[160] I Paoliciani rimontano al 660 d. C., in cui un tal Costantino

da Mananalide presso Samosata, appartenente alla setta gnostica

di Marcione, ispirato dalla lettura di S. Paolo, si annunzia come

restauratore della chiesa paolinica. A lui morto intorno al 684

succedono Simeone († 690), Paolo († 715), Gennasio († 745), Giuseppe

(† 775), Baanes fino all'801, per opera dei quali il Paolicianismo

si diffuse per tutta l'Asia Minore. Sergio che nell'801 si oppose a

Baanes, accusato d'immoralità, si può tenere come il secondo fondatore

della setta. Alla morte di Sergio accaduta nell'835 si decise di

non nominare più un capo spirituale. Ma scoppiate le persecuzioni

dell'imperatrice Teodora, i Paoliciani fuggirono sotto il comando di

Corbeade, il quale ben presto fattosi lor capo, divenne così potente

che unito ai Saraceni dette battaglia agl'Imperiali. Nè meno ardito

fu il successore Crisocere, che nell'867 fino ad Efeso estese le

sue scorrerie. Vinti poi dall'imperatore Basilio, che di persona

li combattè nell'872, i Paoliciani si sottomisero al vincitore,

ma non rinunziarono alla loro fede. Ed un secolo più tardi nel 970

l'imperatore Giovanni Zimisce li mandò in Tracia presso Filippopoli,

ove, a patto che custodissero i confini dell'Impero, concesse loro

piena libertà di coscienza. A cotesti paoliciani il Muratori riadduce

i Catari, e non a torto, perchè la setta paoliciana è la più vicina

alla catara sia pel tempo sia per gl'insegnamenti. Certo non si possono

negare nel paolicianismo gl'influssi manichei, e per questo rispetto il

manicheismo è la remota sorgente di tutte queste eresie dualistiche; ma

oltre alle opinioni dualistiche il GIESELER, II, 1, pag. 15 e segg.,

400 e segg., rileva nel paolicianismo la condanna di ogni esteriorità

nel culto. Anche il NEANDER, op. cit. V, 362: They maintained that by

the multiplication of external rites and cerimonies in the dominant

church the true life of religion had declined. Dicevano lo stesso i

Catari.

[161] ADEMARO, _Cronaca_: Pauco post tempore per Aquitaniam exorti sunt

Manichaei seducentes plebem. DUPLESSIS, 1, 5, riferisce l'avvenimento

all'anno 1010; PERTZ, _Mon._, _Germ. Script._, IV, 138, all'anno 1018;

BOUQUET, _Recueil_, X, 159, all'anno 1022.

[162] Decem ex canonicis Sanctae Crucis Aurelianensis, qui videbantur

aliis religiosores, probati sunt esse Manichaei. Quos rex Rotbertus

.... cremari iussit [D'ARG., 1, 5; _M. G. script._, IV, 143; BOUQUET,

X, 159]. ROD. GLABER, _Hist._ lib. III, cap. 8 (BOUQUET, X, 35)

darebbe il 1023; Tertio de vicesimo infra iam dictum millenium apud

Aurelianensem urbem reperta est cruda ... haeresis. Ma la cronaca

d'Auxerre (BOUQUET, X, 271), anticipa d'un anno: MXXII Aurelianis

cremantur Clerici ... ac si denuo Manichaei haeretici. E questa data

viene accettata dal Bouquet e dal Pertz, perchè è accertato in un

documento pubblico [BOUQUET, X, 35, not. a]. Glaber ci conserva il

nome di due capi degli eretici; quorum unus Lisoius in monasterio

sanctae crucis clericorum clarissimus habetur, alter idem Heribertus

... capitale scholae tenebant dominium. Anche Ademaro (PERTZ, IV,

143; BOUQUET, X, 159) conosce uno di essi. Qui autem flammis iudicati

sunt supradicti decem cum Lisoio, quem Rex valde dilexerat. Ma tanto

Glaber come Ademaro riferiscono imperfettamente il fatto, perchè da

un documento pubblicato dal D'Achery (_Spic._, II, 167; BOUQUET, X,

536) intitolato _Gesta synodi Aurelianensis anno MXXII adversus novos

Manichaeos_ sappiamo che Eriberto nonchè capo era invece un prete

recentemente convertito per opera dei due prelati Stefanus et Lisojus,

apud omnes sapientia clari sanctitate seu religione magnifici. Questo

Eriberto stava presso un Arefasto dei conti normanni, e tornato nella

costui casa da Orleans, dove s'era recato per istruirsi, pare che

volesse convertire il suo ospite alla nuova religione. Ma questi non

che piegarsi alla nuova dottrina la denunziò al conte Riccardo con

preghiera di parteciparla al re. Era una cosa ben grave che in Orleans

fosse apparsa l'eresia, e che vi partecipassero alte persone del

clero, e tenute da tutti in grande stima, come Stefano confessore della

regina, ed un canonico cantore di nome Teodato morto tre anni innanzi

nell'eresia (ADEMARO in BOUQUET, X, 159). Il re Roberto pensò quindi

di riunire intorno a sè un sinodo di prelati, che interrogassero gli

eretici. Stefano e Lisojo non smentirono le loro opinioni. Cumque ab

hora diei prima usque ab horam nonam multifariam elaborarent omnes,

ut illos a suo errore revocarent, et ipsi ferro duriores minime

resipiscerent .... de gremio Sanctae Ecclesiae eiecti sunt. Qui cum

ejicerentur Regina Stephani olim sui confessoris cum baculo, quem

manu gestabat, oculum eruit ... deinde praeter unum clericum et unam

monacham cremati sunt. La stessa narrazione d'accordo con Ademaro e

Glaber ricorda le virtù dei capi dell'eresia. E se anche non ce lo

dicessero le fonti, il fatto solo di non aver mentito nè abiurato

sotto la minaccia del rogo prova una gran forza di convincimento e di

carattere. Il che mal s'accorda colla leggenda che gli eretici usassero

raccogliersi di notte in una casa ad invocare con canti il diavolo,

che non tardava di comparire. Et tunc omnibus extinctis luminibus,

quamprimum quisque poterat mulierem arripiebat: sine peccati respectu

et utrum mater, aut soror, aut monacha haberetur. Ex quo spurcissimo

concubitu infans generatus, octava die ... in igne cremabatur. Cinis

veneratione colligebatur atque custodiebatur. Simili favole non

inventarono un tempo i Pagani in danno dei Cristiani?

[163] GLABER, loc. cit. Fertur a muliere quadam ex Italia procedente

haec insanissima haeresis in Gallis exorta. Ademaro la fa venire dal

Perigord (_ipsi decepti a quodam rustico Petragoricensi_), il che

non esclude che nel Perigord fosse importata dall'Italia. Anche per

l'eresia di Cambrai del 1025 dicono gli atti del Sinodo di Arras _ab

Italiae finibus advenisse_ (MANSI, Conc., XIX, 425. BOUQUET, X, 540).

[164] Vedi in MURATORI (_Antiq. Ital._, Diss. 60) il decreto di Ottone

IV: omnes hereticos Ferrarie commorantes, Patharenos sive Gazaros

imperiali banno subiacere, nisi ad unitatem Ecclesie secundum mandatum

Ferrariensis episcopi convertantur.

[165] MURATORI, l. c., pag. 446: Et pro molendinis Patarinorum,

et Petri de Cagnense dentur eis pro cambio molendina quae fuerent

Bachedeferro ad congruum et convenientem fictum. Il documento è

dell'anno 1192. Non essendo nominato il proprietario cataro il Muratori

crede che il molino fosse una proprietà collettiva degli eretici, che

ivi teneano le loro adunanze. Lo Schmidt sospetta che il passo dello

stesso documento: Molendina Patarinorum penitus destruantur, accenni a

misura presa contro gli eretici, invece trattasi di un'espropriazione

per utilità pubblica, come si direbbe oggi.

