da Mananalide presso Samosata, appartenente alla setta gnostica
di Marcione, ispirato dalla lettura di S. Paolo, si annunzia come
restauratore della chiesa paolinica. A lui morto intorno al 684
succedono Simeone († 690), Paolo († 715), Gennasio († 745), Giuseppe
(† 775), Baanes fino all'801, per opera dei quali il Paolicianismo
si diffuse per tutta l'Asia Minore. Sergio che nell'801 si oppose a
Baanes, accusato d'immoralità, si può tenere come il secondo fondatore
della setta. Alla morte di Sergio accaduta nell'835 si decise di
non nominare più un capo spirituale. Ma scoppiate le persecuzioni
dell'imperatrice Teodora, i Paoliciani fuggirono sotto il comando di
Corbeade, il quale ben presto fattosi lor capo, divenne così potente
che unito ai Saraceni dette battaglia agl'Imperiali. Nè meno ardito
fu il successore Crisocere, che nell'867 fino ad Efeso estese le
sue scorrerie. Vinti poi dall'imperatore Basilio, che di persona
li combattè nell'872, i Paoliciani si sottomisero al vincitore,
ma non rinunziarono alla loro fede. Ed un secolo più tardi nel 970
l'imperatore Giovanni Zimisce li mandò in Tracia presso Filippopoli,
ove, a patto che custodissero i confini dell'Impero, concesse loro
piena libertà di coscienza. A cotesti paoliciani il Muratori riadduce
i Catari, e non a torto, perchè la setta paoliciana è la più vicina
alla catara sia pel tempo sia per gl'insegnamenti. Certo non si possono
negare nel paolicianismo gl'influssi manichei, e per questo rispetto il
manicheismo è la remota sorgente di tutte queste eresie dualistiche; ma
oltre alle opinioni dualistiche il GIESELER, II, 1, pag. 15 e segg.,
400 e segg., rileva nel paolicianismo la condanna di ogni esteriorità
nel culto. Anche il NEANDER, op. cit. V, 362: They maintained that by
the multiplication of external rites and cerimonies in the dominant
church the true life of religion had declined. Dicevano lo stesso i
Catari.
[161] ADEMARO, _Cronaca_: Pauco post tempore per Aquitaniam exorti sunt
Manichaei seducentes plebem. DUPLESSIS, 1, 5, riferisce l'avvenimento
all'anno 1010; PERTZ, _Mon._, _Germ. Script._, IV, 138, all'anno 1018;
BOUQUET, _Recueil_, X, 159, all'anno 1022.
[162] Decem ex canonicis Sanctae Crucis Aurelianensis, qui videbantur
aliis religiosores, probati sunt esse Manichaei. Quos rex Rotbertus
.... cremari iussit [D'ARG., 1, 5; _M. G. script._, IV, 143; BOUQUET,
X, 159]. ROD. GLABER, _Hist._ lib. III, cap. 8 (BOUQUET, X, 35)
darebbe il 1023; Tertio de vicesimo infra iam dictum millenium apud
Aurelianensem urbem reperta est cruda ... haeresis. Ma la cronaca
d'Auxerre (BOUQUET, X, 271), anticipa d'un anno: MXXII Aurelianis
cremantur Clerici ... ac si denuo Manichaei haeretici. E questa data
viene accettata dal Bouquet e dal Pertz, perchè è accertato in un
documento pubblico [BOUQUET, X, 35, not. a]. Glaber ci conserva il
nome di due capi degli eretici; quorum unus Lisoius in monasterio
sanctae crucis clericorum clarissimus habetur, alter idem Heribertus
... capitale scholae tenebant dominium. Anche Ademaro (PERTZ, IV,
143; BOUQUET, X, 159) conosce uno di essi. Qui autem flammis iudicati
sunt supradicti decem cum Lisoio, quem Rex valde dilexerat. Ma tanto
Glaber come Ademaro riferiscono imperfettamente il fatto, perchè da
un documento pubblicato dal D'Achery (_Spic._, II, 167; BOUQUET, X,
536) intitolato _Gesta synodi Aurelianensis anno MXXII adversus novos
Manichaeos_ sappiamo che Eriberto nonchè capo era invece un prete
recentemente convertito per opera dei due prelati Stefanus et Lisojus,
apud omnes sapientia clari sanctitate seu religione magnifici. Questo
Eriberto stava presso un Arefasto dei conti normanni, e tornato nella
costui casa da Orleans, dove s'era recato per istruirsi, pare che
volesse convertire il suo ospite alla nuova religione. Ma questi non
che piegarsi alla nuova dottrina la denunziò al conte Riccardo con
preghiera di parteciparla al re. Era una cosa ben grave che in Orleans
fosse apparsa l'eresia, e che vi partecipassero alte persone del
clero, e tenute da tutti in grande stima, come Stefano confessore della
regina, ed un canonico cantore di nome Teodato morto tre anni innanzi
nell'eresia (ADEMARO in BOUQUET, X, 159). Il re Roberto pensò quindi
di riunire intorno a sè un sinodo di prelati, che interrogassero gli
eretici. Stefano e Lisojo non smentirono le loro opinioni. Cumque ab
hora diei prima usque ab horam nonam multifariam elaborarent omnes,
ut illos a suo errore revocarent, et ipsi ferro duriores minime
resipiscerent .... de gremio Sanctae Ecclesiae eiecti sunt. Qui cum
ejicerentur Regina Stephani olim sui confessoris cum baculo, quem
manu gestabat, oculum eruit ... deinde praeter unum clericum et unam
monacham cremati sunt. La stessa narrazione d'accordo con Ademaro e
Glaber ricorda le virtù dei capi dell'eresia. E se anche non ce lo
dicessero le fonti, il fatto solo di non aver mentito nè abiurato
sotto la minaccia del rogo prova una gran forza di convincimento e di
carattere. Il che mal s'accorda colla leggenda che gli eretici usassero
raccogliersi di notte in una casa ad invocare con canti il diavolo,
che non tardava di comparire. Et tunc omnibus extinctis luminibus,
quamprimum quisque poterat mulierem arripiebat: sine peccati respectu
et utrum mater, aut soror, aut monacha haberetur. Ex quo spurcissimo
concubitu infans generatus, octava die ... in igne cremabatur. Cinis
veneratione colligebatur atque custodiebatur. Simili favole non
inventarono un tempo i Pagani in danno dei Cristiani?
[163] GLABER, loc. cit. Fertur a muliere quadam ex Italia procedente
haec insanissima haeresis in Gallis exorta. Ademaro la fa venire dal
Perigord (_ipsi decepti a quodam rustico Petragoricensi_), il che
non esclude che nel Perigord fosse importata dall'Italia. Anche per
l'eresia di Cambrai del 1025 dicono gli atti del Sinodo di Arras _ab
Italiae finibus advenisse_ (MANSI, Conc., XIX, 425. BOUQUET, X, 540).
[164] Vedi in MURATORI (_Antiq. Ital._, Diss. 60) il decreto di Ottone
IV: omnes hereticos Ferrarie commorantes, Patharenos sive Gazaros
imperiali banno subiacere, nisi ad unitatem Ecclesie secundum mandatum
Ferrariensis episcopi convertantur.
[165] MURATORI, l. c., pag. 446: Et pro molendinis Patarinorum,
et Petri de Cagnense dentur eis pro cambio molendina quae fuerent
Bachedeferro ad congruum et convenientem fictum. Il documento è
dell'anno 1192. Non essendo nominato il proprietario cataro il Muratori
crede che il molino fosse una proprietà collettiva degli eretici, che
ivi teneano le loro adunanze. Lo Schmidt sospetta che il passo dello
stesso documento: Molendina Patarinorum penitus destruantur, accenni a
misura presa contro gli eretici, invece trattasi di un'espropriazione
per utilità pubblica, come si direbbe oggi.
[166] LAMI, (_antichità toscane_, II, 491) che riporta da una cronaca
questo passo: MCLXXIII, XVIII. Kal. Maij: Indictione VI: propter
Paterinos amissum est officium in civitate Fiorentina. Ma da questo
passo male induce il Lami che l'eresia non si propagasse prima del 1170
contro la testimonianza del Villani e di Simone della Tosa. E come
nel breve giro di tre anni l'eresia poteva acquistare tanta forza,
quanta gliene attribuisce il cronista? Lo stesso Lami pag. 496 dice:
«che favoreggiavano e sostenevano Filippo Paternon (vescovo cataro)
alcuni possenti cittadini .... Barone di Barone, Pulce di Pulce,
Gherardo Cipriani, Chiaro di Manetto, Conte di Lingraccio, Uguccione di
Cavalcante, e le famiglie Saraceni e Malpreso».
[167] Vedi sui Patarini di Orvieto lo studio del Fumi. _Arch. Stor._,
1875, 4ª dispensa.
[168] Vita di Gregorio IX, MURAT., _Script._, III, 578. FICKER, _Die
gesetzliche Einführung der Todestrafe für Ketzer_, pag. 207.
[169] Ioachim in Apoc., f. 131, 167.
[170] Ademaro all'anno 1022 (PERTZ, IV, 143): Nihilominus apud Tolosam
inventi sunt Manichei, et ipsi destructi et per diversas occidentis
partes nuntii antichristi exorti, per latibula sese occultare, curabant
et quoscumque poterant viros et mulieres subvertebant.
[171] ANSELMI, _Gesta episc. Leod._ (_M. G. Scrip._, VI, 228). Ut ipsi,
eisque comunicantes catholica communione priventur. Ivi, 227. Qui non
vult mortem peccatorum .... sed per pacientiam et longanimitatem suam
novit peccatores ad poenitentiam reducere.
[172] MANSI, _Concilia_, XIX, 742. Et quia novi haeretici in gallicanis
partibus emerserant eos excommunicavit, illis additis qui ab eis
aliquod munus vel servitium acciperent.
[173] MANSI, (_Concilia_, XIX, 424) riferisce gli atti del concilio
di Arras tenuto nel 1025 da Gerardo vescovo di Cambray ed Arras.
Riproduco questo passo col. 425: At illi referunt se esse auditores
Gandulfi cuiusdam ab Italiae partibus viri, et ab eo evangelicis
mandatis et apostolicis informatos, nullamque praeter hanc scripturam
se recipere, sed hanc verbo et opere tenere. Rodolfo Coggeshale nella
sua cronaca (BOUQUET, XVIII, 92), racconta di una bella fanciulla di
Cambray, che scopertasi per catara o publicana ad un chierico, che le
chiedeva amore, fu da costui denunciata ai superiori ecclesiastici.
La fanciulla alle dimande dei giudici non seppe rispondere, ma
ingenuamente se ne rimise alla sua maestra, il cui nome candidamente
svelò. Furono condannate entrambe. La maestra riescì a fuggire in un
modo miracoloso, secondo il cronista, ma la fanciulla igne consumpta
est non sine admiratione multorum, cum nulla suspiria, nullos fletus,
nullum planctum emitteret, sed omne conflagrantis incendii tormentum
constanter alacriter perferret, instar martyrum Christi, qui olim pro
christiana religione a paganis trucidabantur.
[174] ANSELMI, _Gesta episc. Leod._ (_M. G. Script._, IV, 228) non
aliam condempnationis eorum causam cognoscere potuimus quam quia
cuilibet episcoporum iubenti, ut pullum occiderent, inoboedientes
extiterant.
[175] CAESAR HEISTERBACH, V, 19. Arnoldus discipulorum capitibus manum
imponens, ait: Constantes estote in fide vestra .... virgo quondam
speciosa, et quorundam compassione ab igne subtracta .... ex manibus
illorum (tenentium) elapsa, facie veste tecta, super extincti (Arnoldi)
corpus ruit. Anche il Cantù in un passo, che riferiremo in seguito,
ricorda senza citare la fonte, una fanciulla lombarda, che si getta nel
rogo per morirvi insieme coi suoi parenti.
[176] GUILLELMUS NEUBRIGENSIS, _De rebus anglicis_, II, 13, in
D'ARGENTRÉ, _Collectio iudiciorum_, I, 61. Duce quodam Gerardo ....
solus aliquantulum litteratus; caeteri vero sine litteris et idiotae
.... Princeps praecepit haereticae infamiae characterem frontibus eorum
inuri, et spectante populo, virgis coercitos urbe espelli.
[177] Epist. Inn. III, Lib. IX, 26. Illis autem qui orthodoxae fidei
zelo succensi ad vindicandum sanguinem iustum .... viriliter se
accinxerint .... suorum remissionem peccaminum a Deo eiusque vicario
secure promittatis indultam (PETRI VALLIUM SARNAY, _Hist._ in BOUQUET,
XIX, 13).
[178] GAUFRIDUS in BOUQUET, XII, 448.
[179] _Croisade contre les Albigeois_, trad. Fauriel, v. 8693. Si
pour avoir attisé le mal et éteint le bien, égorgé les femmes et
massacré des enfants, un homme peut en ce monde conquerir le règne de
Jesus-Christ, le comte doit porter couronne et resplendir dans le ciel.
[180] _Croisade_ v. 1055 et le monde entier leur court sus et leur
porte haine plus qu'a sarrasins.
[181] CAESAR HEIST., VI, 21, pag. 383 (ed. Col. 1591). Cedite eos,
novit enim Dominus qui sunt eius. Il numero dei morti ce lo dà Pietro
di Vaux Cernay, _Hist._, cap. XV (BOUQUET, XIX, 20): Statim intrantes
a minimo ad maximum omnes fere necant, tradentes incendio civitatem
.... fuerunt usque ad septem millia de ipsis Biterrensibus interfecti.
_Croisade_, v. 193. On ne pouvoit leur faire pis, on les égorgea tous,
on égorgea jusqu'à ceux qui s'étaient réfugiés dans la cathédrale.
