam horam (Apoc., 8, 13) in loco isto pro dimidio anno accipiendum

esse puto. Quid tamen de hoc verius sit judicio domini relinquendum.

V. 64, fol. 95, col. 1: Sed utrum natus sit puer, qui designatus sit in

Salomone aut in primo nasciturus, deus melius novit. Quia initia semper

obscura et intellectu difficilia. V. 118, fol. 134, col. 2: Si queris

dierum numerum non est meum dicere neque scire; quod nobis datum est

hoc solvimus.

[579] IV, 31, fol. 56, col. 2: In ecclesia incipiet generatio 42

anno vel hora quam Deus melius novit. Non è meraviglia che si possa

conoscere la fine di una generazione e non il principio, perchè

Gioacchino più volte ripete che la durata della generazione può

essere maggiore o minore del numero medio. Così _Conc._ II, I, fol. 12

Generationis in veteri Testamento variae fuerunt et inequales.

[580] _Conc._, II, I, 16, fol. 12, col. 3: Igitur in Testamento

novo non secundum carnem accipienda est generatio sed secundum

spiritum. Et quoniam triginta annorum erat dominus quando cepit

habere filios spirituales, quod et perfiguratum fuerat in unctione

David et inchoatione prophete Ezechielis prophete, recte spatium

generationis in novo Testamento triginta annorum numero terminatur

nimirum quod perfectio ipsius numeri ad fidem pertinet trinitatis.

Inde est quod nemo absque magna necessitate debet in novo Testamento

suscipere sacerdotii dignitatem ut fiat pater spiritualis nisi sit

triginta amorum .... Igitur generationes ecclesie sub spatio XXX

annorum singule sub singulis tricenariis accipiende sunt, ita ut sic

Mattheus comprehendit tempus primi status sub spatio generationum 42,

ita tempus secundi super eodem generationum numero terminari non sit

dubium, maxime cum ostendatur significatum in numero dierum, quo mansit

absconditus Helias (III _Reg._ 19) a facie Acab, et quo mulier amicta

sole, que designatur ecclesia, mansit abscondita in solitudine a facie

serpentis, (_Apoc._, XII, 6) accepto haud dubium die pro anno et mille

ducentis sexaginta diebus pro totidem annis.

[581] V, 15, fol. 67, col. 4: Sic quondam Helias certis temporibus

diebus vel annis mansit absconditus a facie Jezabelis, hoc est tribus

annis et mensibus sex, ita in eodem spatio dierum et annorum dicta est

memorata stetisse in solitudine, hoc est 1260 (_Apoc._, XII, 6). Hoc

tempus et tempora et dimidium temporis, quia vero numerus iste dierum

vel annorum noctibus sit ad agnoscenda tempora dies et annos, et in

secundo hujus operis libro sufficienter demonstratum est. Cfr. V, 75,

fol. 104, col. 2.

[582] _Conc._, V, 89, fol. 118, col. 2. Quod ergo mulier ista

ascenderat in eminentiorem partem domus, et ut fugeret consortia

publica, ibi se contegerat cum puellis suis, quid nisi vitam

contemplativam et anacoreticam significare creditur maxime cum scriptum

sit in libro Apocalypsi de muliere amicta Sole, et mulier fugit in

solitudinem ut pascat ibi diebus 1260. Cfr. _Apoc._, fol. 160, col. 2.

[583] _Conc._, l. c., fol. 117, col. 4. Vidua Judith ecclesiam

orientalem sicut puto designat .... mansit autem Judith in viduitate

sua annis tribus et mensibus sex. Magnum istud plane et apertum

mysterium. Hic est enim ille magnus numerus qui universa hec continet

facta. Sunt etenim menses 42 sive dies 1260, nihilque aliud designant

quam annos 1260, in quibus novi testamenti sacramenta consistunt.

[584] II, I, 14, fol. 11, col. 8. Ordo monachorum secundum aliquid

ab Heliseo propheta, qui vocatus est ad gratiam prophetie in extremo

tempore Asa regis Juda, et secundum aliquid a beato Benedicto, qui

quantum datur intelligi ex his que legimus in libro dialogorum vocatus

est a domino ad ordinem monachatus circa extremitatem 16 generationis

ab incarnatione Domini.

[585] _Conc._, II a, 25, fol. 15, col. 2. Reversus est autem Sol decem

lineis in diebus Ezechiae, qui fuit decimus tertius a Salomone, ut bis

decem generationes numerari debuissent.

[586] _Conc._, II a, 12, fol. 10, col. 4. Quod in sequentibus

diligentius prosequendum est liquet quod a Jacob patriarcha velut

duobus viis descenditur usque ad David seu per judices et rectores

populi, altera per patres ut ipse unus David veluti quidam prepotens

annis duos in se rivos suscipiat ex uno quidem fonte progressos, sed

diversis usque ad se aquarum ductibus venientes.

[587] _Apoc._, fol. 27, col. 4. Querendum est nobis .... cur

beatus Johannes, apocalipsis librum eisdem septem ecclesiis quasi

spiritualiter delegaverit, qui non modo ex parte ut prophetae ceteri

sed generalius prae multis aliis fidelibus loquitur universis.

[588] Ivi, fol. 29, col. 3. Igitur quod ad quinque tribus generaliter

spectat, ab exordio temporum usque ad Christum consummatum est.

Et non in eisdem quinque tribubus omnes illorum temporum electorum

progenies intelligendae sunt, que fide et operibus bonis eterne regnum

beatitudinis hereditare meruerunt.