[166] LAMI, (_antichità toscane_, II, 491) che riporta da una cronaca

questo passo: MCLXXIII, XVIII. Kal. Maij: Indictione VI: propter

Paterinos amissum est officium in civitate Fiorentina. Ma da questo

passo male induce il Lami che l'eresia non si propagasse prima del 1170

contro la testimonianza del Villani e di Simone della Tosa. E come

nel breve giro di tre anni l'eresia poteva acquistare tanta forza,

quanta gliene attribuisce il cronista? Lo stesso Lami pag. 496 dice:

«che favoreggiavano e sostenevano Filippo Paternon (vescovo cataro)

alcuni possenti cittadini .... Barone di Barone, Pulce di Pulce,

Gherardo Cipriani, Chiaro di Manetto, Conte di Lingraccio, Uguccione di

Cavalcante, e le famiglie Saraceni e Malpreso».

[167] Vedi sui Patarini di Orvieto lo studio del Fumi. _Arch. Stor._,

1875, 4ª dispensa.

[168] Vita di Gregorio IX, MURAT., _Script._, III, 578. FICKER, _Die

gesetzliche Einführung der Todestrafe für Ketzer_, pag. 207.

[169] Ioachim in Apoc., f. 131, 167.

[170] Ademaro all'anno 1022 (PERTZ, IV, 143): Nihilominus apud Tolosam

inventi sunt Manichei, et ipsi destructi et per diversas occidentis

partes nuntii antichristi exorti, per latibula sese occultare, curabant

et quoscumque poterant viros et mulieres subvertebant.

[171] ANSELMI, _Gesta episc. Leod._ (_M. G. Scrip._, VI, 228). Ut ipsi,

eisque comunicantes catholica communione priventur. Ivi, 227. Qui non

vult mortem peccatorum .... sed per pacientiam et longanimitatem suam

novit peccatores ad poenitentiam reducere.

[172] MANSI, _Concilia_, XIX, 742. Et quia novi haeretici in gallicanis

partibus emerserant eos excommunicavit, illis additis qui ab eis

aliquod munus vel servitium acciperent.

[173] MANSI, (_Concilia_, XIX, 424) riferisce gli atti del concilio

di Arras tenuto nel 1025 da Gerardo vescovo di Cambray ed Arras.

Riproduco questo passo col. 425: At illi referunt se esse auditores

Gandulfi cuiusdam ab Italiae partibus viri, et ab eo evangelicis

mandatis et apostolicis informatos, nullamque praeter hanc scripturam

se recipere, sed hanc verbo et opere tenere. Rodolfo Coggeshale nella

sua cronaca (BOUQUET, XVIII, 92), racconta di una bella fanciulla di

Cambray, che scopertasi per catara o publicana ad un chierico, che le

chiedeva amore, fu da costui denunciata ai superiori ecclesiastici.

La fanciulla alle dimande dei giudici non seppe rispondere, ma

ingenuamente se ne rimise alla sua maestra, il cui nome candidamente

svelò. Furono condannate entrambe. La maestra riescì a fuggire in un

modo miracoloso, secondo il cronista, ma la fanciulla igne consumpta

est non sine admiratione multorum, cum nulla suspiria, nullos fletus,

nullum planctum emitteret, sed omne conflagrantis incendii tormentum

constanter alacriter perferret, instar martyrum Christi, qui olim pro

christiana religione a paganis trucidabantur.

[174] ANSELMI, _Gesta episc. Leod._ (_M. G. Script._, IV, 228) non

aliam condempnationis eorum causam cognoscere potuimus quam quia

cuilibet episcoporum iubenti, ut pullum occiderent, inoboedientes

extiterant.

[175] CAESAR HEISTERBACH, V, 19. Arnoldus discipulorum capitibus manum

imponens, ait: Constantes estote in fide vestra .... virgo quondam

speciosa, et quorundam compassione ab igne subtracta .... ex manibus

illorum (tenentium) elapsa, facie veste tecta, super extincti (Arnoldi)

corpus ruit. Anche il Cantù in un passo, che riferiremo in seguito,

ricorda senza citare la fonte, una fanciulla lombarda, che si getta nel

rogo per morirvi insieme coi suoi parenti.

[176] GUILLELMUS NEUBRIGENSIS, _De rebus anglicis_, II, 13, in

D'ARGENTRÉ, _Collectio iudiciorum_, I, 61. Duce quodam Gerardo ....

solus aliquantulum litteratus; caeteri vero sine litteris et idiotae

.... Princeps praecepit haereticae infamiae characterem frontibus eorum

inuri, et spectante populo, virgis coercitos urbe espelli.

[177] Epist. Inn. III, Lib. IX, 26. Illis autem qui orthodoxae fidei

zelo succensi ad vindicandum sanguinem iustum .... viriliter se

accinxerint .... suorum remissionem peccaminum a Deo eiusque vicario

secure promittatis indultam (PETRI VALLIUM SARNAY, _Hist._ in BOUQUET,

XIX, 13).

[178] GAUFRIDUS in BOUQUET, XII, 448.

[179] _Croisade contre les Albigeois_, trad. Fauriel, v. 8693. Si

pour avoir attisé le mal et éteint le bien, égorgé les femmes et

massacré des enfants, un homme peut en ce monde conquerir le règne de

Jesus-Christ, le comte doit porter couronne et resplendir dans le ciel.

[180] _Croisade_ v. 1055 et le monde entier leur court sus et leur

porte haine plus qu'a sarrasins.

[181] CAESAR HEIST., VI, 21, pag. 383 (ed. Col. 1591). Cedite eos,

novit enim Dominus qui sunt eius. Il numero dei morti ce lo dà Pietro

di Vaux Cernay, _Hist._, cap. XV (BOUQUET, XIX, 20): Statim intrantes

a minimo ad maximum omnes fere necant, tradentes incendio civitatem

.... fuerunt usque ad septem millia de ipsis Biterrensibus interfecti.

_Croisade_, v. 193. On ne pouvoit leur faire pis, on les égorgea tous,

on égorgea jusqu'à ceux qui s'étaient réfugiés dans la cathédrale.

[182] Quadringenti combusti sunt, caeteri (quinquaginta) patibulis

appensi. (CAESAR HEIST., loc. cit.).

[183] P. DE V. CERNAY (BOUQUET, XIX, 32). Ne timeatis, quia credo quod

paucissimi convertentur .... erant autem perfecti haeretici centum

quadraginta vel amplius. Praeparato igitur igni copioso, omnes in

ipso projiciuntur. _Croisade_, v. 1082. Et ils brûlèrent maint felon

d'hérétique fils de pute chienne, et mainte folle mécréante qui brait

dans le feu.

[184] _Croisade_, v. 1551 e segg. Car jamais dans la chrétienté si

haut baron ne fut, je crois, pendu avec tant d'autres chevaliers à

ses côtés. Car des chevaliers seulement, il en fut là compté plus de

quatre-vingts, à ce que me dit un clerc. Quant à ceux de la ville on

en ressembla dans un prè, jusqu'à quatre cents, qui furent brûlés et

grillés sans y comprendre Dame Giraude que les (croisés) jettèrent dans

un puits et couvrirent de pierres, dont ce fut dommage et pitié.

[185] GUILLELMI DE PODIO LAURENTII in BOUQUET, XIX, 220. Et promisit

quod iustitiam debitam faciet sine mora de haereticis manifestis ....

Inquiret etiam diligenter .... solvat usque ad biennium duas marcas

argenti, et exinde in perpetuum unam, ei qui haereticum ceperit.

[186] FICKER, _Die gesetzliche Einführung der Todesstrafe für

die Ketzerei_ (_Mittheilungen des K. Instituts für österr.

Geschichtforschung._, 1880, II. Heft, pag. 180 e seg.). HAVET,

L'_Hérésie et le Bras séculier dans le moyen âge_ (Bibliot. de l'école

des chartes, 1880, pag. 489 e seg.).

[187] FICKER, loc. cit., che cita _Mon. Germ. Script._, XVIII, pag. 402.

[188] MANSI, _Concilia_, XXII, 157, electis ac statutis iudicibus ab

utraque parte.

[189] ROGERO DE HOVEDEN, _Annales_, Francf. 1601, 575 in SCHMIDT, pag.

79.

[190] In Christi nomine ego H. episcopus de Guarnasia, legatus domine

Imperatoris Henrici et semper augusti, venientes Pratum pro facto

domini imperatoris, bona patarenorum et patarenarum ibi morantium

fecimus pubblicari et domos eorum fecimus subverti et destrui. Questo

documento fu pubblicato dal Lami (_Antichità_, II, 523).