[182] Quadringenti combusti sunt, caeteri (quinquaginta) patibulis
appensi. (CAESAR HEIST., loc. cit.).
[183] P. DE V. CERNAY (BOUQUET, XIX, 32). Ne timeatis, quia credo quod
paucissimi convertentur .... erant autem perfecti haeretici centum
quadraginta vel amplius. Praeparato igitur igni copioso, omnes in
ipso projiciuntur. _Croisade_, v. 1082. Et ils brûlèrent maint felon
d'hérétique fils de pute chienne, et mainte folle mécréante qui brait
dans le feu.
[184] _Croisade_, v. 1551 e segg. Car jamais dans la chrétienté si
haut baron ne fut, je crois, pendu avec tant d'autres chevaliers à
ses côtés. Car des chevaliers seulement, il en fut là compté plus de
quatre-vingts, à ce que me dit un clerc. Quant à ceux de la ville on
en ressembla dans un prè, jusqu'à quatre cents, qui furent brûlés et
grillés sans y comprendre Dame Giraude que les (croisés) jettèrent dans
un puits et couvrirent de pierres, dont ce fut dommage et pitié.
[185] GUILLELMI DE PODIO LAURENTII in BOUQUET, XIX, 220. Et promisit
quod iustitiam debitam faciet sine mora de haereticis manifestis ....
Inquiret etiam diligenter .... solvat usque ad biennium duas marcas
argenti, et exinde in perpetuum unam, ei qui haereticum ceperit.
[186] FICKER, _Die gesetzliche Einführung der Todesstrafe für
die Ketzerei_ (_Mittheilungen des K. Instituts für österr.
Geschichtforschung._, 1880, II. Heft, pag. 180 e seg.). HAVET,
L'_Hérésie et le Bras séculier dans le moyen âge_ (Bibliot. de l'école
des chartes, 1880, pag. 489 e seg.).
[187] FICKER, loc. cit., che cita _Mon. Germ. Script._, XVIII, pag. 402.
[188] MANSI, _Concilia_, XXII, 157, electis ac statutis iudicibus ab
utraque parte.
[189] ROGERO DE HOVEDEN, _Annales_, Francf. 1601, 575 in SCHMIDT, pag.
79.
[190] In Christi nomine ego H. episcopus de Guarnasia, legatus domine
Imperatoris Henrici et semper augusti, venientes Pratum pro facto
domini imperatoris, bona patarenorum et patarenarum ibi morantium
fecimus pubblicari et domos eorum fecimus subverti et destrui. Questo
documento fu pubblicato dal Lami (_Antichità_, II, 523).
[191] Decreto di Ottone IV (in MURAT., _antiq. Ital. med._ V, 89)
Ferrara 1210, omnes haereticos, Ferrarie commorantes Patharenos sive
Cataros .... imperiali bauno subjacere .... omnia eorum mobilia et
immobilia publicentur et domus .... destruantur et ulterius non liceat
alicui eas reaedificare.
[192] Decreto di Federico II in HOUILLARD-BRÉHOLLES, II, 2-6: omnes
haereticos .... perpetua damnamus infamia, diffidamus atque bannimus
censentes ut bona talium confiscentur nec ad eos ulterius revertantur
ita quod filii ad successionem eorum pervenire non possint.
[193] V. la lettera di Federigo II a Gregorio IX del 28 febbraio 1231
in BRÉHOLLES, III, 268-269. Quia igitur ex apostolicae provisionis
instantia qua tenemini ad extirpandam haereticam pravitatem potentiam
nostram ad ejusdem haeresis exterminium precibus et monitis excitatis,
ecce ad vocem virtutis vestrae zelo fidei quo tenemur ad fovendam
ecclesiasticam unitatem gratanter assurgimus .... et omnibus innotescat
nos ardenti voto zelare pacem Ecclesiae et adversus hostes fidei et ad
gloriam et honorem matris Ecclesiae ultore gladio potenter accingi.
[194] Cfr. la costituzione del 1231 in BRÉHOLLES, IV, 7 presentis
nostre legis edicto damnatos mortem pati Patarenos decernimus, quam
affectant, ut vivi in conspectu populi comburantur flammarum commissi
judicio. Questa costituzione che era stata già pubblicata per la
Lombardia nel 1224 (BRÉHOLLES, II, 421-23) fu ripubblicata per la
Germania nel 1232 (BRÉHOLLES, IV, 298), nel 1238 (Bréholles, V, 201) e
nel 1239 (BRÉHOLLES, V, 279).
[195] Constituzione del 1232 in BRÉHOLLES, IV, 302, fratres ordinis
praedicatorum de Wirceburg pro fidei negotio in partibus Theotoniae
contra hereticos deputatos .... sub nostra et imperii speciali
defensione receptos, et quod apud omnes sub ope ac recommendatione
fidelium imperii esse volumus inoffensos.
[196] Constituzione citata, p. 301, per viros ab eodem errore conversos
ad fidem nec non per alios qui eos de haeresi convicerunt, quod in hoc
casu licite concedimus faciendum, evidens testimonium habeatur.
[197] _Liber inquisitionis tholosanae_, pag. 80, crimen heresis propter
sua immanitate et enormitate non solum in vivis sed etiam in mortuis
per jura promptissima debeat vindicari; pag. 81: predictas domos (dove
morirono alcune catare) cum suis appendiciis .... funditus demendas;
pag. 162: et maxime in casu in quo delinquentis heredes ob culpam
sui actoris ad successionem admitti non debent, non obstante quod
ipsis viventibus interveniente ipsorum morte per sentenciam non extit
declaratum. V. la costituzione di Federico, in BRÉHOLLES, IV, 302,
haeredes et posteros usque ad secundam progeniem beneficiis cunctis
temporalibus, pubblicis officiis et honoribus imperiali auctoritate
privantes.
[198] MURATORI, _Antiq. Ital._ (ed. Arretii 1778, XII, 463-558): Die
XII, exeunte Decembri nova mulier filia quondam Mainardini de Maderio
et uxor Johannini de Achille.... iurato in praesentia venerabilis
patris Domini Alberti, Dei gratia, Episcopi Ferrarensis.... et dixit
quod passa est circa novem annos in oculo dextro. Et hodie personaliter
contulit se ad maiorem Ecclesiam, ubi requiescit corpus viri Dei
Armanni.... oblationes obtulit. Qua oblata tumor evanuit et visura
recepit pag. 465. Marinellus Calegarius.... coepit ire libere et sine
baculo, pag. 468. Perpudam de Adria paraliticam toto corpore et lingua,
ita quod non poterat loqui nec ire, et nunc liberata est pag. 478.
Aloysia de Layde de Brestello.... suo sacramento dixit quod ipsa fuit
detenta et oppressa ex duobus spiritibus malignis.... quum ipsa hodie
venisset ad tumulum beati Armanni.... liberata est, pag. 485.
[199] Anno millesimo ducentesimo quinquagesimo quarto.... Armannus
venit ad praesentiam Fratris Aldovrandini Prioris Fratrum Praedicatorum
etc. in quorum manibus abiuravit omnem haeresim (pag. 532).
[200] Il Muratori dice male, pag. 496: is vivebat vitam Pauperum de
Lugduno; perchè una testimone ci sa dire perfino a quale tra le sètte
catare appartenesse: fuit credens Haereticorum sectae de Bagnolo (pag.
504).
[201] Albertinus qui fuit Haereticus.... iuratus dicit quod ipse
Pungilupus fuit catharus consolatus, recepit manus impositionem in
Verona a Domino Alberto Episcopo sectae de Bagnolo (pag. 513).
[202] Detrahendo ministris Ecclesiae, appellando eos Daemones et Lupos
rapaces (pag. 526).
[203] Et corpus eius profanum et ossa extumulari, et extra Ecclesiam
projici et ignibus concremari arcani lapideam.... et altare.... dirui,
destrui et penitus dissipari.... omnes etiam sculpturas et imagines....
destrui et abradi (pag. 550 e segg.)
[204] _Summa_, 54 b. Est etiam valde notandum quod praedictus Johannes
et ejus complices non audent revelare dictos errores credentibus suis,
ne ipsi credentes discedant ab iis. Anche i valdesi seguono queste
precauzioni, come riferisce Davide nel suo Trattato su codesti eretici
(p. 34 ed. Preger): Non enim facile cuiquam aperiunt secreta erroris
sui, nisi postquam securi sunt quod credat eis in omnibus, timentes
quod recedat ab eis.
[205] I Catari di Arras dichiararono nel concilio del 1025 (MANSI,
XIX, col. 425). Lex et disciplina nostra quam a Magistro accepimus,
nec evangelicis decretis, nec apostolicis sanctionibus contraire
videbitur .... Haec namque hujusmodi est mundum relinquere, carnem a
concupiscentiis froenare, de laboribus manuum suarum victum parare,
nulli laesionem quaerere, charitatem cunctis quos zelus hujus propositi
teneat exhibere.
[206] BONACC. in D'ARG., 44 b: Doctores autem damnant omnes.
[207] ECKBERTUS in GALLANDI, XIV, 447: Muniti sunt verbis sacrae
scripturae quae aliquo modo sectis eorum concordare videntur, et ex
eis sciunt defendere errores suos, et oblatrare catholicae veritati.
Per questo studio che gli eretici ponevano nella Bibbia il concilio di
Tolosa del 1229 severamente proibì: ne libros veteris Testamenti aut
novi Laici permittantur habere nisi forte Psalterium, vel Breviarum
pro divinis officiis .... sed ne praemissos libros habeant in vulgari
translatos (D'ARGENTRÉ, _Collectio_, I, 76 b).
[208] Lo stesso Eckberto osserva mestamente nel luogo citato: Et est
non parva verecundia nostri, qui litteras sciunt, ut sint muti et
elingues in conspectu illorum.
[209] S. Pietro Damiani gl'indirizza una lettera (I, 1), nella quale
s'impromette dal nuovo papa la fine degli scandali: Reprimatur avaritia
ad episcopales infulas anhelantium, evertantur cathedrae columbas
vendentium numulariorum .... Primo Pisaurensis Ecclesia bonae spei
clarum dabit iudicium. Nisi enim praedicta Ecclesia de manu illius
adulteri, incestuosi, perjuri, atque raptoris auferatur, omnis
populorum spes, quae de reparatione mundi erecta fuerit, funditus
enervatur. Cfr. Epist. I, 2, allo stesso: Avaritiae quippe et elationis
igne succensi, ambiunt quidem ad sacerdotium promoveri, sed non student
digni sacerdotes fieri.
[210] DAMIANI, _Opere_ (Parigi 1664) III, 54: Quis enim nesciat... per
occidentalia regna virus simoniacae haereseos lethaliter ebullisse, ita
ut quod passim flebant, licenter admissum.
[211] DAMIANI, Epist. I, 12: Arma potius, arma corripimus, vibrantia
telis tela conserimus et non verbo sed ferro contra nostrae ordinis
regulam dimicamus.
[212] LANDULPHI SENIORIS, _Mediol. Hist._, I, 88: Qui Girardus cum
ante ejus vultum venisset, promptissimum gerens ad passionem animum
laetum si vitam suppliciis gravissimis finiret, vultu alacri ad omnia
respondere paratus astitit.... Nemo nostrum uxore carnaliter utitur,
sed quasi matrem aut sororem diligens tenet. Carnibus nunquam vescimur
.... omnem nostram possessionem cum omnibus hominibus communem habemus
.... Pontificem habemus non illum Romanum.
[213] Come dice il cronista Landolfo, III, 18. Venientes namque quidam
suburbani diversis, ac variis dogmatibus irretiti, et Arialdus ipse, et
ipse quem animo prae omnibus diligebat, et aliquantis cum Laicis, qui
Girardi de Monteforte sententias fere consentiebant.
[214] ALANUS, pag. 7. Item Christus ait in Evangelio: venit enim
princeps mundi hujus et in me non habet quicquam. Ibi Luciferum vocat
principium mundi potius quam Christus .... Si peccatum in carne est,
et caro sine peccato esse non potest, caro malum est et ita a Deo non
est. MONETA, pag. 80: Unum (testimonium) est illuc Ecclesiastae, I,
2, _Vanitas vanitatum et omnia vanitas_ et loquitum de creaturis istis
visibilibus et transitoriis. Quomodo autem potest esse quod in operibus
boni Dei aliqua vanitas sit?
[215] GRETSER, XII, II, 10, cum et Gazari et Patareni Waldenses
fuerint, uno ex stipite Waldo prognati.
[216] Ivi, pag. 7. Consentiunt ferme auctores sectam Waldensium
extitisse in Gallia progenitore Petro Waldo circa annum Domini MCLX.
[217] V. SCHMIDT, II, 268 e segg.
[218] Ecco il principio del capitolo in D'ARGENTRÉ, I, 55: Supra
dictum est sufficienter de haeresi Catharorum, nunc dicendum est de
haeresi leonistarum, sive pauperum de Lugduno, qui sunt divisi in duas
partes. È chiaro da quell'opposizione supra.... nunc, che l'eresia di
Lione non si può confondere con nessuna delle frazioni catare di cui
parla di sopra. Ed è giusto quel che dice il Cantù (_Gli eretici_, I,
79) che Raniero distingue affatto i Catari dai Valdesi. Ma in nessun
luogo il buon frate parla di Valdesi, progenitori degli Albigesi. Nè
sarebbe potuto cadere in questo errore egli, che a pag. 51 annovera
le chiese albigesi tra le catare di Francia, Tholosana, Carcassensis,
Albigensis, e a pag. 55 nota che tutte e tre queste chiese si attengono
alla dottrina di Balasinanza. Del resto il Cantù sembra non abbia un
chiaro concetto del rapporto tra Catari e Valdesi, che mentre a pag.