[589] _In Apocal._, fol. 29, col. 1. Et recte quoque Ruben et Gad

et dimidia tribus Manasse ad plagam orientalem laborum suorum premia

perceperunt, quia prime ille generationes seculi, que ab Adam usque

ad Noe, a Noe usque ad Habraam, ab Habraam usque ad Moysen, quasi due

tribus et dimidia sine lege vixerunt, et mundi origini adjacentes

fuerunt velut ad plagam orientalem, hoc est in etatibus primis,

in quibus sine lege vivebant. Ivi, col. 2: Igitur a Moyse usque ad

Christum reliqua Manasse tribus dimidia, Effraim quoque et Juda velut

ex hac fluminis parte hereditatem acceperunt, quia sicut duas etates et

dimidiam ante legem, sic duas et dimidiam sub lege Deus onnipotens esse

voluit. Septem vero distinctiones temporum ab initio secundi status

usque ad initium tertii in hac vero etate sexta, secundum quod liber

iste docet, instituit, ut et numeri duodenarii servaretur integritas,

et perfectio quinarii ac septenarii si qua alia non de essent. In

questo luogo cita la _Concordia_: de quibus in opere _Concordie_

fecimus mentionem.

[590] _In Apoc._, fol. 48, col. 2. Veruna quod filius Dei, qui

proprie dicitur sapientia, formam servi assumpsit, in qua sustineret

lassitudinem et laborem, Spiritus vero Sanctus, qui vocatur Dei

charitas, non assumpsit; quia et nos in addiscenda sapientia

angustamur, affligimur et laboramus, in amando vero quem amare libet,

nullas afflictionis sustinemus angustias .... Et quia quinque sunt,

ut jam diximus corporis sensus, in quibus se mortalis homo ad studium

actionis exercet, septem vero dona spiritus, quibus homo interior

efficitur spiritalis, merito quinque principales ecclesie unigenita

Dei Filio attribuenda sunt, septem vero Spiritui Sancto .... quinque

opera Christi .... primum opus Christi nativitas fuit, secundum passio,

tertium resurrectio, quartum ascensio, sane quintum opus ipsa est

ostensio linguarum et missio spiritus sancti ....

[591] Fol. 54, col. 2. .... quid enim velit septem planetarum

distinctio cogitare compellimur, presertim cum septenarius numerus

tante perfectionis sic, ut vix aut nunquam possit carere non dico

qualicumque sed perfecto mysterio. Querimus ergo fide, ratione

juvante, et invenimus in electorum agminibus septem quosdam viros

proprietate quodam in misteriis ab illorum multitudini segregatos.

Adam, Noe, Abraam, Moyses, David, Joannes Baptista, Helias .... deus

omnipotens misit in mundum hos septem viros magnos et nominatos per

diversa intervalla temporum, ut quasi quosdam novos cursus peragerent

preceptorum Dei.

[592] Fol. 57, col. 1. Sunt itaque istorum radii septem proprietates

eorum, in quibus similitudines septem ordinum denotatae sunt.

[593] Fol. III, col. 4. Congruit namque proprietate quadam fortitudo

praelatis, scientia dyaconibus, intellectus doctoribus, sapientia

contemplatoribus, consilium conventualibus, pietas eis qui miseratur

pauperibus, timor conjugio alligatis.

[594] Vedi l'interpetrazione dei suggelli _In Apoc._, fol. 114 e

segg. Nel fol. 117, col. 3, si legge questo passo importante per la

cronologia di Gioacchino: Constet autem quod post quintum sigillum, in

cujus extremitate nos sumus, restat adhuc martyrum pugna.

[595] Fol. 118, col. 1. Volo enim illum scire, duobus modis accipi diem

ultimum et diem judicii. Accipitur enim largo modo pro quodam incerto

tempore .... et accipitur stricto modo de conclusione ipsius temporis,

quando consummatis cunctis mysteriis, ibunt impii in supplicium

eternum, justi autem in vitam eternam. Cfr. fol. 139, col. 4.

[596] Fol. 118, col. 4. Cura ordo ille preclarus, qui letus et

ylaris esse debuit, splendore lucidus et candore (fol. 119, col. 1),

accidentibus contra votum contrariis, pro merito pravitatis sue tristis

efficitur et obscurus. Dum enim multum laborat et parum proficit, dum

nimis occupatur in exterioribus pro stipendiis carnis, a studio vite

spiritualis incipit esse alienus .... Obscuratur aurum, cura splendor

vite contemplative in ordine monasticho inanescit, mutatur et color

optimus, cum hii qui positi sunt ad speculanda celestia, inhiare

incipiunt lucra terrena.

[597] Fol. 119, col. 2. Sed et vita clericorum, que primo radios lucis

sue effundere solebat in populo, proh dolor! in sanguinem versam esse

videmus. Nihil enim in ea spirituale, nihil celicum; sed omne pene

lubricum, totum carnale, totum caro et sanguis et evisceratio spiritus.

Ubi lites, ubi scandala, ubi rixe, ubi invidie, ubi emulationes?

Nonne in ecclesia clericorum? Nonne inter eos qui lucem exemplorum

suorum dare subjectis plebibus debuerunt?... Denique et stellas celi

absque numero cadere (VI, 13) videmus in terra, sive ruina pravitatis

heretice, sive (ut in pluribus) lapsu carnis.

[598] Fol. 123, col. 1. Silentium sacri sabbati silentium est vite

contemplative. Silent enim sancti consumatis mysteriis ut audiant quid

loquatur in se dominus deus.

[599] Fol. 130, col. 3. Quis fuit miser iste .... deus scit, clericum

tamen fuisse et imbutum scientia litterarum ex huius textu lectionis

apparet.

L'eresia nel Medio Evo · 第 54 / 57 题