[191] Decreto di Ottone IV (in MURAT., _antiq. Ital. med._ V, 89)

Ferrara 1210, omnes haereticos, Ferrarie commorantes Patharenos sive

Cataros .... imperiali bauno subjacere .... omnia eorum mobilia et

immobilia publicentur et domus .... destruantur et ulterius non liceat

alicui eas reaedificare.

[192] Decreto di Federico II in HOUILLARD-BRÉHOLLES, II, 2-6: omnes

haereticos .... perpetua damnamus infamia, diffidamus atque bannimus

censentes ut bona talium confiscentur nec ad eos ulterius revertantur

ita quod filii ad successionem eorum pervenire non possint.

[193] V. la lettera di Federigo II a Gregorio IX del 28 febbraio 1231

in BRÉHOLLES, III, 268-269. Quia igitur ex apostolicae provisionis

instantia qua tenemini ad extirpandam haereticam pravitatem potentiam

nostram ad ejusdem haeresis exterminium precibus et monitis excitatis,

ecce ad vocem virtutis vestrae zelo fidei quo tenemur ad fovendam

ecclesiasticam unitatem gratanter assurgimus .... et omnibus innotescat

nos ardenti voto zelare pacem Ecclesiae et adversus hostes fidei et ad

gloriam et honorem matris Ecclesiae ultore gladio potenter accingi.

[194] Cfr. la costituzione del 1231 in BRÉHOLLES, IV, 7 presentis

nostre legis edicto damnatos mortem pati Patarenos decernimus, quam

affectant, ut vivi in conspectu populi comburantur flammarum commissi

judicio. Questa costituzione che era stata già pubblicata per la

Lombardia nel 1224 (BRÉHOLLES, II, 421-23) fu ripubblicata per la

Germania nel 1232 (BRÉHOLLES, IV, 298), nel 1238 (Bréholles, V, 201) e

nel 1239 (BRÉHOLLES, V, 279).

[195] Constituzione del 1232 in BRÉHOLLES, IV, 302, fratres ordinis

praedicatorum de Wirceburg pro fidei negotio in partibus Theotoniae

contra hereticos deputatos .... sub nostra et imperii speciali

defensione receptos, et quod apud omnes sub ope ac recommendatione

fidelium imperii esse volumus inoffensos.

[196] Constituzione citata, p. 301, per viros ab eodem errore conversos

ad fidem nec non per alios qui eos de haeresi convicerunt, quod in hoc

casu licite concedimus faciendum, evidens testimonium habeatur.

[197] _Liber inquisitionis tholosanae_, pag. 80, crimen heresis propter

sua immanitate et enormitate non solum in vivis sed etiam in mortuis

per jura promptissima debeat vindicari; pag. 81: predictas domos (dove

morirono alcune catare) cum suis appendiciis .... funditus demendas;

pag. 162: et maxime in casu in quo delinquentis heredes ob culpam

sui actoris ad successionem admitti non debent, non obstante quod

ipsis viventibus interveniente ipsorum morte per sentenciam non extit

declaratum. V. la costituzione di Federico, in BRÉHOLLES, IV, 302,

haeredes et posteros usque ad secundam progeniem beneficiis cunctis

temporalibus, pubblicis officiis et honoribus imperiali auctoritate

privantes.

[198] MURATORI, _Antiq. Ital._ (ed. Arretii 1778, XII, 463-558): Die

XII, exeunte Decembri nova mulier filia quondam Mainardini de Maderio

et uxor Johannini de Achille.... iurato in praesentia venerabilis

patris Domini Alberti, Dei gratia, Episcopi Ferrarensis.... et dixit

quod passa est circa novem annos in oculo dextro. Et hodie personaliter

contulit se ad maiorem Ecclesiam, ubi requiescit corpus viri Dei

Armanni.... oblationes obtulit. Qua oblata tumor evanuit et visura

recepit pag. 465. Marinellus Calegarius.... coepit ire libere et sine

baculo, pag. 468. Perpudam de Adria paraliticam toto corpore et lingua,

ita quod non poterat loqui nec ire, et nunc liberata est pag. 478.

Aloysia de Layde de Brestello.... suo sacramento dixit quod ipsa fuit

detenta et oppressa ex duobus spiritibus malignis.... quum ipsa hodie

venisset ad tumulum beati Armanni.... liberata est, pag. 485.

[199] Anno millesimo ducentesimo quinquagesimo quarto.... Armannus

venit ad praesentiam Fratris Aldovrandini Prioris Fratrum Praedicatorum

etc. in quorum manibus abiuravit omnem haeresim (pag. 532).

[200] Il Muratori dice male, pag. 496: is vivebat vitam Pauperum de

Lugduno; perchè una testimone ci sa dire perfino a quale tra le sètte

catare appartenesse: fuit credens Haereticorum sectae de Bagnolo (pag.

504).

[201] Albertinus qui fuit Haereticus.... iuratus dicit quod ipse

Pungilupus fuit catharus consolatus, recepit manus impositionem in

Verona a Domino Alberto Episcopo sectae de Bagnolo (pag. 513).

[202] Detrahendo ministris Ecclesiae, appellando eos Daemones et Lupos

rapaces (pag. 526).

[203] Et corpus eius profanum et ossa extumulari, et extra Ecclesiam

projici et ignibus concremari arcani lapideam.... et altare.... dirui,

destrui et penitus dissipari.... omnes etiam sculpturas et imagines....

destrui et abradi (pag. 550 e segg.)

[204] _Summa_, 54 b. Est etiam valde notandum quod praedictus Johannes

et ejus complices non audent revelare dictos errores credentibus suis,

ne ipsi credentes discedant ab iis. Anche i valdesi seguono queste

precauzioni, come riferisce Davide nel suo Trattato su codesti eretici

(p. 34 ed. Preger): Non enim facile cuiquam aperiunt secreta erroris

sui, nisi postquam securi sunt quod credat eis in omnibus, timentes

quod recedat ab eis.

[205] I Catari di Arras dichiararono nel concilio del 1025 (MANSI,

XIX, col. 425). Lex et disciplina nostra quam a Magistro accepimus,

nec evangelicis decretis, nec apostolicis sanctionibus contraire

videbitur .... Haec namque hujusmodi est mundum relinquere, carnem a

concupiscentiis froenare, de laboribus manuum suarum victum parare,

nulli laesionem quaerere, charitatem cunctis quos zelus hujus propositi

teneat exhibere.

[206] BONACC. in D'ARG., 44 b: Doctores autem damnant omnes.

[207] ECKBERTUS in GALLANDI, XIV, 447: Muniti sunt verbis sacrae

scripturae quae aliquo modo sectis eorum concordare videntur, et ex

eis sciunt defendere errores suos, et oblatrare catholicae veritati.

Per questo studio che gli eretici ponevano nella Bibbia il concilio di

Tolosa del 1229 severamente proibì: ne libros veteris Testamenti aut

novi Laici permittantur habere nisi forte Psalterium, vel Breviarum

pro divinis officiis .... sed ne praemissos libros habeant in vulgari

translatos (D'ARGENTRÉ, _Collectio_, I, 76 b).

[208] Lo stesso Eckberto osserva mestamente nel luogo citato: Et est

non parva verecundia nostri, qui litteras sciunt, ut sint muti et

elingues in conspectu illorum.

[209] S. Pietro Damiani gl'indirizza una lettera (I, 1), nella quale

s'impromette dal nuovo papa la fine degli scandali: Reprimatur avaritia

ad episcopales infulas anhelantium, evertantur cathedrae columbas

vendentium numulariorum .... Primo Pisaurensis Ecclesia bonae spei

clarum dabit iudicium. Nisi enim praedicta Ecclesia de manu illius

adulteri, incestuosi, perjuri, atque raptoris auferatur, omnis

populorum spes, quae de reparatione mundi erecta fuerit, funditus

enervatur. Cfr. Epist. I, 2, allo stesso: Avaritiae quippe et elationis

igne succensi, ambiunt quidem ad sacerdotium promoveri, sed non student

digni sacerdotes fieri.

[210] DAMIANI, _Opere_ (Parigi 1664) III, 54: Quis enim nesciat... per

occidentalia regna virus simoniacae haereseos lethaliter ebullisse, ita

ut quod passim flebant, licenter admissum.

[211] DAMIANI, Epist. I, 12: Arma potius, arma corripimus, vibrantia

telis tela conserimus et non verbo sed ferro contra nostrae ordinis

regulam dimicamus.