79 li distingue sulla testimonianza del Sacconi, a pag. 77 li confonde
in uno. _I suoi seguaci [di Pietro Valdo] si dissero poveri di Lione o
Catari, cioè puri._
[219] STEFANO in DUPLESSIS, I, 78: Waldenses autem dicti sunt a primo
huius haeresis auctore, qui nominatus fuit Waldensis. Dicuntur etiam
Pauperes de Lugduno, quia ibi inceperunt in professione paupertatis,
pag. 89. De Manicheis Patharenis vel Burgaris .... originem habuerunt a
quodam Persa, dicto Manes, qui vere Maniacus etc.
[220] Illi quidem Waldenses contra alios acutissime disputabant.
(DUPLESSIS D'ARGENTRÉ, I, 94).
[221] SACCONI in D'ARGENTRÉ, I, 55: et illud dicunt de justitia
saeculari, quod non licet Regibus et Principibus et Potestatibus
punire malefactores. Sospetto che innanzi a _punire_ si debba mettere
_mortaliter_, come nel luogo del Sacconi già riportato a p. 89 n. 1,
che riguarda i Catari. Si potrebbe intendere il passo del Sacconi
nel senso che non si debbano punire come malfattori quelli che si
allontanano dalla Chiesa, ed in favore di questa interpetrazione si
potrebbe addurre questo passo dell'anonimo di Passau: Quod nullus est
cogendus ad fidem (GRETSER, XII, II, 8: ecc.) e questo altro dalle
annotazioni marginali alla somma del Sacconi riportate dal D'Argentré,
I, 50: quod non licet corporalem iustitiam facere, vale a dire che per
le opinioni religiose non si debbano applicare pene corporali, bensì
spirituali quali l'ammonizione o la scomunica. Ma parmi più probabile
la correzione da me proposta.
[222] _Historia Albingensium_, cap. 2, longe minus perversi .... in
multis cum nobiscum conveniebant .... in quatuor consistebat error
eorum: in portandis sandalis .... nulla ratione iurandum vel occidendum
.... quemlibet eorum abque ordinibus posse conficere corpus Christi.
[223] _Tractatus de inquisitione haereticorum_, ed. PREGER, p. 25:
Postulantes autem a Domino papa Innocentio III hanc vivendi formam
auctoritate sua sibi ut sequacibus confirmari, adhuc recognoscentes
primatum apud ipsum residere apostolicae potestatis.
[224] MONETA, pag. 390, arbor ex fructibus cognoscitur ut habetur
(Matth. 7, v. 7), fructus autem Romanae ecclesiae malus est, ergo
romana Ecclesia mala est. Questa citazione non solo è comune ai Catari
e Valdesi, ma anche ai Cattolici che volevano separato il temporale
dallo spirituale. Valgan per tutti le terzine di Dante:
Soleva Roma, che il buon mondo feo
Due Soli aver, che l'una e l'altra strada
Facean vedere, e del mondo e di Deo.
L'un l'altro ha spento: ed è giunta la spada
Col pastorale; e l'uno e l'altro insieme
Per viva forza mal convien che vada;
Perocchè, giunti, l'un l'altro non teme,
Se non mi credi, pon mente alla spiga,
Ch'ogni erba si conosce per lo seme.
(_Purg._, XVI, 106-114).
[225] Ecclesia dei non occidebat (MONETA, 394). Et homicidas deputant
et perditos qui praedicant pugnandum contra Saracenos vel Albigenses.
(STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 88 b).
[226] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 87 a: Pauperes de Lugduno,
quia ibi inceperunt in professionem paupertatis.
[227] L'Anonimo di Passau in D'ARGENTRÉ, I, 93: Quod Clerici et
Claustrales non debeant praebendas habere .... quod Episcopi et abbates
non debeant iura regalia habere. STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ,
I, 89. Quod nostri clerici et sacerdotes qui habent divitias et
possessiones sunt filii Diaboli et perditionis. DAVIDE ed. Preger,
pag. 34: Papa et episcopi nostri et clerici qui divicias seculi
habent et sanctitatem apostolorum non imitantur, non sint ecclesiae
gubernatores, nec talibus dignetur Christus dilectam sponsam suam
ecclesiam committere, qui eam potius prostituant malis exemplis et
malis operibus, quam virginem castam Christo exhibeant, custodiendo eam
in illa puritate quam accepit ab ipso.
[228] BONACURSUS in D'ACHERY, _Spicileg._, I, 209, riferisce che i
Catari beatum Sylvestrum dicunt antichristum fuisse .... a tempore
illius dicunt Ecclesiam esse perditam. Secondo il Sacconi, _Summa_,
pag. 55 b, i poveri di Lione dicono: quod Ecclesia romana non est
Ecclesia Christi; i poveri lombardi aggiungono: Ecclesia Christi
permansit in episcopis et aliis praelatis usque ad b. Silvestrum et
in eo defuit quousque ipsi eam restaurarunt, tamen dicunt quod semper
fuerint aliqui, qui Deum timebunt, et salvabuntur.
[229] MONETA, pag. 397. Ad detestationem etiam Romanae ecclesiae
induxit haereticus illud (_Apoc._, 17, v. 3), ubi Johannes dicit se
vidisse mulierem sedentem super bestiam coccineam .... Et in fine
eiusdem «et mulier quam vidisti est civitas magna, quae habet regnum
super reges terrae» non est dubium quod Romana Ecclesia tunc dominium
habebat super reges terrae. STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 89,
dicunt Ecclesiam Romanam Babylon meretricem de qua dicitur XVII _Apoc._
Questa interpretazione allegorica della Apocalissi fu accolta non pure
dai Valdesi, ma benanco dai cattolici Ghibellini.
Di voi, Pastor, s'accorse il Vangelista
Quando Colei, che siede sovra l'acque,
Puttaneggiar coi Regi a lui fu vista:
Quella che con le sette teste nacque,
E dalle diece corna ebbe argomento,
Fin che virtute al suo marito piacque.
(DANTE, _Inf._, XIX, 106-111).
[230] ABBAS FONTIS CALIDI, cap. 7º, in GRETSER, XII, II, pag. 213:
Haeretici vero nec domum Dei nec domum orationis vocant, nec in ea
cum electis orare curant, sed malunt in domibus suis quam in domo
Dei orare. Quare ergo impii haeretici jactant se servare evangelium
et sequi apostolos, cum non in templo orent sed in thalamo, nec ibi
doceant sed in foro et quidam clam in domu; pag. 221: Et inquiunt: si
excelsus non habitat in manu factis, non habitat in ecclesiis factis
manu hominum. Si autem ibi non habitat cur iremus illuc ad orandum? Non
dicevano diversamente i Catari nel Concilio di Arras del 1028 (MANSI,
XIX, col. 437) nihilque sanctum ex ea lapidea materia trahere in se
contenditis, et ideo nihil differre quin in domiciliis et privatis
mansionibus vestris orationes factae tantum valeant, quantum et in
templo Sancto Dei. Riportammo già a pag. 87, n. 2, le testimonianze di
Ebrardo ed Ermengardo.
[231] STEF. DI BORB. in D'ARGENT., I, 87 a: quae cum saepe legeret et
corde tenus firmaret .... evangelium et ea quae corde retinuerat ....
Vedi sopra pag. 9, n. 3.
[232] BONACURSUS in D'ARGENTRÉ, I, 64.... quod mosaica lex sit ad
literam observanda et quod Sabbatum et Circuncisio et aliae legales
observantiae adhuc habere statum debeant. Dicunt etiam quod Christus
filius Dei non sit aequalis Patri, quod Pater et Filius et Spiritus
Sanctus istae tres personae non sint unus Deus. Questi eretici che il
Bonacorso chiama Pasagii [secondo Ducange santissimi πασάγιος, secondo
Füslin, Jas e Schmidt, II, 294 vagabondi .... viaggiatori] vengono
detti _Circumcisi_ nella legge di Federico II.
[233] Totam Ecclesiam iudicant et condemnant .... novi Testamenti ac
Prophetarum testimonio (loc. cit.).
[234] Lettera a S. Bernardo, nelle _Opere_ di quest'ultimo, ediz.
Mabillon, I, 1488.
[235] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 86 a.
[236] Ivi, 86 b. Stefano racconta che un eretico capitato a Joinville
di ritorno dalla Lombardia, dove era rimasto 18 anni, gli disse non
esservi colà meno di 17 confessioni eterodosse. Lo stesso autore,
oltre a quelli che conosciamo (Arnaldistae, Speronistae, Leonistae,
Cathari, Pathareni, Manichaei sive Burgari, a suis inventoribus sic
dicti), enumera: 1. Pauperes de Lugduno, qui dicuntur Waldenses....
damnant omnes terrena possidentes. 2. Pauperes de Lombardia, qui
possessiones recipiebant. 3. Tortolani qui semel in anno et in coena
solum posse confici a Magistro eorum solo perfecto, qui tortellum
faciunt, de quo ab eo comunicantur. 4. Alii dicunt omnes bonos viros
sacerdotes non mulieres. 5. Alii non distinguunt in sexu. 6. Alii qui
communiati dicebantur, quia communia omnia dicunt esse debere. 7. Alii
rebaptizati, qui rebaptizandos ab Ecclesia esse dicunt.
[237] I Catari, come dice il Sacconi, _Summa_, 48 b, sostenevano quod
peccaret gravius, quicumque ex iis occideret sponte avem aliquam,
a minima avicula usque ad maximam, et quadrupedia a mastella usque
ad elephantem. E per conseguenza l'omicidio non può avere nessuna
giustificazione (vedi più sopra, p. 89, n. 1). Senza ammettere le
premesse i Valdesi accettano le conseguenze. Dalle annotazioni che
hanno per titolo: Isti sunt errores Valdensium sive Insabbatorum
(D'ARG., I, 57) tolgo questo passo del paragrafo 26: omnem iustitiam
mortis esse illicitam et iudicium similiter. STEF. DI BORBONE
in D'ARG., I, 88: peccant omnes iudicium vel iustitiam sanguinis
exequentes. DAVIDE D'AUSBURGO in PREGER, pag. 37. Non debere quemquam
occidere. PIETRO DI VAUXCERNAY in D'ARG., I, 93: nulla ratione
occidendum.
[238] _Summa_ (D'ARGENTRÉ, I, 56): In hoc concordant Pauperes de
Lugduno cum Pauperibus Lombardis.... quod non est salus aliquo modo
iurando. STEFANO DI BORBONE (D'ARGENTRÉ, I, 87) dicunt enim omne
mendacium esse mortale peccatum, et iuramentum similiter. ALANUS, lib.
2, cap. 18 e 19. Nullo modo est iurandum. PETRUS VALLIUM CERNAJ, cap.
2, nulla ratione iurandum.
[239] STEFANO DI BORB., pag. 876: Dicunt enim omne mendacium esse
mortale peccatum et juramentum similiter.
[240] L'anonimo annotatore del SACCONI, in D'ARG., I, 56 a, riferisce:
Non est peccatum, si homo acciperet sororem suam vel consanguineam in
uxorem.
[241] STEFANO DI BORBONE (D'ARG., I, 89). Quod uxor potest a viro
recedere, eo invito et converso et sequi eorum societatem et viam
continentiae. DAVIDE, pag. 30 ed. Preger. Coniuges si quas ante
habuerunt relinquunt.
[242] D'ARG., I, 94. Sacramentum coniugii damnant, dicentes mortaliter
peccare coniuges, si absque spe prolis conveniant.
[243] Omnem coniugium vocant fornicationem, praeter quod contrahitur
inter utrosque virgines masculum et foeminam (S. BERN., _Opp._, ed.
Mabillon, I, 1489). Che del resto anche i Catari propriamente detti
talvolta interpretassero il divieto del matrimonio come proibizione
soltanto o delle seconde nozze, o della convivenza, lo dice
espressamente Ecberto, in un passo già riportato, e che mi piace di
ripetere: Veniam et ad illud quod mussitant quidam vestrum, videlicet
seguaces Hartuvini, quod illum coniugium solum iustum est, in quo
virgines coniunguntur, et quod unam tantum prolem gignere debent, et
postea statim ab invicem discedere, nec unquam deinceps ad coniugalem
thorum convenire. In questo passo sorprendiamo sarei per dire nel fatto
la trasformazione dei Catari in Valdesi.
[244] Nel trattato di Davide, ed. Preger, pag. 26. Dicunt se
apostolorum successores et habere apostolicam auctoritatem et claves
ligandi et solvendi. Vedi anche BONACCURSUS in MARTÈNE, V, 1775.
[245] _Summa_, pag. 55 b, semper fuerunt aliqui qui timebant Deum et
Salvatorem.
[246] Solo le fonti molto tardive come il pseudo Pilichidorf e Claudio
di Seyssel parlano di un Leone socio di Silvestro.
[247] COMBA, _Storia della Riforma in Italia_, Firenze 1881, pag. 234 e
segg.
[248] Prima del Dieckhoff il Maitland avea avuto qualche sentore delle
frodi del Perrin, il primo manipolatore degli scritti valdesi. COMBA,
op. cit., pag. 270.
[249] MELIA, _The origin, persecutions and doctrines of the Waldenses_.
London, 1870, pag. 53-55. COMBA, op. cit., pag. 271, 550.
[250] Sarà benissimo che il Dieckhoff sia caduto in esagerazioni come
dice il prof. Comba, op. cit., pag. 270, nota 6; ma se anche dovessero
tenersi per meno giovani, le opere valdesi, hanno senza dubbio
un'antichità assai minore delle fonti cattoliche.
[251] MUSTON, _Aperçu de l'antiquité des Vaudois des Alpes_, Pignerol
1881. L'antica opera del Muston, _Israel des Alpes_, fu ristampata nel
1880.
[252] _Rivista Cristiana_, Firenze, Marzo 1882, pag. 97 e segg.
[253] MONASTIER, _Histoire de l'Église vaudoise_, pag. 21.
[254] HAHN, _Geschichte der Ketzer im Mittelalter_, I, pag. 52.
[255] V. REUTER, _Geschichte der religiösen Aufklärung im Mittelalter_,
I, 20 e segg. Er scheint ein biblischer Reformator und ein kritischer
Aufklärer zugleich gewesen zu sein. Il Reuter crede anzi che abbia
giovato più nell'ultimo senso che nel primo (pag. 24), il che l'Herzog
non ammette (_Kirchengeschichte_, II, 118).
[256] Nato sotto Carlo Magno e morto l'841. Percorse rapidamente la sua
carriera ecclesiastica. Divenuto arcivescovo di Lione dovè mescolarsi
nella lotta tra l'imperatore Ludovico e i suoi figliuoli in favore
dei quali scrisse il libro intitolato: _Liber apologeticus, pro filiis
Ludovici Pii Imperatoris adversus patrem_. (HAHN, op. cit., II, 33).
[257] REUTER, op. cit., I, 32-41.
[258] Sono due le fonti principali intorno a Tanchelino: 1. _Epistola
Trajectensis Ecclesiae ad Fridericum Archiepiscopum Coloniensem_;
2. _Vita S. Norberti_ di un anonimo. Nella prima è detto: Contra has
sententias (cioè dona Dei pervenire ad eos, qui cum fide accipiunt,
etiam talis est per quem accipiunt qualis Juda fuit) ille declamans,
dehortabatur populum a perceptione sacramenti, prohibens etiam decimas
ministris Ecclesiae exhiberi (D'ARGENTRÉ, II, 11).
[259] Ex meritis et sanctitate ministrorum virtutem sacramentis
accedere (loc. cit.).
[260] Su questo fatto torneremo a suo luogo. La lettera di Gregorio VII
è _ad Jusfredum episcopum parisiacensem_ dell'anno 1077 (lib. IV, ep.
20).
[261] Ex vita S. Norberti in D'ARG., I, 10: Sacramentum Dei inimicus
.... obsequium episcoporum et sacerdotum nihil esse diceret,
et sacrosancti corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi
perceptionem ad salutem perpetuam denegaret. Concorda con queste
notizie un'antica cronaca. Sacri ordinis ministros et episcopalem ac
sacerdotalem gradum nihil esse dicebat corporis et sanguinis Christi
perceptionem sumentibus ad salutem prodesse negabat.... sed nec post
ejus mortem error ipsius tam facile extirpari possit. Continuazione
alla cronaca di Sigeberto, PERTZ, _M. G. Script._, VI, 449. D'ARG., I,
15.
[262] Epist. in D'ARG., I, 12 .... Ut etiam se Deum diceret .... quin
plenitudinem Spiritus Sancti habuisset .... balnei sui aquam potandam
dividerei .... manumque imaginis manu contingens, S. Mariam sibi
desponsavit.
[263] Il Mayer negli _Annali di Fiandra_ sulla fede di un antico
manoscritto sta pel 1125 (D'ARG., I, 13). Un'altra cronaca in PERTZ,
_M. G. Script._, VI, 459, adduce il 1115.
[264] Anno 1110 Petrus de Bruis impiae sectae in arelatensi Provincia
dux fuit .... Primum capitulum negat parvulos .... Christi baptismate
salvari posse .... non aliena fides sed propria salvat .... secundum
templorum fabricam fieri non debet, quoniam aeque in taberna ....
invocatus Deus audit. Tertium cruces sacras confringi praecipit.
Quartum capitulum ..... veritatem corporis et sanguinis Domini negat
.... Quintum capitulum: sacrificia orationes, eleymosinas et reliqua
bona pro defunctis (D'ARGENTRÉ, I, 14).
[265] Par che corresse differenza tra la dottrina di Pietro e quella
di Enrico, a quel che scrive l'abate Cluniacense: sed post regum Petri
de Bruis, haeres nequitiae ejus Heinricus .... doctrinam diabolicam non
quidem emendavit sed immutavit.
[266] Canone XI del concilio lateranense 1179 sotto Alessandro III:
Clerici, qui in sacris ordinibus constituti muljerculas suas indomibus
suis incontinenti nota tenuerint, aut abjiciant eas et continenter
vivant, aut ab officio et beneficio ecclesiastico fiant alieni. (MANSI,
XXII, 224).
[267] Da un vecchio codice pubblicato dal Mabillon, _Analect._ III,
512. Verumtamen mirum in modum facundus erat .... Qua haeresi plebes
in clerum versa est in furorem, adeo quod famulis eorum minarentur
cruciatus .... Denique idem Hildebertus modis omnibus procuravit
qualiter furorem plebis ratione pariter et humilitate mitigaret, quam
Henricus contra clerum seditiose concitaverat.
[268] A Diocesi Cenomannorum expulsus fuerat ad Pictavos adiit, tum
Petragoras, Burdigalam et Tholosam. Cum autem numerus haereticorum in
dies ibi cresceret, Eugenius papa III Albericum S. R. E. cardinalem
delegavit in Tolosanam illam provinciam adversus haereticos, sive
Henrici sectarios, sive Manicheos et Arrianos. Socium autem laboris
Bernardum (D'ARGENTRÉ, I, 16).
[269] S. BERNARDO, Lettera 241 _ad Hildefunsum Comitem Sancti Aegidii_:
Homo apostata est, qui relicto religionis habitu ad spurcitias
carnis et saeculi, tamquam canis ad suum vomitum est reversus ....
vangelizabat ut manducaret .... cura meretricibus inventus est
praedicator insignis.
[270] Prae confusione habitare inter cognatos et notos non sustinens
.... factus gyrovagus et profugus.
[271] Basilicae sine plebibus, plebes sine sacerdotibus, sacerdotes
sine debita reverentia sunt.
[272] Idem namque mirae sanctitatis et scientiae rumore non merito.
(D'ARGENTRÉ, I, 16).
[273] Lo stesso S. BERNARDO, _Serm._ 65, pag. 1492. Tam quod ad vitam
moresque spectat, neminem circumvenit, neminem supergreditur, neminem
concutit. Pallent infusa per ora jejuniis, panem non comedit otiosus,
operatur manibus unde vitam sustentat.
[274] Vedi un discorso degli eretici nella lettera di Evervino preposto
di Steinfeld presso Colonia a S. Bernardo (S. BER., _Opp._, pag. 1489).
Nos pauperes Christi, instabiles, de civitate in civitatem fugientes
.... nos hoc sustinemus, quia de mundo non sumus: vos autem mundi
amatores, cum mundo pacem habetis, quia de mundo estis.
[275] Possiamo addurre la preziosa testimonianza dello stesso Evervino,
il quale dopo aver detto che gli eretici tormentum ignis non solum cum
patientia sed etiam cum laetitia introierunt, et sustinuerunt dimanda
ingenuamente: unde istis diaboli membris tanta fortitudo, quanta vix
etiam invenitur in valde religiosis in fide Christi. Alla qual dimanda
S. Bernardo risponde non doversi far poco conto della potenza che
esercita il demonio non solo sui corpi, ma anche sui cuori delle sue
creature; quanta sit potestas diaboli non modo in corpora hominum,
sed etiam in corda, quae semel permissus possederit. E bisogna ben
guardarsi dal paragonare la costanza dei martiri colla pertinacia
di costoro; quia mortis contemptum in illis pietas, in istis cordis
duritia operatur. Distinzione molto comoda, ripetuta ai nostri giorni
dal Cantù (_Gli eretici in Italia_, pag. 88). «Ma la colpa onde più
concordemente sono rinfacciati i Paterini è l'ostinazione. Fra strazi
i e tormenti, al cospetto di morte obbrobriosa, non che convertirsi
più s'induravano, protestavansi innocenti spiravano cantando lodi
al Signore. In Lombardia serbarono memoria d'una fanciulla di cui
la bellezza e l'età mettevano in tutti compassione e desiderio di
salvarla. Perciò vollero assistesse, mentre padre, madre, fratelli
venivano consunti dalle fiamme, sperando si sarebbe pel terrore
convertita; ma no: poi che ebbe durato alquanto lo spettacolo si
svincola dalle braccia dei suoi manigoldi, e corre a precipitarsi nelle
fiamme e confondere l'ultimo suo coll'anelito dei parenti». Questo pel
Cantù non è eroismo, è colpa di ostinazione!
[276] Pag. 1489. Sunt item alii haeretici quidam in terra nostra ab
istis discordantes per quorum mutuam discordiam et contentionem utrique
nobis sunt detecti.
[277] Il vero nome del novatore lionese è Waldez secondo il
_Rescriptum heresiarcharum Lombardiae ad pauperes de Lugduno quae
sunt in Alamania_, pubblicato dal PREGER, _Beiträge zur Geschichte der
Valdesier im Mittelalter_, 1875, pag. 18.
[278] ANONIMO DI PASSAU in D'ARGENTRÉ, I, 92. Dum cives maiores pariter
essent in Lugduno, contigit quodam ex eis mori subito coram eis. Unde
quidam inter eos tantum fuit territus quod statim magnum thesaurum
pauperibus erogavit.
[279] _Chron. laud._, in BOUQUET, XIII, 680. Fuit enim locus
narrationis eius (ioculatoris) qualiter beautus Alexis in domo patris
sui beato quievit. Facto mane .... quaesivit a magistro quae via
aliis omnibus certior esset atque perfectior. Cui magister dominicam
sententiam proposuit: si vis esse perfectus, vade et vende omnia quae
habes.
[280] _Chron. laud._, qui per iniquitatem foenoris multas sibi pecunias
coacervaverat.
[281] O civis et amici mei! non enim insanio, sicut vos putatis, sed
ultus sum de hostibus meis qui me fecerunt sibi servum, ut semper plus
essem sollicitus de nummo quam de Deo. (_Chron. laud._, loc. cit.).
[282] A quodam cive quondam socio petiit dari sibi ad manducandum pro
Deo (loc. cit.).
[283] Il DIECKHOFF, _Die Waldenser im Mittelalter_, Gottinga 1851,
crede che la vera novità della setta valdese per cui si distingue da
tutte le altre affini è la libera predicazione, che ciascuno benchè
laico e senza licenza dell'autorità ecclesiastica può intraprendere.
Lucio III nel suo decreto contro gli eretici rimprovera la predicazione
dei Valdesi, prohibiti vel non missi. Alano apre la discussione
contro i Valdesi sulla tesi: nullus debeat praedicare nisi sit a
majore Praelato missus. Il che vuol dire che questo ei considera
come l'errore fondamentale dei Valdesi. Contro il Dieckhoff l'Herzog,
_Die romanischen Waldenser_, Halle, 1853, p. 117, osserva che non è
verosimile, nè alcuna fonte ci dice essere stato questo del predicare
il primo impulso dell'intrapresa del Valdez. Ed io aggiungo che prima
di mettersi nella predicazione bisognava che Valdez fosse già in
possesso della verità da predicare o della vera via di salute. Ma se
non possiamo accettare l'interpetrazione del Dieckhoff, neanche quella
dell'Herzog ci par felice; perchè sebbene sin dal principio della sua
carriera apostolica il Waldez avesse avidamente cercato d'istruirsi
nella Bibbia, come racconta Stefano di Borbone, pure non si può dire
che questo ritorno alle fonti bibliche sia il principio del movimento
valdese (pag. 118). È molto più verisimile, e le fonti concordemente
ce lo attestano, che il movimento del Waldez ebbe al principio un
carattere più pratico e meno dottrinale. La vita fastosa rimprovera
il Waldez a preti e laici, non l'obblio della Bibbia. Il nome che i
Valdesi stessi si davano indica chiaramente quello che essi ponevano al
di sopra di tutto, come l'unico mezzo della salute. E codesto nome non
è: fratelli, vuoi predicatori, vuoi biblici; ma invece poveri di Lione,
umiliati. Il primo documento che parla di loro, il decreto del 1183 di
Lucio III, ce li presenta come eos qui se Humiliatos vel Pauperes de
Lugduno falso nomine mentiuntur.
[284] _Chron. Usperg._, pag. 243: olim duae sectae in Italia exortae,
quorum alii Humiliatos, alii Pauperes de Lugduno se nominabant. Il
Tron, _Pierre Valdo Pignerol_, 1879, appoggiandosi a Reinero e a
Stefano di Borbone che dice: Vocant se pauperes spirito, crede che
la povertà si debba intendere in un senso molto largo. L'amour de
l'argent, ce ver qui range le pauvre aussi bien que le riche, tel est
donc le mal que les amis de la pauvreté spirituelle et volontaire
eussent voulu extirper de leur coeur (pag. 51). Ma le fonti, a cui
attinge il Tron, sono molto tardive. Le più antiche e schiette, parlano
della povertà nel vero senso della parola. E la cronaca laudunense
racconta che la moglie di Valdo, saputo come il marito accattasse la
vita da un amico, non mediocriter contristata sed velut amens effecto
ad Archiepiscopum urbis cucurrit.... Tum ex praecepto Praesulis
Burgensis hospitem suum secum ad praesentiam Praesulis duxit. At mulier
arripiens virum suum per pannos, ait: Numquid non melius est, o homo,
ut ego in te peccata mea eleemosynis redimam, quam extranei. Et extunc
non licuit ei ex praecepto archiepiscopi in ipsa urbe cum aliis cibum
sumere quam cum uxore (loc. cit.). A questa testimonianza aggiungiamo
l'altra di Alano, pag. 225: Dicunt etiam praedicti haeretici quod nullo
modo propriis manibus laborare debent, sed ab illis quibus praedicant
recipere necessaria.