[212] LANDULPHI SENIORIS, _Mediol. Hist._, I, 88: Qui Girardus cum

ante ejus vultum venisset, promptissimum gerens ad passionem animum

laetum si vitam suppliciis gravissimis finiret, vultu alacri ad omnia

respondere paratus astitit.... Nemo nostrum uxore carnaliter utitur,

sed quasi matrem aut sororem diligens tenet. Carnibus nunquam vescimur

.... omnem nostram possessionem cum omnibus hominibus communem habemus

.... Pontificem habemus non illum Romanum.

[213] Come dice il cronista Landolfo, III, 18. Venientes namque quidam

suburbani diversis, ac variis dogmatibus irretiti, et Arialdus ipse, et

ipse quem animo prae omnibus diligebat, et aliquantis cum Laicis, qui

Girardi de Monteforte sententias fere consentiebant.

[214] ALANUS, pag. 7. Item Christus ait in Evangelio: venit enim

princeps mundi hujus et in me non habet quicquam. Ibi Luciferum vocat

principium mundi potius quam Christus .... Si peccatum in carne est,

et caro sine peccato esse non potest, caro malum est et ita a Deo non

est. MONETA, pag. 80: Unum (testimonium) est illuc Ecclesiastae, I,

2, _Vanitas vanitatum et omnia vanitas_ et loquitum de creaturis istis

visibilibus et transitoriis. Quomodo autem potest esse quod in operibus

boni Dei aliqua vanitas sit?

[215] GRETSER, XII, II, 10, cum et Gazari et Patareni Waldenses

fuerint, uno ex stipite Waldo prognati.

[216] Ivi, pag. 7. Consentiunt ferme auctores sectam Waldensium

extitisse in Gallia progenitore Petro Waldo circa annum Domini MCLX.

[217] V. SCHMIDT, II, 268 e segg.

[218] Ecco il principio del capitolo in D'ARGENTRÉ, I, 55: Supra

dictum est sufficienter de haeresi Catharorum, nunc dicendum est de

haeresi leonistarum, sive pauperum de Lugduno, qui sunt divisi in duas

partes. È chiaro da quell'opposizione supra.... nunc, che l'eresia di

Lione non si può confondere con nessuna delle frazioni catare di cui

parla di sopra. Ed è giusto quel che dice il Cantù (_Gli eretici_, I,

79) che Raniero distingue affatto i Catari dai Valdesi. Ma in nessun

luogo il buon frate parla di Valdesi, progenitori degli Albigesi. Nè

sarebbe potuto cadere in questo errore egli, che a pag. 51 annovera

le chiese albigesi tra le catare di Francia, Tholosana, Carcassensis,

Albigensis, e a pag. 55 nota che tutte e tre queste chiese si attengono

alla dottrina di Balasinanza. Del resto il Cantù sembra non abbia un

chiaro concetto del rapporto tra Catari e Valdesi, che mentre a pag.

79 li distingue sulla testimonianza del Sacconi, a pag. 77 li confonde

in uno. _I suoi seguaci [di Pietro Valdo] si dissero poveri di Lione o

Catari, cioè puri._

[219] STEFANO in DUPLESSIS, I, 78: Waldenses autem dicti sunt a primo

huius haeresis auctore, qui nominatus fuit Waldensis. Dicuntur etiam

Pauperes de Lugduno, quia ibi inceperunt in professione paupertatis,

pag. 89. De Manicheis Patharenis vel Burgaris .... originem habuerunt a

quodam Persa, dicto Manes, qui vere Maniacus etc.

[220] Illi quidem Waldenses contra alios acutissime disputabant.

(DUPLESSIS D'ARGENTRÉ, I, 94).

[221] SACCONI in D'ARGENTRÉ, I, 55: et illud dicunt de justitia

saeculari, quod non licet Regibus et Principibus et Potestatibus

punire malefactores. Sospetto che innanzi a _punire_ si debba mettere

_mortaliter_, come nel luogo del Sacconi già riportato a p. 89 n. 1,

che riguarda i Catari. Si potrebbe intendere il passo del Sacconi

nel senso che non si debbano punire come malfattori quelli che si

allontanano dalla Chiesa, ed in favore di questa interpetrazione si

potrebbe addurre questo passo dell'anonimo di Passau: Quod nullus est

cogendus ad fidem (GRETSER, XII, II, 8: ecc.) e questo altro dalle

annotazioni marginali alla somma del Sacconi riportate dal D'Argentré,

I, 50: quod non licet corporalem iustitiam facere, vale a dire che per

le opinioni religiose non si debbano applicare pene corporali, bensì

spirituali quali l'ammonizione o la scomunica. Ma parmi più probabile

la correzione da me proposta.

[222] _Historia Albingensium_, cap. 2, longe minus perversi .... in

multis cum nobiscum conveniebant .... in quatuor consistebat error

eorum: in portandis sandalis .... nulla ratione iurandum vel occidendum

.... quemlibet eorum abque ordinibus posse conficere corpus Christi.

[223] _Tractatus de inquisitione haereticorum_, ed. PREGER, p. 25:

Postulantes autem a Domino papa Innocentio III hanc vivendi formam

auctoritate sua sibi ut sequacibus confirmari, adhuc recognoscentes

primatum apud ipsum residere apostolicae potestatis.

[224] MONETA, pag. 390, arbor ex fructibus cognoscitur ut habetur

(Matth. 7, v. 7), fructus autem Romanae ecclesiae malus est, ergo

romana Ecclesia mala est. Questa citazione non solo è comune ai Catari

e Valdesi, ma anche ai Cattolici che volevano separato il temporale

dallo spirituale. Valgan per tutti le terzine di Dante:

Soleva Roma, che il buon mondo feo

Due Soli aver, che l'una e l'altra strada

Facean vedere, e del mondo e di Deo.

L'un l'altro ha spento: ed è giunta la spada

Col pastorale; e l'uno e l'altro insieme

Per viva forza mal convien che vada;

Perocchè, giunti, l'un l'altro non teme,

Se non mi credi, pon mente alla spiga,

Ch'ogni erba si conosce per lo seme.

(_Purg._, XVI, 106-114).

[225] Ecclesia dei non occidebat (MONETA, 394). Et homicidas deputant

et perditos qui praedicant pugnandum contra Saracenos vel Albigenses.

(STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 88 b).

[226] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 87 a: Pauperes de Lugduno,

quia ibi inceperunt in professionem paupertatis.

[227] L'Anonimo di Passau in D'ARGENTRÉ, I, 93: Quod Clerici et

Claustrales non debeant praebendas habere .... quod Episcopi et abbates

non debeant iura regalia habere. STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ,

I, 89. Quod nostri clerici et sacerdotes qui habent divitias et

possessiones sunt filii Diaboli et perditionis. DAVIDE ed. Preger,

pag. 34: Papa et episcopi nostri et clerici qui divicias seculi

habent et sanctitatem apostolorum non imitantur, non sint ecclesiae

gubernatores, nec talibus dignetur Christus dilectam sponsam suam

ecclesiam committere, qui eam potius prostituant malis exemplis et

malis operibus, quam virginem castam Christo exhibeant, custodiendo eam

in illa puritate quam accepit ab ipso.

[228] BONACURSUS in D'ACHERY, _Spicileg._, I, 209, riferisce che i

Catari beatum Sylvestrum dicunt antichristum fuisse .... a tempore

illius dicunt Ecclesiam esse perditam. Secondo il Sacconi, _Summa_,

pag. 55 b, i poveri di Lione dicono: quod Ecclesia romana non est

Ecclesia Christi; i poveri lombardi aggiungono: Ecclesia Christi

permansit in episcopis et aliis praelatis usque ad b. Silvestrum et

in eo defuit quousque ipsi eam restaurarunt, tamen dicunt quod semper

fuerint aliqui, qui Deum timebunt, et salvabuntur.

[229] MONETA, pag. 397. Ad detestationem etiam Romanae ecclesiae

induxit haereticus illud (_Apoc._, 17, v. 3), ubi Johannes dicit se

vidisse mulierem sedentem super bestiam coccineam .... Et in fine

eiusdem «et mulier quam vidisti est civitas magna, quae habet regnum

super reges terrae» non est dubium quod Romana Ecclesia tunc dominium

habebat super reges terrae. STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 89,

dicunt Ecclesiam Romanam Babylon meretricem de qua dicitur XVII _Apoc._

Questa interpretazione allegorica della Apocalissi fu accolta non pure

dai Valdesi, ma benanco dai cattolici Ghibellini.