[285] Valdesium amplexatus est Papa approbans votum quod fecerat
voluntariae paupertatis (loc. cit.).
[286] STEF. DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, loc. cit. Evangelia et ea quae
corde retinuerat per vicos et plateas praedicando multos homines et
mulieres ad idem faciendum ad se convocando firmans eis Evangelia.
[287] Incoepit illa secta per hunc modum secundum quod ego accepi a
pluribus qui priores eorum viderunt, et a Sacerdote illo.... qui dictus
fuit Bernardus Ydros, qui cum esset iuvenis scripsit dicto Valdensi
priores libros pro pecunia in Romano, quos ipsi habuerunt, transferente
et dictanti ei Stephano de Ansa. (STEF., loc. cit.).
[288] _Cronaca laudunense_, loc. cit. anno Domini 1178 [leggi 1179].
Concilium lateranense a Papa Alexandro huius nominis tertio celebratur
.... Valdesium amplexatus est Papa, approbans votum quod fecerat
voluntariae paupertatis, inhibens eidem ne vel ipse aut socii sui
praedicationis officium praesumerent nisi rogantibus sacerdotibus. Che
i Valdesi si fossero presentati ad Alessandro III ci viene attestato da
Gualtiero Mapes, _De Nugis curialium_, pubblicato dal Wright, London
1850. Non avendo potuto avere questa stampa, riferisco dall'Usser:
_Gravissimae quaestionis de Christianarum Ecclesiarum successione
et statu Historica explicatio_ (Hanoviae 1658, pag. 168). Vidimus in
concilio Romano, sub Alexandro Papa III celebrato, Valdesios, homines
idiotas illiteratos .... qui librum Domino Papae presentaverunt lingua
conscriptum gallica, in quo textus et Glossa Psalterii plurimorumque
legis utriusque librorum continebatur. Hi multa petebant instantia,
praedicationis authoritatem sibi confirmari. L'accordo colla cronaca
laudunense mostra erronea la correzione, voluta da qualcuno, di
Alessandro III con Innocenzo III.
[289] STEF. DI BORB., loc. cit. Cum autem ex temeritate sua et
ignorantia multus errores scandala circumquaque diffunderunt, vocati
ab episcopo Lugdunensi, qui Ioannes vocabatur, prohibuit eis ne
intromitterent se de scripturis exponendis vel praedicandis. Non
possiamo ammettere che questo divieto sia posteriore a quello di
Alessandro III, perchè Stefano ce lo presenta non come esecuzione
degli ordini di Roma, ma quale misura presa spontaneamente dal vescovo.
Inoltre dal racconto di Stefano la proibizione del concilio del 1179
parrebbe posteriore a quella del vescovo locale. Post expulsi ab
illa terra, ad concilium quod fecit Romae ante Lateranense vocati et
pertinaces, fuerunt schismatici postea iudicati.
[290] Magister eorum usurpans Petri officium, sicut ipse respondit
principibus sacerdotum, ait: obedire oportet magis Deo quam hominibus
(STEF. DI B., loc. cit.).
[291] Omnes qui vel prohibiti, vel non missi, praeter authoritatem
ab apostolica sede vel episcopo loci susceptam, publice vel private
praedicare praesumpserint .... pari vinculo perpetui anathematis
innodamus (MANSI, XXII, 477).
[292] Per l'appello ad Innocenzo ci sono due testimonianze, l'una
di Davide d'Asburgo (Ivoneto), l'altra della cronaca urspergense. Il
primo scrive: apud Lugdunum fuerunt quidam simplices layci, qui quodam
spiritu inflammati et supra ceteros de se presumentes iactabant,
se omnino vivere secundum evangelii doctrinam, et illam ad literam
perfecte servare, postulantes a domino Papa Innocentio hanc vivendi
formam sibi et suis seguacibus confirmari, adhunc recognoscentes
primatum apud ipsum residere apostolicae potestatis. (Vedi PREGER,
pag. 25). — La cronaca urspergense all'anno 1212: Vidimus tunc temporis
aliquos de numero eorum, qui dicebantur Pauperes de Lugduno apud sedem
apostolicam cum magistero suo quodam ut puto Bernhardo, et hi petebant
sectam suam a sede apostolica confirmare. Essendo dunque attestati
da molte fonti tanto l'appello ad Alessandro III, quanto l'altro ad
Innocenzo III, bisognerà ammettere col D'Argentré che si tratti di due
appelli differenti, non di uno scambio di nomi.
[293] INNOCENZO III, _Epistolae_, Lib. XI, ep. 196. Vedi GIESELER,
_Lehrbuch_, II, 2, 632.
[294] _Chr. Ursp._, l. c. Dominus Papa in loco eorum exsurgentes
quosdam alios, qui se appellabant Pauperes minores confirmavit qui
praedicta superstitiosa et probrosa respuebant .... maluerunt appellari
Minores Fratres quam Minores Pauperes.
[295] DIEKHOFF, _Die Waldenser im Mittelalter_, Göttingen, 1851, pag.
155-58.
[296] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 87, ben conosce questi
periodi successivi. Hii ergo, Valdenses videlicet et sui, primo
ex praesuntione et officii apostolici usurpatione ceciderunt in
inobedientiam, demum in contumaciam, demum in excommunicationis
sententiam .... Postea in Provinciae terra et Lombardiae cum aliis
haereticis se admiscentes, et errorem eorum bibentes et serentes,
haeretici sunt judicati infestissimi et periculosissimi.
[297] L'abate di Foncaldo, verso il 1209, aveva tuttora speranza di
richiamare i Valdesiani nel grembo della Chiesa: _Adversus Valdenses_,
in GRETSER, XII, 2, pag. 207: cui pauca de multis collegimus
ad ostendendum quanta sit episcoporum ac sacerdotum dignitas ac
auctoritas, quo cognito qui hactenus eis ribelles fuerunt, humiliter
eisdem obtemperent.
[298] FONCALDO, in GRETSER, pag. 203: Ab omni, qui scit verbum dei in
populis seminare, praedicandum esse. Quoniam Jacobus dicit «scienti
bonum facere et non facienti peccatum est illi». Quare autem si scimus
evangelizare et cepimus graviter peccamus?
[299] FONCALDO, in GRETSER, pag. 204: Moyses non invidit
prophetantibus, imo desideravit, ut omnis populus prophetaret.
Clericorum autem ordo obsistit nobis, et invidet prophetantibus id est
exponentibus mysteria Dei.
[300] FONCALDO, pag. 205. Ad hoc dicunt quod multi laici verbum Dei
in populo fideli disseminaverunt sicut fecit B. Honoratus et sanctus
Equitius .... Denique et primi apostoli idiotae et sine literis
fuerunt. Et isti omnes, licet Laici, verbum Dei praedicaverunt.
[301] DAVIDE D'AUSBURGO, ediz. Preger, pag. 26. Illi (Valdenses) autem
contempserunt in hoc claves ecclesie, dicentes clericos hoc facere
per invidiam quia viderent eos meliores se esse et melius docere et
maiorem ex hoc populi favorem habere, cum pro bono et perfecto opere
nullus debeat vel possit excomunicari .... Et illam excomunicationem
reputabant sibi esse aeternam benedictionem, gloriantes se apostolorum
successores esse, quod sicut illi pro doctrina evangelii a scribis et
phariseis extra synagogam eiecti maledictioni eorum et persecutioni
subiacebunt, ita et ipsi a clericis similia paterentur.
[302] ALANUS, _adversus haereticos_, pag. 1881. Isti Valdenses asserunt
neminem debere obedire alicui nisi Deo freti auctoritate quae est in
actis apostolorum. FONCALDO, pag. 209, sed inquiunt: obedimus Deo non
hominibus, sequens Petrum qui dixit: obedire oportet Deo magis quam
hominibus.
[303] FONCALDO, p. 198. In primis igitur arguuntur de inobedientia,
quia scilicet non obediunt ecclesiae Romanae.
[304] ALANO, pag. 184. Laico autem praedicare periculosum quia non
intelligitur quod dicit nec scripturas intelligit. FONCALDO, pag.
199: Ex quibus aperte datur intelligi quod nullus praesumere debet
docere aliquam viam perfectionis nisi sit in civitate id est in sancta
ecclesia, et Christi sit discipulus. Pag. 207: Ex his omnibus videtur
nec Clerico nec Laico cujus habitatio ignoratur (imo etiamsi sciatur
ubi habitet) esse licitum vineam id est plebem et gregem alienum
excolere sine licentia Episcopi vel Presbyteri ad cujus curam spectat.
[305] Pag. 202: Praedicant omnes passim, et sine delectu conditionis,
aetatis vel sexus.
[306] FONCALDO, pag. 113. Foeminas quas suo consortio admittunt, decere
permittunt, cum hoc sit apostolicae doctrinae contrarium. — Pag. 114:
sed dicunt inimici veritatis mulieres debere docere eo quod apostolus
dicat ad Titum: .... non criminatrices non multo vino servientes,
bene docentes. — Item hunc errorem confirmare scituntur exemplo Armae
propheticae, Luc. 2.
[307] ALANO, pag. 191: Magis operatur meritum ad consacrandum .... quam
ordo vel officium. Per l'opposto il cattolico deve sostenere secondo
il Foncaldo pag. 200: Spiritus sanctus plerumque potius dignitatem
sacerdotis pensat quam meritum.
[308] ALANO, pag. 186. Forte dicunt quidam haeretici quod bonis
Praelatis obediendum, et his qui apostolorum vicarii sunt vita et
officio. Tutto al contrario la dottrina cattolica è questa (pag. 183):
Obediendum esse dominis suis, non solum modestis sed etiam discolis.
Lo stesso ripete Foncaldo (pag. 200): Sacerdotibus etiam peccatoribus
peccatores nequitias suas confiteri debent.
[309] Per mostrare l'accordo delle fonti in questo punto e la
continuità della dottrina dall'origine sino all'ultimo periodo della
Chiesa valdese, cito STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 89. Item
dicunt nullam esse sanctitatem nisi in bono nomine vel muliere;
ed il MONETA, pag. 408: Audacia Valdensium, qui ab ecclesia romana
propter quorundam vitia exire praesumpserunt .... si enim Scribis et
Pharisaeis, qui nequissimi fuerunt de lege Moysi obtemperandum fuit
propter officium et ordinem sacerdotis usque ad consummationem legis,
quanto magis sacerdotibus et praelatis obediendum est de lege Christi
licet mali sint. Riferiremo altrove un luogo di Davide, ediz. Preger,
pag. 27.
[310] DIECKHOFF, op. cit., p. 178. Der waldensische Satz stützt ja die
Kräftigkeit und Wahrheit der geistlichen Amts und seiner Thätigkeiten
nicht auf den obiectiven Christus in der Gemeinde. Pag. 181: Das
evangelische Protestantismus steht auf Seiten des Alanus.
[311] Il PREGER, _Beiträge zur Geschichte der Waldesier im
Mittelalter_, dubita a torto delle fonti cattoliche, perchè l'accordo
di queste fonti, che emanano da inquisitori ben diversi e per tempo e
per nazionalità è una prova inconfutabile della loro veridicità.
[312] Illis solis potestas ligandi et solvendi data sit, qui doctrinam
simul et vitam apostoli servant. (ALANO, pag. 187). Cfr. DAVIDE, ediz.
Pregar, pag. 27: Dicunt etiam quod sacerdos peccator non possit aliquem
solvere et ligare, cum ipse sit ligatus peccato, et quod quilibet bonus
et sciens laicus possit alium absolvere et paenitenciam imponere.
[313] ALANO, pag 196. Si vero ante confessionem, per contricionem
cordis, Deus per se ipsum sine ministerio sacerdotis ei debitum omnino
relaxat .... quid dimittit Sacerdos?
[314] ALANO, pag. 193. Non est necesse hominem peccata sui confiteri
sacedotibus si praesto sit laicus, cui possit peccata confiteri.
[315] STEFANO DI BORBONE, in D'ARGENTRÉ, I, 88: Derident indulgentias
Papae et absolutiones et Claves ecclesiae.
[316] FONCALDO, pag. 114-15. Audent jam insani haeretici eis
quos seducunt dicere: defunctis nihil prodesse fidelibus vivorum
eleemosynas, jejunia, orationes, nec etiam missarum solemnia, seu
orationes pro eis factas.
[317] FONCALDO, pag. 217: Sed ad hoc objiciunt inimici veritatis post
mortem hanc praedictas nulli prodesse. .... Ex his verbis liquet quod
post mortem tenebris poenarum involvitur qui in hac luce viam Dei
perambulare contempserit.
[318] FONCALDO, pag. 217: Negant enim ignem purgationis.
[319] Questo documento, pubblicato dal Preger nei _Beiträge_ già
citati, fu riprodotto presso di noi dal COMBA, _Storia della Riforma in
Italia_, pag. 541 e segg.
[320] SACCONI, _Summa_, pag. 55. Pauperes Lombardi concordant cum
primis in juramento et justitia saeculari. De corpore vero Domini
sentiunt pejus quam primi, dicentes quod concessum est cuilibet homini,
sine peccato mortali existenti, consecrare illud. Item dicunt quod
Ecclesia Romana est Ecclesia malignantium, et bestia et meretrix quae
leguntur in Apocalypsi.
[321] Anche il Tiraboschi, alla cui opera _Vetera Humiliatorum
monumenta_ (Med. 1766) il Preger ricorre, dice candidamente (I, 76): ea
fere omnia quae ad prima humiliatorum tempera pertinent incerta sunt.
La corporazione degli Umiliati era un ordine religioso, il quale è
fama che abbia ricevuto qualche regola da S. Bernardo, nè certo s'è mai
allontanato dalla Chiesa. E se ne togli l'obbligo del lavorare, che del
resto anche i Catari s'imponevano, non parmi che ci sia niente altro di
comune tra gli Umiliati ed i Poveri Lombardi.
[322] Da questa frase adoperata dai Poveri Lombardi (§ 3): Controversia
quae inter nos et electos Valdesii socios jam diu versatur, si deve
riconoscere col Preger che i Poveri Lombardi non si sentivano compagni
o socii del Valdez.
[323] § 15: Facta enim adhuc quadam super Valdesio et Viveto mortuis
questione respondimus: Valdesium et Vivetum si pro omnibus culpis
et offensionibus suis satisfecerint ante obitum posse salvari: quam
dicti ultramontani penitus respuentes ecc. Pare però che la disputa si
potesse comporre nella formola accettabile da ambe le parti: dicimus
Valdesium in dei paradyso esse.
[324] § 6: Valdesium dixisse quod cum de omnibus aliis esset pax et
concordia inter eum et fratres italycos, nisi separarentur laborancium
congregationes. A ragione il Preger si serve di questo testo per
mostrare la grande autorità esercitata dal Valdez.
[325] § 4: Valdesium dixisse videlicet se nolle aliquem in societate
ultramontanorum aut ytalicorum fratrem fore prepositum in vita sua nec
post mortem. Anche in questo punto si trovò modo d'intendersi: commune
nostrum .... eligat prepositos aeternaliter vel rectores ad tempus
secundum quod utilius communi videbitur vel amplius ad pacem pertinere.
[326] Il Sacconi dice che i Poveri Lombardi sostenevano quod infantes
salvabuntur sine baptismo (_Summa_, pag. 55 b.).
[327] Dalla formola adottata nella lettera (§ 8) parrebbe tutto
l'opposto di quel che pretende il Sacconi, perchè gli ultramontani par
che avessero bisogno di essere richiamati alla vera fede: hoc oramus
eos credere et fateri. La professione di fede suona così: nemo aquae
materialis baptismum respuens potest salvari.
[328] § 9: Credimus legitimos conjugatos nisi ob fornicationis causam
aut utriusque consensu neminem debere separare. Cfr. STEFANO DI BORBONE
in D'ARG., I, 89. Item in matrimonio carnali dicunt quod uxor potest
a viro recedere eo invito, et e converso et sequi eorum societatem vel
viam continentiae.
[329] § 16: Una est (sententia), ut quidam ex Valdesii sociis
proferunt, quod panis et vini substancia per solam verborum Dei
prolacionem vertitur in Christi corpus et sanguinem addentes: non
homini sed verbis Dei virtutem attribuimus.
[330] § 17: Altera quorundam Valdesii sociorum sententia de panis
fraccioni haec est; nemo potest baptizare, qui Christi corpus non valet
conficere.
[331] § 18: Dixerunt enim per neminem sive bonum sive malum, nisi per
eum qui est deus et homo, _i. e._ Christum, panis et vini visibilem in
corpus Christi et sanguinem transubstanciari substantiam, et hucusque
de hac tertia sacramenti hujus responsione nos et illi concordes
fuimus. De hoc autem quod addiderunt: _oracionem adulteri sive
malitiosi in hoc a domino exaudiri et recipi_, ab eis quia a veritatis
tramite deviat dissentimus.
[332] § 16: Quisquis sive Judeus sive gentilis verba Dei super panem
et vinum proferens .... Christi corpus et sanguinem conficiet. Questa
opinione di alcuni oltramontani era così indeterminata, che poteva
servire a dimostrare le tesi più opposte, nè solo che il sacramento
amministrato dai cattolici fosse valido, ma valido altresì quello di
qualunque altro sappia dire le sacre parole. In questo ultimo senso
intende la dottrina degli oltramontani STEFANO DI BORBONE in D'ARG., I,
89: Illi autem (Valdenses) qui in aliquo videntur minus male sentire in
hoc errant, quia dicunt corpus Christi posse confici a quocumque bono
vel consecrari qui dicit verba ad hoc statuta, licet, non sit ab homine
ordinatus.
[333] § 17: Interrogati etiam a nobis de pane fraccione confessi sunt
hoc sacramentum non per mulierem, non per laycum, sed per solum confici
sacerdotem.
[334] § 20: Item quod dominus iniquorum ministracionem non recipiat, et
eorum oracionem non exaudiat.
[335] § 22: Ecco la formola degli oltramontani: a sacerdote ab ecclesia
Romana ordinato, donec congregatio baptizatorum sustinet eum in
officio, sit justus vel iniustus, si acceperit panem et vinum et eum
benedixerit in commemoracionem corporis et sanguinis Dei, credimus quod
post benedicionem ab eo dictam corpus et sanguis fiat Dei.
[336] Loc. cit. Hanc Valdesianorum confessionem, quam contra divina
testimonia faciunt, omnino respuimus.
[337] § 18: Tamen si quis ad recipiendum hoc sacramentum dignus
accesserit credimus quod licet non per ministri indigni et reprobi
oracionem a domino impetrat quod exoptat, i. e. corpus domini ad sui
salutem juxta suum recipit desiderium (loc. cit.).
[338] Loc. cit. Si Deus oracionem exaudierit, credimus panis et vini
substanciam post benedictionem esse Christi corpus et sanguinem,
alioquin minime quod ad se et per se .... ad se i. e. quantum ad
ministrantem reprobum etiam si ipse ratione presumpserit, per se i. e.
per ejus orationem si alicui alio tradere voluerit.
[339] § 25: Cum essem parvulus loquebar ut parvulus. Quando autem
factus sum vir, evacuavi quae erunt parvuli .... Nec etiam licet
Valdesiani in hoc nos vellent cogere, volumus confiteri. Oportet enim
obedire Deo magis quam hominibus. Nec enim Paulus volentibus eum in
legis servitutem redigere, ut ipse testatur, ad horum subjectione
cessit. Questo luogo mi pare una chiara prova che gli ultramontani ai
quali s'indirizza la lettera dei Lombardi erano forse una frazione dei
Valdesi, rimasta ancora in moltissimi punti ligia alla Curia Romana.
Con nessun'altra ipotesi si potrebbe spiegare questa sollecitudine per
la confessione auricolare, che tra i sacramenti fu il primo ad essere
abbandonato, come ne fan fede le fonti più antiche, Alano e l'Abate di
Foncaldo.
[340] Di queste due sentenze, la prima ci viene conservata da Alano, la
seconda da Stefano di Borbone.
[341] _Beiträge zur Geschichte der Waldesier_, p. 22-23.
[342] _Der Tractat des David von Ausburg_, München 1878, p. 15-16.
[343] In D'ARGENTRÉ, I, 87. Et inveni per multas confessiones eorum in
jure tam perfectorum quam credentium.... Tamen aliqui eorum dicunt, ut
ab eis audivi, timore mortis esse eis, qui non sunt perfecti, licitum
mentire et jurare.
[344] STEPHANUS, in D'ARGENTRÉ, I, 89. Quilibet bonus homo sit
Dei filius, sicut Christus eodem modo.... cum homo poenitens bonus
efficitur, tunc est ibi verus baptismus.
[345] PREGER, op. cit., pag. 16: Natürlich konnte man nun nicht Alles,
was aufänglich für den Predigerverein galt, auch zur Vorschrift für die
Gemeinden machen.
[346] Vedi più sopra, p. 195, n. 1, da riscontrarsi con DAVIDE, §
18, ediz. Preger, pag. 35: Olim desiniverant jurare omnino, sed quia
facilius per hoc deprehendebantur, caute dispensaverunt modo jurare pro
se vel alio a morte defendendo.
[347] STEF. DI BORB., pag. 89: Nullam esse sanctitatem nisi in bono
homine vel muliere.
[348] STEF., pag. 88: Sunt quidam qui non sunt ordinati a Deo vel ab
hominibus ut mali laici: alii ab hominibus ut mali sacerdotes nostri et
non a Deo: alii a Deo etsi non ab hominibus, ut boni laici, qui servant
mandata Dei, qui possunt ligare et solvere, et consecrare et ordinare,
si proferant verba Dei ad hoc statuta.
[349] STEF., loc. cit. Item dicunt malos, qui sunt in peccato,
non posse ligare et solvere vel indulgentias dare, vel peccatorum
relaxationes, vel consecrare, vel aliquid tale facere, quod Deus
habeat ratum. — Riscontrate l'anonimo di Passau (Pseudo Rainero)
in D'ARG., I, 93. Item dicunt quod transsubstantiatio non fiat
in manu indigne conficientis sed in ore digni sumentis et confici
posse in mensa communi. DAVIDE, ediz. Preger, pag. 27: Hoc (cioè la
transustanziazione) autem quidam dicunt tantum per bonos fieri, alii
autem qui verba consecrationis sciunt.
[350] STEF., p. 88: Vidi haereticam quae combusta fuit, quae super
arcam ad modum altaris parati consecrare se credebat et attentabat.
[351] MONETA, pag. 403: Quidam dixerunt quod Valdesius ordinem
habuit ab universitate fratrum suorum. Eorum autem, qui hoc dixerunt,
principalis auctor fuit quidam haeresiarcha pauperum lombardorum Doctor
perversus Thomas. Hoc autem probare taliter visus est: Quilibet de illa
congregatione potuit dare Valdesio jus suum scilicet regere seipsum, et
sic tota congregatio illa potuit conferre et contulit Valdesio regimen
omnium, et sic creaverunt illum omnium Ponteficem et Praelatum.
[352] MONETA, pag. 402: Ipsi ad minus triplicem confitentur (ordinem)
scilicet Episcopatum, Presbyteratum, et Diaconatum.
[353] L'abbate di Foncaldo tra le altre obbiezioni contro alla libera
predicazione dei Valdesi move questa (pag. 208): Qui uxores habent aut
pondere terrenae solicitudinis opprimuntur ad disseminandum verbum Dei
idonei non sunt.
[354] Riportammo altrove il passo: Uxor potest a viro recedere eo
invito (D'ARG., I, 89).
[355] DAVIDE, ediz. Preger, pag. 27: Matrimonium dicunt esse
fornicationem juratam, nisi continenter vivant. Qualescumque alias
luxurie immundicias magis dicunt esse licitas quam copulam conjugalem.
Continenciam laudant, sed urente libidine concedunt ei satisfieri
quocumque modo turpi. Questo ultimo tratto è certo in contraddizione
col precedente, ed è poco credibile. Ma non per questo s'ha da revocare
in dubbio tutta la testimonianza, come fa il Preger, op. cit., pag.
18. Anche l'anonimo di Passau in D'ARG., I, 94, dice in un passo già
riportato: Sacramentum conjugii damnant, dicentes mortaliter peccare se
conjuges si absque spe prolis conveniant.
[356] Abbiamo riportato sopra, pag. 198, n. 2, il passo dell'anonimo
di Passau et confici posse in mensa communi. DAVIDE in PREGER, pag.
27: Hoc etiam in conventiculis suis celebrant recitantes verba illa
evangelii in mensa sua et sibi mutuo partecipantes sicut in caena
Christi. _Liber inquis. tholos._, pag. 216: Item oravit cum Valdensibus
pluries ante prandium et post inclinatus super bancam secundum modum
et ritum ipsorum. Cfr. pag. 222-23; 229. Dobbiamo dunque ammettere
col Preger, che continuasse la celebrazione dell'Eucaristia; ma che
il rito fosse semplificato, e la funzione cattolica messa da banda lo
dice esplicitamente l'anonimo di Passau in D'ARG., I, 93: Item dicunt
quod missa nihil sit, quia Apostoli eam non habebant et fiat propter
quaestum. L'anonimo del codice Claromontano ci da una descrizione
della cerimonia della consecrazione, che in questa forma forse era
celebrata una volta sola l'anno, nella Pasqua; D'ARG., I, 56: Dicti
Pauperes de Lugduno solum semel consecrant in anno, in coena Domini, et
tunc quasi iuxta noctem: ille qui praeest inter eos, si est Sacerdos,
convocat omnes de familia sua utriusque sexus, et facit ibi ante eos
preparari bancum seu unum scannum, et poni desuper unum mundum gausape,
cui postea supponunt unum bonum scyphum de vino bono et puro, et unam
fugaziam azymam .... Postea vero surgunt et tunc ille qui consecrat,
signat panem et scyphum, et fracto pane dat omnibus astantibus
particulam suam et postea dat omnibus bibere cum Scypho, et stant
semper in pedibus et sic finitur eorum sacrificium et credunt firmiter
et confitentur quod istud est corpus et sanguis Domini nostri Jesu
Christi.
[357] DAVIDE, pag. 27: Corpus Christi et sanguinem non credunt vere
esse, sed panem tantum benedictum, qui in figura quadam dicitur corpus
Christi, sicut dicitur: Petra autem erat Christus, et simile. Hoc
autem quidam discunt tantum per bonos fieri, alii autem per omnes verba
consecrationis sciunt.
[358] DAVIDE, in PREGER, pag. 17: Quidam autem dicunt baptismum non
valere parvulis, eo quod nondum actualiter possint credere.
[359] DAVIDE, loc. cit. Dicunt non esse purgatorium sed omnes morientes
statim transire in celum vel infernum; ideo suffragia pro defunctis
ab ecclesia facta asserunt non prodesse. Unde dicunt quod oblaciones
factae pro defunctis prosunt clericis, qui concedunt, non animabus quae
hujusmodi non utuntur.