Di voi, Pastor, s'accorse il Vangelista

Quando Colei, che siede sovra l'acque,

Puttaneggiar coi Regi a lui fu vista:

Quella che con le sette teste nacque,

E dalle diece corna ebbe argomento,

Fin che virtute al suo marito piacque.

(DANTE, _Inf._, XIX, 106-111).

[230] ABBAS FONTIS CALIDI, cap. 7º, in GRETSER, XII, II, pag. 213:

Haeretici vero nec domum Dei nec domum orationis vocant, nec in ea

cum electis orare curant, sed malunt in domibus suis quam in domo

Dei orare. Quare ergo impii haeretici jactant se servare evangelium

et sequi apostolos, cum non in templo orent sed in thalamo, nec ibi

doceant sed in foro et quidam clam in domu; pag. 221: Et inquiunt: si

excelsus non habitat in manu factis, non habitat in ecclesiis factis

manu hominum. Si autem ibi non habitat cur iremus illuc ad orandum? Non

dicevano diversamente i Catari nel Concilio di Arras del 1028 (MANSI,

XIX, col. 437) nihilque sanctum ex ea lapidea materia trahere in se

contenditis, et ideo nihil differre quin in domiciliis et privatis

mansionibus vestris orationes factae tantum valeant, quantum et in

templo Sancto Dei. Riportammo già a pag. 87, n. 2, le testimonianze di

Ebrardo ed Ermengardo.

[231] STEF. DI BORB. in D'ARGENT., I, 87 a: quae cum saepe legeret et

corde tenus firmaret .... evangelium et ea quae corde retinuerat ....

Vedi sopra pag. 9, n. 3.

[232] BONACURSUS in D'ARGENTRÉ, I, 64.... quod mosaica lex sit ad

literam observanda et quod Sabbatum et Circuncisio et aliae legales

observantiae adhuc habere statum debeant. Dicunt etiam quod Christus

filius Dei non sit aequalis Patri, quod Pater et Filius et Spiritus

Sanctus istae tres personae non sint unus Deus. Questi eretici che il

Bonacorso chiama Pasagii [secondo Ducange santissimi πασάγιος, secondo

Füslin, Jas e Schmidt, II, 294 vagabondi .... viaggiatori] vengono

detti _Circumcisi_ nella legge di Federico II.

[233] Totam Ecclesiam iudicant et condemnant .... novi Testamenti ac

Prophetarum testimonio (loc. cit.).

[234] Lettera a S. Bernardo, nelle _Opere_ di quest'ultimo, ediz.

Mabillon, I, 1488.

[235] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 86 a.

[236] Ivi, 86 b. Stefano racconta che un eretico capitato a Joinville

di ritorno dalla Lombardia, dove era rimasto 18 anni, gli disse non

esservi colà meno di 17 confessioni eterodosse. Lo stesso autore,

oltre a quelli che conosciamo (Arnaldistae, Speronistae, Leonistae,

Cathari, Pathareni, Manichaei sive Burgari, a suis inventoribus sic

dicti), enumera: 1. Pauperes de Lugduno, qui dicuntur Waldenses....

damnant omnes terrena possidentes. 2. Pauperes de Lombardia, qui

possessiones recipiebant. 3. Tortolani qui semel in anno et in coena

solum posse confici a Magistro eorum solo perfecto, qui tortellum

faciunt, de quo ab eo comunicantur. 4. Alii dicunt omnes bonos viros

sacerdotes non mulieres. 5. Alii non distinguunt in sexu. 6. Alii qui

communiati dicebantur, quia communia omnia dicunt esse debere. 7. Alii

rebaptizati, qui rebaptizandos ab Ecclesia esse dicunt.

[237] I Catari, come dice il Sacconi, _Summa_, 48 b, sostenevano quod

peccaret gravius, quicumque ex iis occideret sponte avem aliquam,

a minima avicula usque ad maximam, et quadrupedia a mastella usque

ad elephantem. E per conseguenza l'omicidio non può avere nessuna

giustificazione (vedi più sopra, p. 89, n. 1). Senza ammettere le

premesse i Valdesi accettano le conseguenze. Dalle annotazioni che

hanno per titolo: Isti sunt errores Valdensium sive Insabbatorum

(D'ARG., I, 57) tolgo questo passo del paragrafo 26: omnem iustitiam

mortis esse illicitam et iudicium similiter. STEF. DI BORBONE

in D'ARG., I, 88: peccant omnes iudicium vel iustitiam sanguinis

exequentes. DAVIDE D'AUSBURGO in PREGER, pag. 37. Non debere quemquam

occidere. PIETRO DI VAUXCERNAY in D'ARG., I, 93: nulla ratione

occidendum.

[238] _Summa_ (D'ARGENTRÉ, I, 56): In hoc concordant Pauperes de

Lugduno cum Pauperibus Lombardis.... quod non est salus aliquo modo

iurando. STEFANO DI BORBONE (D'ARGENTRÉ, I, 87) dicunt enim omne

mendacium esse mortale peccatum, et iuramentum similiter. ALANUS, lib.

2, cap. 18 e 19. Nullo modo est iurandum. PETRUS VALLIUM CERNAJ, cap.

2, nulla ratione iurandum.

[239] STEFANO DI BORB., pag. 876: Dicunt enim omne mendacium esse

mortale peccatum et juramentum similiter.

[240] L'anonimo annotatore del SACCONI, in D'ARG., I, 56 a, riferisce:

Non est peccatum, si homo acciperet sororem suam vel consanguineam in

uxorem.

[241] STEFANO DI BORBONE (D'ARG., I, 89). Quod uxor potest a viro

recedere, eo invito et converso et sequi eorum societatem et viam

continentiae. DAVIDE, pag. 30 ed. Preger. Coniuges si quas ante

habuerunt relinquunt.

[242] D'ARG., I, 94. Sacramentum coniugii damnant, dicentes mortaliter

peccare coniuges, si absque spe prolis conveniant.

[243] Omnem coniugium vocant fornicationem, praeter quod contrahitur

inter utrosque virgines masculum et foeminam (S. BERN., _Opp._, ed.

Mabillon, I, 1489). Che del resto anche i Catari propriamente detti

talvolta interpretassero il divieto del matrimonio come proibizione

soltanto o delle seconde nozze, o della convivenza, lo dice

espressamente Ecberto, in un passo già riportato, e che mi piace di

ripetere: Veniam et ad illud quod mussitant quidam vestrum, videlicet

seguaces Hartuvini, quod illum coniugium solum iustum est, in quo

virgines coniunguntur, et quod unam tantum prolem gignere debent, et

postea statim ab invicem discedere, nec unquam deinceps ad coniugalem

thorum convenire. In questo passo sorprendiamo sarei per dire nel fatto

la trasformazione dei Catari in Valdesi.

[244] Nel trattato di Davide, ed. Preger, pag. 26. Dicunt se

apostolorum successores et habere apostolicam auctoritatem et claves

ligandi et solvendi. Vedi anche BONACCURSUS in MARTÈNE, V, 1775.

[245] _Summa_, pag. 55 b, semper fuerunt aliqui qui timebant Deum et

Salvatorem.

[246] Solo le fonti molto tardive come il pseudo Pilichidorf e Claudio

di Seyssel parlano di un Leone socio di Silvestro.

[247] COMBA, _Storia della Riforma in Italia_, Firenze 1881, pag. 234 e

segg.

[248] Prima del Dieckhoff il Maitland avea avuto qualche sentore delle

frodi del Perrin, il primo manipolatore degli scritti valdesi. COMBA,

op. cit., pag. 270.

[249] MELIA, _The origin, persecutions and doctrines of the Waldenses_.

London, 1870, pag. 53-55. COMBA, op. cit., pag. 271, 550.

[250] Sarà benissimo che il Dieckhoff sia caduto in esagerazioni come

dice il prof. Comba, op. cit., pag. 270, nota 6; ma se anche dovessero

tenersi per meno giovani, le opere valdesi, hanno senza dubbio

un'antichità assai minore delle fonti cattoliche.

[251] MUSTON, _Aperçu de l'antiquité des Vaudois des Alpes_, Pignerol

1881. L'antica opera del Muston, _Israel des Alpes_, fu ristampata nel

1880.

[252] _Rivista Cristiana_, Firenze, Marzo 1882, pag. 97 e segg.

[253] MONASTIER, _Histoire de l'Église vaudoise_, pag. 21.

[254] HAHN, _Geschichte der Ketzer im Mittelalter_, I, pag. 52.

[255] V. REUTER, _Geschichte der religiösen Aufklärung im Mittelalter_,

I, 20 e segg. Er scheint ein biblischer Reformator und ein kritischer

Aufklärer zugleich gewesen zu sein. Il Reuter crede anzi che abbia

giovato più nell'ultimo senso che nel primo (pag. 24), il che l'Herzog

non ammette (_Kirchengeschichte_, II, 118).

[256] Nato sotto Carlo Magno e morto l'841. Percorse rapidamente la sua

carriera ecclesiastica. Divenuto arcivescovo di Lione dovè mescolarsi

nella lotta tra l'imperatore Ludovico e i suoi figliuoli in favore

dei quali scrisse il libro intitolato: _Liber apologeticus, pro filiis

Ludovici Pii Imperatoris adversus patrem_. (HAHN, op. cit., II, 33).

[257] REUTER, op. cit., I, 32-41.

[258] Sono due le fonti principali intorno a Tanchelino: 1. _Epistola

Trajectensis Ecclesiae ad Fridericum Archiepiscopum Coloniensem_;

2. _Vita S. Norberti_ di un anonimo. Nella prima è detto: Contra has

sententias (cioè dona Dei pervenire ad eos, qui cum fide accipiunt,

etiam talis est per quem accipiunt qualis Juda fuit) ille declamans,

dehortabatur populum a perceptione sacramenti, prohibens etiam decimas

ministris Ecclesiae exhiberi (D'ARGENTRÉ, II, 11).

[259] Ex meritis et sanctitate ministrorum virtutem sacramentis

accedere (loc. cit.).

[260] Su questo fatto torneremo a suo luogo. La lettera di Gregorio VII

è _ad Jusfredum episcopum parisiacensem_ dell'anno 1077 (lib. IV, ep.

20).

[261] Ex vita S. Norberti in D'ARG., I, 10: Sacramentum Dei inimicus

.... obsequium episcoporum et sacerdotum nihil esse diceret,

et sacrosancti corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi

perceptionem ad salutem perpetuam denegaret. Concorda con queste

notizie un'antica cronaca. Sacri ordinis ministros et episcopalem ac

sacerdotalem gradum nihil esse dicebat corporis et sanguinis Christi

perceptionem sumentibus ad salutem prodesse negabat.... sed nec post

ejus mortem error ipsius tam facile extirpari possit. Continuazione

alla cronaca di Sigeberto, PERTZ, _M. G. Script._, VI, 449. D'ARG., I,

15.

[262] Epist. in D'ARG., I, 12 .... Ut etiam se Deum diceret .... quin

plenitudinem Spiritus Sancti habuisset .... balnei sui aquam potandam

dividerei .... manumque imaginis manu contingens, S. Mariam sibi

desponsavit.

[263] Il Mayer negli _Annali di Fiandra_ sulla fede di un antico

manoscritto sta pel 1125 (D'ARG., I, 13). Un'altra cronaca in PERTZ,

_M. G. Script._, VI, 459, adduce il 1115.

[264] Anno 1110 Petrus de Bruis impiae sectae in arelatensi Provincia

dux fuit .... Primum capitulum negat parvulos .... Christi baptismate

salvari posse .... non aliena fides sed propria salvat .... secundum

templorum fabricam fieri non debet, quoniam aeque in taberna ....

invocatus Deus audit. Tertium cruces sacras confringi praecipit.

Quartum capitulum ..... veritatem corporis et sanguinis Domini negat

.... Quintum capitulum: sacrificia orationes, eleymosinas et reliqua

bona pro defunctis (D'ARGENTRÉ, I, 14).

[265] Par che corresse differenza tra la dottrina di Pietro e quella

di Enrico, a quel che scrive l'abate Cluniacense: sed post regum Petri

de Bruis, haeres nequitiae ejus Heinricus .... doctrinam diabolicam non

quidem emendavit sed immutavit.

[266] Canone XI del concilio lateranense 1179 sotto Alessandro III:

Clerici, qui in sacris ordinibus constituti muljerculas suas indomibus

suis incontinenti nota tenuerint, aut abjiciant eas et continenter

vivant, aut ab officio et beneficio ecclesiastico fiant alieni. (MANSI,

XXII, 224).

[267] Da un vecchio codice pubblicato dal Mabillon, _Analect._ III,

512. Verumtamen mirum in modum facundus erat .... Qua haeresi plebes

in clerum versa est in furorem, adeo quod famulis eorum minarentur

cruciatus .... Denique idem Hildebertus modis omnibus procuravit

qualiter furorem plebis ratione pariter et humilitate mitigaret, quam

Henricus contra clerum seditiose concitaverat.

[268] A Diocesi Cenomannorum expulsus fuerat ad Pictavos adiit, tum

Petragoras, Burdigalam et Tholosam. Cum autem numerus haereticorum in

dies ibi cresceret, Eugenius papa III Albericum S. R. E. cardinalem

delegavit in Tolosanam illam provinciam adversus haereticos, sive

Henrici sectarios, sive Manicheos et Arrianos. Socium autem laboris

Bernardum (D'ARGENTRÉ, I, 16).

[269] S. BERNARDO, Lettera 241 _ad Hildefunsum Comitem Sancti Aegidii_:

Homo apostata est, qui relicto religionis habitu ad spurcitias

carnis et saeculi, tamquam canis ad suum vomitum est reversus ....

vangelizabat ut manducaret .... cura meretricibus inventus est

praedicator insignis.

[270] Prae confusione habitare inter cognatos et notos non sustinens

.... factus gyrovagus et profugus.

[271] Basilicae sine plebibus, plebes sine sacerdotibus, sacerdotes

sine debita reverentia sunt.

[272] Idem namque mirae sanctitatis et scientiae rumore non merito.

(D'ARGENTRÉ, I, 16).

[273] Lo stesso S. BERNARDO, _Serm._ 65, pag. 1492. Tam quod ad vitam

moresque spectat, neminem circumvenit, neminem supergreditur, neminem

concutit. Pallent infusa per ora jejuniis, panem non comedit otiosus,

operatur manibus unde vitam sustentat.

[274] Vedi un discorso degli eretici nella lettera di Evervino preposto

di Steinfeld presso Colonia a S. Bernardo (S. BER., _Opp._, pag. 1489).

Nos pauperes Christi, instabiles, de civitate in civitatem fugientes

.... nos hoc sustinemus, quia de mundo non sumus: vos autem mundi

amatores, cum mundo pacem habetis, quia de mundo estis.

[275] Possiamo addurre la preziosa testimonianza dello stesso Evervino,

il quale dopo aver detto che gli eretici tormentum ignis non solum cum

patientia sed etiam cum laetitia introierunt, et sustinuerunt dimanda

ingenuamente: unde istis diaboli membris tanta fortitudo, quanta vix

etiam invenitur in valde religiosis in fide Christi. Alla qual dimanda

S. Bernardo risponde non doversi far poco conto della potenza che

esercita il demonio non solo sui corpi, ma anche sui cuori delle sue

creature; quanta sit potestas diaboli non modo in corpora hominum,

sed etiam in corda, quae semel permissus possederit. E bisogna ben

guardarsi dal paragonare la costanza dei martiri colla pertinacia

di costoro; quia mortis contemptum in illis pietas, in istis cordis

duritia operatur. Distinzione molto comoda, ripetuta ai nostri giorni

dal Cantù (_Gli eretici in Italia_, pag. 88). «Ma la colpa onde più

concordemente sono rinfacciati i Paterini è l'ostinazione. Fra strazi

i e tormenti, al cospetto di morte obbrobriosa, non che convertirsi

più s'induravano, protestavansi innocenti spiravano cantando lodi

al Signore. In Lombardia serbarono memoria d'una fanciulla di cui

la bellezza e l'età mettevano in tutti compassione e desiderio di

salvarla. Perciò vollero assistesse, mentre padre, madre, fratelli

venivano consunti dalle fiamme, sperando si sarebbe pel terrore

convertita; ma no: poi che ebbe durato alquanto lo spettacolo si

svincola dalle braccia dei suoi manigoldi, e corre a precipitarsi nelle

fiamme e confondere l'ultimo suo coll'anelito dei parenti». Questo pel

Cantù non è eroismo, è colpa di ostinazione!