[360] STEFANO DI BORBONE, pag. 89: cum dicunt se credere Incarnationem,
Passionem, Resurrectionem Christi, dicunt quod illam credunt veram
Conceptionem Christi, Nativitatem, Passionem, Resurrectionem et
Ascensionem cum bonus homo concipitur, nascitur, resurgit per
poenitentiam vel ascendit in coelum; cum martyrium patitur, illa est
vera passio Christi. Similiter, cum dicunt se credere Baptismum,
Poenitentiam, et sic de aliis sacramentis dicunt ipsa esse vera
sacramenta solum et tunc compleri, cum homo poenitens bonus efficitur,
tunc est ibi verus Baptismus, Confirmatio, Eucharistia vera, quia tunc
efficitur Corpus Christi, tunc ordinatur, tunc fit in eo conjugium et
unctio. Et per istam spiritualitatem fidem nostram plurimi eorum in
articulis et sacramentis annihilant.
[361] DAV., loc. cit. unctionem extremam respuunt et oleum consecratum
et crisma nil valere plus quam aliud.
[362] L'anonimo di Passau, in D'ARG., I, 93, tra gli errori dei Valdesi
di Germania conta questi: XI, quod non sit obediendum praelatis sed
tantum Deo. XII, quod nemo fit major altero in Ecclesia. XIII. Quod
nemo debet flectere genua Sacerdoti. L'anonimo del codice claromontano
in D'ARG., I, 57 dice parimente: Tricesimo, quod Sacerdos non est nisi
pronunciator. STEF. DI BORBONE, pag. 89: Sufficit ad salutem soli Deo
non homini confiteri.
[363] DAV., pag. 28: Dicunt etiam quod sancti in coelo non audiunt
oraciones fidelium; nec venerationes quibus eos honoramus, attendunt,
arguentes, quod cum corpora sanctorum hic mortua jaceant et spiritus
tam remoti sint a nobis in celo, nullo modo oraciones nostras valeant
auditu percipere neque visu. Dicunt quoque sanctos non orare pro nobis,
et ideo non oporteat nos implorare suffragia eorum qui absorpti gaudio
coelesti nobis non possint intendere. Cfr. l'an. di Passau in D'ARG.,
I, 94. Item nullum sanctum credunt nisi Apostolos, nullum sanctum
credunt nisi solum Deum.
[364] STEF. DI BORB., pag. 89: Irrisibiles dicunt qui faciunt festa
Sanctorum et quod non peccant qui in eis laborant. L'ANONIMO DI PASSAU
in D'ARG., I, 94: Canonisationes, Translationes et Vigilia sanctorum
contemnunt. DAV., pag. 28: unde derident solempnitates quas in
sanctorum venerationem celebramus et alia quibus eos honoramus.
[365] DAVIDE, loc. cit. In quadragesima et in aliis diebus jejuniorum
ecclesiae non jejunant sed carnes comedunt ubi audent, dicentes
quod Deus non delectatur in afflictionibus amicorum suorum. STEF. DI
BORB., pag. 89: Non peccare dicunt illos, qui jejunia statuta solvunt
quacumque die, et qui ibi carnes comedunt.
[366] STEF. DI BORB., loc. cit, irrident eos qui luminaria offerunt
sanctis .... irrident cantus Ecclesiae et officium divinum. DAV., pag.
27: Festa, feriarum jejunia, ordines, benedictiones, officia ecclesiae
et similia respuunt omnino.
[367] Intorno alla consacrazione delle chiese già ricordammo il
Foncaldo, che tra gli errori dei Valdesi nota questo (pag. 218): Malunt
orare in stabulis vel cubiculis seu thalamis quam in Ecclesia, DAV.,
§ 11, [non pubblicato dal Martène] pag. 31: Sicut Symea .... imitantur
.... id quod apostoli pro pauperibus collectas in ecclesia procurabant
et in domibus fidelium, quando nondum ecclesiae constructae fuerunt,
quando docebant vel sacra misteria celebrabant, vel ad predicandum per
diversas provincias discipulos destinabant, qui fundarent ecclesias
vel firmarent. L'anonimo del codice Claromontano in D'ARG. I, 57 locis
sacris nullam exhibent reverentiam.
[368] STEF. DI BORB., pag. 89: solum Deum adorandum dicunt omni genere
adorationis et dicunt peccare eos qui Crucem, vel illud quod nos
dicimus et credimus corpus Christi, adorant, vel sanctos alios a Deo,
vel eorum imagines. L'ANONIMO DI PASSAU in D'ARG., pag. 94: Reliquias
sanctorum contemnunt item sanctam crucem reputant ut simplex lignum,
ed item lignum S. Crucis horrent propter supplicum Christi, nec unquam
signant se.
[369] Davide conosce molto bene questo processo: § 5, pag. 26: Haec
fuit prima haeresis eorum, contemptus ecclesiasticae potestatis. Ex
hoc traditi Sathanae precipitati sunt ab ipso in errores innumeros, et
antiquorum haereticorum errores suis adinvencionibus miscuerunt.
[370] Quanta speranza ponesse nell'Imperatore il partito delle riforme
lo attesta tra tante la lettera di Pier Damiani ad Enrico III, in
occasione della sentenza imperiale contro l'arcivescovo di Ravenna
(_P. Damiani Epist._, VII, 2; _Opp._ Parigi 1664, pag. 109, A). Nam in
expulsione Uniquerii vox omnium in laudem sui Creatoris attollitur,
Ecclesia de manu violenti praedonis eripitur, et salus esse totius
mundi vestra Incolumitas judicatur. Laetentur ergo coeli, et exultet
terra quia in Rege suo vere Christus regnare cognoscitur.
[371] GIESEBRECHT, _Geschichte der deutschen Kaiserzeit_, II, 404.
[372] MANSI, XIX, 627: Concilii Romani anno 1047 habiti Canon....
Nullum aut ecclesiarum consecrationem, aut clericatus ordinationem,
aut Archipresbyteratum, aut commendationes altarium, aut traditiones
ecclesiarum, aut abbatias, aut praeposituras vendere. Quisquis
contradixerit aut vendiderit anathema sit. Del Concilio romano
dell'anno 1049, il Mansi, pag. 722, toglie le notizie da una lettera
di S. Pier Damiani ad Enrico arcivescovo ravennate. In questa lettera
è notevole la frase: Ponamus itaque ut simoniaci in nullo a caeteris
haereticis differant, che è forse un'amplificazione retorica.
[373] Come dice Enrico III (in GLABER, V, 2) Vos autem (qui vice
Christi in Ecclesia constituti estis) avaritia et cupiditate
corrupti, qui dum conferre deberetis in hujusmodi transgressionis
dando et accipiendo canonem maledicti estis.... Omnes quippe gradus
Ecclesiastici a maximo Pontifice usque ad ostiarium opprimuntur per
suae damnationis pretium.
[374] MANSI, XIX, 696: Omnino confitemur non licere episcopo
presbytero, diacono, subdiacono propriam uxorem causa religionis
abjicere a cura sua, scilicet ut ei victum et vestitum largiatur: sed
non ut cum illa ex more carnaliter jaceat.
[375] Simone Mago è tenuto dai padri della Chiesa del terzo e quarto
secolo come uno dei quattro capi dello gnosticismo. Le lettere
clementine già lo danno per il principale. Ma questo solo par probabile
che egli, appartenendo alla setta samaritana, cercasse di combinare
insieme la nuova religione col samaritanismo. Il che non importa che la
dottrina gnostica si debba a lui, come non si deve nè al suo discepolo
Menandro, nè a Dositeo; ben piuttosto a Cerinto, che è l'ultimo dei
quattro nominati dai Padri: SCHMID, _Kirchengeschichte Erlangen_, 1880,
Vol. I, pag. 64.
[376] _Apoc._, II, 6. Cfr. IRENEO, I, 29. CLEM. STROM., I, 3.
[377] Il decreto di Clemente II (MANSI, loc. cit.), già parla de
haeresia simoniaca. La stessa espressione si trova in Arnolfo,
_Gesta_, lib. III, cap. XI (PERTZ, _Mm. SS._, VIII 19). Il biografo
di Arialdo, Andrea, cap. XI, 7 (PURICELLI, pag. 86), riferisce alcune
ragioni che l'arcivescovo, insieme alla maggior parte del clero e dei
nobili, nonchè di molti del popolo minore solevano portare contro la
proibizione della vendita: Haec namque doctrina si ad profectum venerit
nobis nostrisque filiis profecto nullo modo vivere expedit. Quae
enim est nostra vita nisi ecclesiarum beneficia quae a nobis assidue
venduntur et emuntur? Certo queste ragioni erano deboli assai; ma
provano in ogni modo che si faceva una discussione e taluni sostenevano
la legittimità del traffico.
[378] LANDULFI, _Hist. Mediol._, II, 36 (PERTZ, VIII, 73): Itaque his
et aliis misericordiarum multarum elemosynis, si quid offensionis
laicis inhaerebat, et sacerdotibus illos moribus bonis imbuentibus
solvebatur.
[379] LAND., _Hist. med._, II, 35 (PERTZ, VIII, 70): Si autem in
virginitate uxorem aliquis non habens permanere non posse fateretur,
humanam ac fragilem naturam sciens restringi non posse nisi Dei
misericordia adjutus, continuo in testimonio bonorum virorum secundum
legem humanam licentia a pontifice accepta, uxor tamen virgo illi
desponsabatur; unde apostolus: _Qui se non continet, nubat_. Et
unusquisque excepta causa fornicationis suam uxorem habebat; qua
accepta non minus venerabatur et amabatur quam si sine uxore idem
degeret.... Usus enim ecclesiae totius tam latinae quam graecae per
tempora multa sic se habebat. III, 7 (PERTZ, 78): Sed nostri sacerdotes
Deo gratias usque hodie nec sunt nec nominati sunt adulteri, sed
curiose observant apostolicum praeceptum, ut sint unius mulieris
viri. Queste parole sono messe in bocca all'arcivescovo. Altre non
meno energiche sono attribuite all'arcidiacono Guiberto ed al diacono
Ambrogio III, 23, 24 (PERTZ, 89-91), nè meno incalzanti sono le
risposte che fa il sacerdote Andrea ai discorsi tenuti da Arialdo a
Landolfo III, 26 (PERTZ, 92-93).
[380] BONITH., in JAFFÉ, II, 648: Sed venditores ecclesiarum,
mediolanenses capitanei et valvassores, cum viderent se pecuniis
nudari, contristabantur.
[381] BONITH., lib. VI (JAFFÉ, II, 638): Ecclesia Mediolanensis, quae
fere per 200 annos superbiae fastu a Romanae ecclesiae se subtraxerat
dicione. ARNULFI, _Gesta_, III, 15 (PERTZ, VIII, 21): O insensati
mediolanenses, qui vos fascinavit? Heri clamastis unius sellae
primatum, hodie confunditis totius ecclesiae statum .... Dicetur enim
in posterum; subjectum Romae Mediolanum. Queste amare parole sfuggono
al cronista nel raccontare che il popolo milanese dopo essersi levato
in tumulto contro il legato di Roma gli si sottomise.
[382] BONITH. in JAFFÉ II, 638: Gregorius .... mediolanensem ecclesiam
.... secundum antiquum morem [vale a dire secondo il costume orientale
di S. Ambrogio] cantare constituit. Arnolfo, III, 17 (PERTZ, pag. 12):
Interea Arialdus .... letanias illas quas Ambrosiani post ascensionem
celebrant .... praedicabat execrandas.
[383] ARNOLFO, III, 10 (PERTZ, pag. 19): Qui (Arialdus) cum modicae
foret auctoritatis, humiliter utpote natus, praevidit applicare sibi
Landulfum quasi generosiorem et ad hoc idoneum .... Landulfus vero
cum esset expeditioris linguae ac vocis, nimiusque favoris amator,
repente dux verbi efficitur, usurpato sibi contra morem ecclesiae
praedicationis offitio. Hic cum nullis esset ecclesiasticis gradibus
alteratus etc. LANDOLFO, _Hist. med._, III, 5 (PERTZ, pag. 76),
conferma intorno ad Arnolfo le notizie dell'altro cronista: Landulphus
de magna prosapia oriundus .... Unus de notariis (grado ecclesiastico
inferiore al sottodiacono). Di Arialdo dice soltanto: alium forensem
clericum, levitam (diacono) tantum, Arialdus nomine, ortus in loco
Cuzago prope Canturium artis liberae magister. BONIZONE (JAFFÉ, pag.
639): Landulfus ex majore prosapia natus .... Arialdus ex equestri
progenie trahens originem. ANDREA, cap. I (PURICELLI, pag. 14), Bezo
quidam, cum Beza.... nobiles utrique natione sed nobiliores probitate;
cap. IX, pag. 81: Qui progenie altior erat Landulphus. Tutte queste
notizie concorderebbero se s'intendesse l'_humiliter_ del cronista
milanese in senso relativo non assoluto.
[384] ARNOLFO, III, 13 (PERTZ, 20): Hos tales cetera vulgaritas
hyronice Patarinos appellat. IV, 11 (PERTZ, 28): non quidem industria
sed casu prolatum. BONIZONE, lib. VI (JAFFÉ, pag. 639): eisque
paupertatem improperantes, paterinos id est pannosos, vocabant. Anche
oggi secondo il Cherubini _pattaria_ in dialetto milanese vuol dire,
ciarpe, cenceria, sferre vecchie. E dall'essere denominati patari o
patarini i novatori si disse pataria la loro setta, ed in seguito la
dottrina da loro insegnata. LAND., _Hist._ III, 12 (PERTZ, 81): Cum
cujus inauditae Pataliae placitum cogitasti commovere. III, 9 (PERTZ,
79): Tu solus per execrabilem pataliam flammam .... super nos accendis.