[276] Pag. 1489. Sunt item alii haeretici quidam in terra nostra ab

istis discordantes per quorum mutuam discordiam et contentionem utrique

nobis sunt detecti.

[277] Il vero nome del novatore lionese è Waldez secondo il

_Rescriptum heresiarcharum Lombardiae ad pauperes de Lugduno quae

sunt in Alamania_, pubblicato dal PREGER, _Beiträge zur Geschichte der

Valdesier im Mittelalter_, 1875, pag. 18.

[278] ANONIMO DI PASSAU in D'ARGENTRÉ, I, 92. Dum cives maiores pariter

essent in Lugduno, contigit quodam ex eis mori subito coram eis. Unde

quidam inter eos tantum fuit territus quod statim magnum thesaurum

pauperibus erogavit.

[279] _Chron. laud._, in BOUQUET, XIII, 680. Fuit enim locus

narrationis eius (ioculatoris) qualiter beautus Alexis in domo patris

sui beato quievit. Facto mane .... quaesivit a magistro quae via

aliis omnibus certior esset atque perfectior. Cui magister dominicam

sententiam proposuit: si vis esse perfectus, vade et vende omnia quae

habes.

[280] _Chron. laud._, qui per iniquitatem foenoris multas sibi pecunias

coacervaverat.

[281] O civis et amici mei! non enim insanio, sicut vos putatis, sed

ultus sum de hostibus meis qui me fecerunt sibi servum, ut semper plus

essem sollicitus de nummo quam de Deo. (_Chron. laud._, loc. cit.).

[282] A quodam cive quondam socio petiit dari sibi ad manducandum pro

Deo (loc. cit.).

[283] Il DIECKHOFF, _Die Waldenser im Mittelalter_, Gottinga 1851,

crede che la vera novità della setta valdese per cui si distingue da

tutte le altre affini è la libera predicazione, che ciascuno benchè

laico e senza licenza dell'autorità ecclesiastica può intraprendere.

Lucio III nel suo decreto contro gli eretici rimprovera la predicazione

dei Valdesi, prohibiti vel non missi. Alano apre la discussione

contro i Valdesi sulla tesi: nullus debeat praedicare nisi sit a

majore Praelato missus. Il che vuol dire che questo ei considera

come l'errore fondamentale dei Valdesi. Contro il Dieckhoff l'Herzog,

_Die romanischen Waldenser_, Halle, 1853, p. 117, osserva che non è

verosimile, nè alcuna fonte ci dice essere stato questo del predicare

il primo impulso dell'intrapresa del Valdez. Ed io aggiungo che prima

di mettersi nella predicazione bisognava che Valdez fosse già in

possesso della verità da predicare o della vera via di salute. Ma se

non possiamo accettare l'interpetrazione del Dieckhoff, neanche quella

dell'Herzog ci par felice; perchè sebbene sin dal principio della sua

carriera apostolica il Waldez avesse avidamente cercato d'istruirsi

nella Bibbia, come racconta Stefano di Borbone, pure non si può dire

che questo ritorno alle fonti bibliche sia il principio del movimento

valdese (pag. 118). È molto più verisimile, e le fonti concordemente

ce lo attestano, che il movimento del Waldez ebbe al principio un

carattere più pratico e meno dottrinale. La vita fastosa rimprovera

il Waldez a preti e laici, non l'obblio della Bibbia. Il nome che i

Valdesi stessi si davano indica chiaramente quello che essi ponevano al

di sopra di tutto, come l'unico mezzo della salute. E codesto nome non

è: fratelli, vuoi predicatori, vuoi biblici; ma invece poveri di Lione,

umiliati. Il primo documento che parla di loro, il decreto del 1183 di

Lucio III, ce li presenta come eos qui se Humiliatos vel Pauperes de

Lugduno falso nomine mentiuntur.

[284] _Chron. Usperg._, pag. 243: olim duae sectae in Italia exortae,

quorum alii Humiliatos, alii Pauperes de Lugduno se nominabant. Il

Tron, _Pierre Valdo Pignerol_, 1879, appoggiandosi a Reinero e a

Stefano di Borbone che dice: Vocant se pauperes spirito, crede che

la povertà si debba intendere in un senso molto largo. L'amour de

l'argent, ce ver qui range le pauvre aussi bien que le riche, tel est

donc le mal que les amis de la pauvreté spirituelle et volontaire

eussent voulu extirper de leur coeur (pag. 51). Ma le fonti, a cui

attinge il Tron, sono molto tardive. Le più antiche e schiette, parlano

della povertà nel vero senso della parola. E la cronaca laudunense

racconta che la moglie di Valdo, saputo come il marito accattasse la

vita da un amico, non mediocriter contristata sed velut amens effecto

ad Archiepiscopum urbis cucurrit.... Tum ex praecepto Praesulis

Burgensis hospitem suum secum ad praesentiam Praesulis duxit. At mulier

arripiens virum suum per pannos, ait: Numquid non melius est, o homo,

ut ego in te peccata mea eleemosynis redimam, quam extranei. Et extunc

non licuit ei ex praecepto archiepiscopi in ipsa urbe cum aliis cibum

sumere quam cum uxore (loc. cit.). A questa testimonianza aggiungiamo

l'altra di Alano, pag. 225: Dicunt etiam praedicti haeretici quod nullo

modo propriis manibus laborare debent, sed ab illis quibus praedicant

recipere necessaria.

[285] Valdesium amplexatus est Papa approbans votum quod fecerat

voluntariae paupertatis (loc. cit.).

[286] STEF. DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, loc. cit. Evangelia et ea quae

corde retinuerat per vicos et plateas praedicando multos homines et

mulieres ad idem faciendum ad se convocando firmans eis Evangelia.

[287] Incoepit illa secta per hunc modum secundum quod ego accepi a

pluribus qui priores eorum viderunt, et a Sacerdote illo.... qui dictus

fuit Bernardus Ydros, qui cum esset iuvenis scripsit dicto Valdensi

priores libros pro pecunia in Romano, quos ipsi habuerunt, transferente

et dictanti ei Stephano de Ansa. (STEF., loc. cit.).

[288] _Cronaca laudunense_, loc. cit. anno Domini 1178 [leggi 1179].

Concilium lateranense a Papa Alexandro huius nominis tertio celebratur

.... Valdesium amplexatus est Papa, approbans votum quod fecerat

voluntariae paupertatis, inhibens eidem ne vel ipse aut socii sui

praedicationis officium praesumerent nisi rogantibus sacerdotibus. Che

i Valdesi si fossero presentati ad Alessandro III ci viene attestato da

Gualtiero Mapes, _De Nugis curialium_, pubblicato dal Wright, London

1850. Non avendo potuto avere questa stampa, riferisco dall'Usser:

_Gravissimae quaestionis de Christianarum Ecclesiarum successione

et statu Historica explicatio_ (Hanoviae 1658, pag. 168). Vidimus in

concilio Romano, sub Alexandro Papa III celebrato, Valdesios, homines

idiotas illiteratos .... qui librum Domino Papae presentaverunt lingua

conscriptum gallica, in quo textus et Glossa Psalterii plurimorumque

legis utriusque librorum continebatur. Hi multa petebant instantia,

praedicationis authoritatem sibi confirmari. L'accordo colla cronaca

laudunense mostra erronea la correzione, voluta da qualcuno, di

Alessandro III con Innocenzo III.

[289] STEF. DI BORB., loc. cit. Cum autem ex temeritate sua et

ignorantia multus errores scandala circumquaque diffunderunt, vocati

ab episcopo Lugdunensi, qui Ioannes vocabatur, prohibuit eis ne

intromitterent se de scripturis exponendis vel praedicandis. Non

possiamo ammettere che questo divieto sia posteriore a quello di

Alessandro III, perchè Stefano ce lo presenta non come esecuzione

degli ordini di Roma, ma quale misura presa spontaneamente dal vescovo.

Inoltre dal racconto di Stefano la proibizione del concilio del 1179

parrebbe posteriore a quella del vescovo locale. Post expulsi ab

illa terra, ad concilium quod fecit Romae ante Lateranense vocati et

pertinaces, fuerunt schismatici postea iudicati.