Arnolfo nel luogo citato del libro quarto aggiunge ingenuamente: dum in
quodam etymologiarum tomo nuper plura revolverem, ita scriptum reperio:
Pathos graece latine dicitur perturbatio. Unde justa meae parvitatis
ingeniolum statim conjicio, quod Patarini possunt perturbatores
rite nuncupari, quod plane rerum probat effectus. Si perdona questa
partigiana etimologia al cronista, che ebbe molto a soffrire dalle
agitazioni patariniche; ma non si può perdonare al nostro Cantù
quest'altra etimologia, tolta di peso dalle costituzioni di Federico
II: _patarini furon detti da pati perchè ostentavano penitenza, o dal
pater che era loro preghiera_ (_Gli eretici in Italia_, pag. 77). Cfr.
BREHOLLES, _Hist. dipl._, IV, I, pag. 298: Patarenos se nominant velut
expositi passioni.
[385] Il cronista contemporaneo Landolfo conosce bene questo nesso
dei novatori cogli eretici. Lib. III, 19 (PERTZ, 87). Venientes namque
quidam suburbani diversis, ac variis dogmatibus irretiti, et Arialdus
ipse, et ipse quem animo prae omnibus diligebat, et aliquantis cum
Laicis, qui Girardi de Monteforte sententias fere consentiebant, quos
ipse paulo ut filios complexus deosculabatur ecc. Nel cap. 26 dello
stesso libro viene riferito un discorso del sacerdote decumano Andrea,
ove è notevole questo passo (PERTZ, pag. 93): Forsitan adhuc illa
sententia implicitus es, qua olim illi de Monteforte te imbuerant, qui
omnem christianitatem mulierem non tangere et genus humanum sine semine
virili apum more nasci dicentes, falsis sententiis affirmabant?
[386] Andrea nella vita di Arialdo, cap. IV, 4 (PURICELLI, pag. 78),
attribuisce al santo novatore questo discorso: Ecce Christus clamat:
Discite a me quia mitis sum, et humilis corde. Et iterum de se dicit:
Filius hominis non habet, ubi caput reclinet. Et item Beati pauperes
spiritu, quoniam ipsorum est Regnum Coelorum. E contra vero ut
inspicitis, vestri Sacerdotes, qui effici possunt ditiores in terrenis
rebus, excelsiores in aedificandis turribus et domibus, superbiores in
honoribus, in mollibus delicatisque vestibus pulchriores, ipsi putantur
beatiores. En ipsi, ut cernitis, sicut laici palam uxores ducunt:
stuprum, quemadmodum scelesti laici, sequuntur atque ad nefandum hoc
opus patrandum tanto sunt validiores, quanto a terreno labore minus
oppressi; videlicet viventes de Dono Dei. Possiamo confrontare questo
discorso con le accuse che i Catari faceano alla Chiesa cattolica. (V.
MONETA, pag. 60, e 303). Ecclesia Christi imminentibus tribulationibus
saepe esuriebat .... Romana Ecclesia in divitiis multis est et in
deliciis induta purpura et bysso, et epulatur quotidie splendide
et secure, et stabilis in hoc mundo non laborat manibus suis, sed
ipsa lasciva et otiosa devorat aliorum labores .... Ecclesia Christi
contemnebatur et blasphemabatur a mundo, e converso Ecclesia Romana
a mundo honoratur. Altrettali simiglianze scopriremo nel discorso di
Arialdo riferito da Arnolfo, III, 11 (PERTZ, 19): Pro luce palpatis
tenebras, caeci omnes effecti, quoniam coeci sunt duces vestri sed
numquid potest coecus coecum decere. Nonne ambo in foveam cadunt?
[387] ARNOLFO, III, 14 (PERTZ, 21): Tamen in presenti coetu, quia
Romanus erat, archiepiscopo praesidere contendit. Unde subito factus
est popularis in urbe tumultus, ut nisi cessisset illius humilitas,
quod suum erat, fecisset impetum, non quidem gratia Widonis, sed
Ambrosiani causa honoris. Pietro Damiani, _Opp._, 42, rimprovera
Arnolfo di non aver mantenuta la promessa fatta in quel tumulto, che si
sarebbe chiuso in un convento se avesse avuta salva la vita.
[388] PAÉCH, _Die Pataria in Mailand_, pag. 15; ARNOLFO III, 2 (PERTZ,
pag. 17): Heinricus.... neglecto nobili ac sapienti primi ordinis
clero, idiotum et a rure venientem elegit antistitem, cui nomen fuerat
Wido.
[389] Vedi tra le altre l'importante memoria dello Schupfer: _La
società milanese all'epoca del risorgimento del comune_ (_Archivio
Giuridico_, vol. III-IV, principalmente vol. IV, pag. 308 e segg.).
[390] Il PAECII (op. cit., pag. 24) dimostra questo viaggio molto
probabile, perchè Anselmo ed Ildebrando che nel 18 ottobre erano a Roma
(MANSI, XIX, 866), e nel 27 dicembre sono in Pöhlde (_Mon. Germ._,
VII, 246), avranno ben toccato Milano nel loro viaggio. Io aggiungo
che la notizia di Landolfo (III, 13) è confermata da Bonizone (pag.
640): et confestim misit a latere suo episcopos et cum eis Deo amabilem
Hildebrandum archidiaconum per tacere di Arnolfo (III, 14), che la dà
pure ma molto confusamente.
[391] Pietro Damiani si comportò con molta prudenza, chè a tagliar
corto coi simoniaci le chiese sarebbero rimaste senza sacerdoti. Ma
gl'intransigenti non gli perdonavano questa temperanza. (Vedi BONIZONE,
pag. 643). Quod aliquibus visum est culpabile, sapientibus valde
laudabile. Quod enim laudabilius ea tempestate poterat inveniri, quam
ut talis ecclesia sacerdotio non deperiret? Vedi la lettera di Pietro
Damiani ad Ildebrando riportata in MANSI, 887.
[392] MANSI, _Concilia_, XIX, pag. 907: Si quis apostolicae sedi
sine concordia et canonica electione ac benedictione cardinalium
episcoporum, ac deinde sequentium ordinum religiosorum clericorum
intronizatur, non papa vel apostolicus habeatur.
[393] Ut per laicos nullo modo quilibet clericus aut presbyter obtineat
ecclesiam, nec gratis nec pretio.
[394] PAECH (op. cit., pag. 30), con Giulini e Giesebrecht intende
in questo senso le parole di Arnolfo: accepto ab eo (papa) anulo
apostolicae gratiae ac totius potestatis ecclesiasticae (III, 15;
PERTZ, pag. 21).
[395] Ut nullus missam ad audiat presbyteri quem scit concubinam
indubitanter habere, aut subintroductam mulierem.
[396] _Lamberti Annales_ (PERTZ, _Mon. Script._, V, 218). Adversus hoc
decretum (quello di Gregorio VII contro i preti ammogliati) infremuit
tota fractio clericorum; hominem plane haereticum et vesani dogmatis
esse clamitans qui oblitus sermonis Domini, quo ait: non omnes capiunt
hoc verbum, et apostolus: qui se non continet nubat: melius est nubere
quam uri, violenta exactione homines vivere cogeret ritu angelorum.
_Sigiberti Chronica_ (PERTZ, _Mon. Script._, VI, 862). Gregorius papa
celebrata synodo symoniacos anathematizavit, et uxoratos sacerdotes
a divino officio removit, et laicis missam eorum audire interdicit,
novo exemplo ut et multis visum est inconsiderato praejudicio contra
sanctorum patrum sententiam, qui scripserunt quod sacramenta quae in
ecclesia fiunt, baptisma scilicit, crisma, corpus et sanguis Christi,
Spiritu Sancto latenter operante eorumdem sacramentorum effectum, seu
per bonos seu per malos intra ecclesia Dei dispensentur.
[397] LANDOLFO, III, 5 (PERTZ, 77) crede che Anselmo sia stato
l'istigatore di Arialdo ed Arnolfo. Il racconto del cronista, per
inesatto che sia, come dimostra il Paech, pag. 19, è una chiara prova
delle voci che correvano sul conto del vescovo di Lucca.
[398] ARNOLFO, III, 17 (PERTZ, 22) vorrebbe non credere ad Erlembardo,
tanto gli sembra incredibile quel che ei racconta. Praeterea gloriatur
Arlembardus idem ab ipsa Roma bellicum sancti Petri se accepisse
vexillum contra omnes sibi adversantes. Quod appensum lanceae
homicidiorum videtur iudicium; cum profecto sit nefas tale aliquid
suspicari de Petro, aut aliud habuisse vexillum praeter quod datum est
in Evangelio: _Qui vult post me venire ecc_. Che il vessillo fosse
dato nella prima gita di Erlembardo a Roma è detto da Andrea, cap.
XIV (PURIC., pag. 92), come osserva il Paech contro Giesebrecht, pag.
36. Una conseguenza grave dell'elevazione di Erlembardo a milite della
Chiesa era questa rilevata da Arnolfo, III, 11 (PERTZ, 21): Arlembardus
.... cum esset laycus, quasi fraternae gratia pietatis opus sibi
praesumpsit indebitum .... et quae sunt peccata dijudicans .... Dum
ergo laicus judicat, clericus tantum vapulat.
[399] ARNOLFO, III, 20 (Arlembardus) excommunicationis litteras dedit
archiepiscopo, quod pluribus grande visum est civitatis obprobium
... ad ultimum factis in medio ecclesiae partibus, clamoroso impeto
vicissim in sese consurgunt .... Remansit pene solus Antistes. Quem
pars aggrediens inimica, fustibus crudeliter caesum et quasi semivivum
reliquit. In crastinum visa tanta crudelitate cives horrescunt mente
confusi. Communiter igitur statuunt, aut tantum punire facinus aut
vivere nolle amplius. Unde factum ut fugiens Arialdus .... incidit
manus quaerentium animam ejus .... quem .... penitus interficiunt.
ARNOLFO (III, 30) non parla della nipote di Guido. Bensì Landolfo
(III, 30): juxta locum Legnani a manibus fidelium domnae Olivae, domni
Guidonis neptae, tentus et captus est .... in insula quadam juxta Lacum
Majorem .... vernulae Olivae furialiter in eum prosilientes, linguam
ejus de sub mentonem trahentes, in insula semimortum reliquerunt.
Questo racconto è confermato da Andrea (cap. 29, pag. 108) il quale non
appena si diffuse in Milano la notizia della morte di Arialdo recatosi
presso il Lago Maggiore, ne seppe alcuni particolari da un prete
Martino, altri ne raccolse in seguito; pag. 111: Quapropter nasus ....
cum labio superno est abscissus .... deinde ambo oculi sunt effossi.
Postea vero dextram detruncant manum. Dehine radicitus membrumque
amputant genitale .... postea vero de sub gutture linguam extrahunt.
[400] LANDOLFO, III, 30 (PERTZ, 96) racconta che la salma di Arialdo
fu seppellita in Arce Trevali in apotheca Sancti Ambrosii; ma poscia
pel gran fetore ipsam apothecam aqua usque umbelicum coarctantes
foetorem repleverunt. In seguito alle minacce di Erlembardo, corpus
jamdiu truncatum mulieris (causa) fere emarcidum minimeque propter
aquam in qua jacuerat foetens .... orribile nimis ac visu teterrimum,
illis traditum est. Andrea al contrario (cap. 30, pag. 112) racconta
che l'empia Jezabel, o la nipote di Guido valde fecit saxa ingentia
circa ipsum innecti et in profundum laci demergi, e che in seguito un
fedele di nome Algisio vide in riva al lago il corpo del santo sano e
meravigliosamente candido praeter octo membra quae ei erant cum ferro
amputata. Pare che sia più probabile il racconto di Andrea almeno nella
prima parte, perchè entrambi i cronisti s'accordano nel dire che il
cadavere fu seppellito in acqua, e Landolfo colla virtù dell'acqua
spiega perchè non putisse. S'accordano poi entrambi i cronisti anche
in questo, che i Patarini ripresero le spoglie del martire sulle rive
del Ticino. BONIZONE, pag. 649, dice soltanto: Herlembardus tam dierum
castra propinquorum archiepiscopi obsedit, donec corpus venerabilis
Arialdi ei reddiderunt. Quod Mediolani delatum in ecclesia Sancti Celsi
summo cum honore humatum est.
[401] ARNOLFO, III, 21 (PERTZ, 23). Ad quod sedandum litigium
contigit tunc temporis Maginardum episcopum Silvae candidae et Minutum
cardinalem presbyterum Romanos legatos venisse Mediolanum... deinde
inter clerum judicantes et populum eleganti scripto constituunt quid
fieri debeat in posterum. Si comprende perchè Arnolfo lodi questo
scritto, che prescriveva: neminem predictorum graduum clericum ex
suxpicioni damnari .... nullum clericorum pro cujusquam peccati culpa
in judicio laicorum amodo esse .... illud beneficium quod cuiquam
clericorum aufertur, nullus laicus in suum usum accipiat .... incendia,
depraedationes, sanguinum effusiones, multasque injustas violentias
omnimodo prohibemus ne faciant. MANSI, XIX, 347-48.
[402] ARNOLFO, III, 21 (PERTZ, 23): Arlembardus .... caute subintulit
juramento causam futuri eligendi pastoris post discessum praesentis
.... Archiepiscopus cum tot nequiret imminentes tollerare pressuras,
aevo jam maturus et diuturno languore membris omnibus dissulutus
arbitratus est fore conveniens ut quod ille faciendum praeviderat, ipse
quoque destruendo praeveniret.
[403] BONIZ., pag. 652: animumque regis utpote adolescentis facillime
venatus est. Nam et Pataream promittebat se destructurum et Erlembardum
vivum capturum.