[290] Magister eorum usurpans Petri officium, sicut ipse respondit

principibus sacerdotum, ait: obedire oportet magis Deo quam hominibus

(STEF. DI B., loc. cit.).

[291] Omnes qui vel prohibiti, vel non missi, praeter authoritatem

ab apostolica sede vel episcopo loci susceptam, publice vel private

praedicare praesumpserint .... pari vinculo perpetui anathematis

innodamus (MANSI, XXII, 477).

[292] Per l'appello ad Innocenzo ci sono due testimonianze, l'una

di Davide d'Asburgo (Ivoneto), l'altra della cronaca urspergense. Il

primo scrive: apud Lugdunum fuerunt quidam simplices layci, qui quodam

spiritu inflammati et supra ceteros de se presumentes iactabant,

se omnino vivere secundum evangelii doctrinam, et illam ad literam

perfecte servare, postulantes a domino Papa Innocentio hanc vivendi

formam sibi et suis seguacibus confirmari, adhunc recognoscentes

primatum apud ipsum residere apostolicae potestatis. (Vedi PREGER,

pag. 25). — La cronaca urspergense all'anno 1212: Vidimus tunc temporis

aliquos de numero eorum, qui dicebantur Pauperes de Lugduno apud sedem

apostolicam cum magistero suo quodam ut puto Bernhardo, et hi petebant

sectam suam a sede apostolica confirmare. Essendo dunque attestati

da molte fonti tanto l'appello ad Alessandro III, quanto l'altro ad

Innocenzo III, bisognerà ammettere col D'Argentré che si tratti di due

appelli differenti, non di uno scambio di nomi.

[293] INNOCENZO III, _Epistolae_, Lib. XI, ep. 196. Vedi GIESELER,

_Lehrbuch_, II, 2, 632.

[294] _Chr. Ursp._, l. c. Dominus Papa in loco eorum exsurgentes

quosdam alios, qui se appellabant Pauperes minores confirmavit qui

praedicta superstitiosa et probrosa respuebant .... maluerunt appellari

Minores Fratres quam Minores Pauperes.

[295] DIEKHOFF, _Die Waldenser im Mittelalter_, Göttingen, 1851, pag.

155-58.

[296] STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 87, ben conosce questi

periodi successivi. Hii ergo, Valdenses videlicet et sui, primo

ex praesuntione et officii apostolici usurpatione ceciderunt in

inobedientiam, demum in contumaciam, demum in excommunicationis

sententiam .... Postea in Provinciae terra et Lombardiae cum aliis

haereticis se admiscentes, et errorem eorum bibentes et serentes,

haeretici sunt judicati infestissimi et periculosissimi.

[297] L'abate di Foncaldo, verso il 1209, aveva tuttora speranza di

richiamare i Valdesiani nel grembo della Chiesa: _Adversus Valdenses_,

in GRETSER, XII, 2, pag. 207: cui pauca de multis collegimus

ad ostendendum quanta sit episcoporum ac sacerdotum dignitas ac

auctoritas, quo cognito qui hactenus eis ribelles fuerunt, humiliter

eisdem obtemperent.

[298] FONCALDO, in GRETSER, pag. 203: Ab omni, qui scit verbum dei in

populis seminare, praedicandum esse. Quoniam Jacobus dicit «scienti

bonum facere et non facienti peccatum est illi». Quare autem si scimus

evangelizare et cepimus graviter peccamus?

[299] FONCALDO, in GRETSER, pag. 204: Moyses non invidit

prophetantibus, imo desideravit, ut omnis populus prophetaret.

Clericorum autem ordo obsistit nobis, et invidet prophetantibus id est

exponentibus mysteria Dei.

[300] FONCALDO, pag. 205. Ad hoc dicunt quod multi laici verbum Dei

in populo fideli disseminaverunt sicut fecit B. Honoratus et sanctus

Equitius .... Denique et primi apostoli idiotae et sine literis

fuerunt. Et isti omnes, licet Laici, verbum Dei praedicaverunt.

[301] DAVIDE D'AUSBURGO, ediz. Preger, pag. 26. Illi (Valdenses) autem

contempserunt in hoc claves ecclesie, dicentes clericos hoc facere

per invidiam quia viderent eos meliores se esse et melius docere et

maiorem ex hoc populi favorem habere, cum pro bono et perfecto opere

nullus debeat vel possit excomunicari .... Et illam excomunicationem

reputabant sibi esse aeternam benedictionem, gloriantes se apostolorum

successores esse, quod sicut illi pro doctrina evangelii a scribis et

phariseis extra synagogam eiecti maledictioni eorum et persecutioni

subiacebunt, ita et ipsi a clericis similia paterentur.

[302] ALANUS, _adversus haereticos_, pag. 1881. Isti Valdenses asserunt

neminem debere obedire alicui nisi Deo freti auctoritate quae est in

actis apostolorum. FONCALDO, pag. 209, sed inquiunt: obedimus Deo non

hominibus, sequens Petrum qui dixit: obedire oportet Deo magis quam

hominibus.

[303] FONCALDO, p. 198. In primis igitur arguuntur de inobedientia,

quia scilicet non obediunt ecclesiae Romanae.

[304] ALANO, pag. 184. Laico autem praedicare periculosum quia non

intelligitur quod dicit nec scripturas intelligit. FONCALDO, pag.

199: Ex quibus aperte datur intelligi quod nullus praesumere debet

docere aliquam viam perfectionis nisi sit in civitate id est in sancta

ecclesia, et Christi sit discipulus. Pag. 207: Ex his omnibus videtur

nec Clerico nec Laico cujus habitatio ignoratur (imo etiamsi sciatur

ubi habitet) esse licitum vineam id est plebem et gregem alienum

excolere sine licentia Episcopi vel Presbyteri ad cujus curam spectat.

[305] Pag. 202: Praedicant omnes passim, et sine delectu conditionis,

aetatis vel sexus.

[306] FONCALDO, pag. 113. Foeminas quas suo consortio admittunt, decere

permittunt, cum hoc sit apostolicae doctrinae contrarium. — Pag. 114:

sed dicunt inimici veritatis mulieres debere docere eo quod apostolus

dicat ad Titum: .... non criminatrices non multo vino servientes,

bene docentes. — Item hunc errorem confirmare scituntur exemplo Armae

propheticae, Luc. 2.

[307] ALANO, pag. 191: Magis operatur meritum ad consacrandum .... quam

ordo vel officium. Per l'opposto il cattolico deve sostenere secondo

il Foncaldo pag. 200: Spiritus sanctus plerumque potius dignitatem

sacerdotis pensat quam meritum.

[308] ALANO, pag. 186. Forte dicunt quidam haeretici quod bonis

Praelatis obediendum, et his qui apostolorum vicarii sunt vita et

officio. Tutto al contrario la dottrina cattolica è questa (pag. 183):

Obediendum esse dominis suis, non solum modestis sed etiam discolis.

Lo stesso ripete Foncaldo (pag. 200): Sacerdotibus etiam peccatoribus

peccatores nequitias suas confiteri debent.

[309] Per mostrare l'accordo delle fonti in questo punto e la

continuità della dottrina dall'origine sino all'ultimo periodo della

Chiesa valdese, cito STEFANO DI BORBONE in D'ARGENTRÉ, I, 89. Item

dicunt nullam esse sanctitatem nisi in bono nomine vel muliere;

ed il MONETA, pag. 408: Audacia Valdensium, qui ab ecclesia romana

propter quorundam vitia exire praesumpserunt .... si enim Scribis et

Pharisaeis, qui nequissimi fuerunt de lege Moysi obtemperandum fuit

propter officium et ordinem sacerdotis usque ad consummationem legis,

quanto magis sacerdotibus et praelatis obediendum est de lege Christi

licet mali sint. Riferiremo altrove un luogo di Davide, ediz. Preger,

pag. 27.

[310] DIECKHOFF, op. cit., p. 178. Der waldensische Satz stützt ja die

Kräftigkeit und Wahrheit der geistlichen Amts und seiner Thätigkeiten

nicht auf den obiectiven Christus in der Gemeinde. Pag. 181: Das

evangelische Protestantismus steht auf Seiten des Alanus.

[311] Il PREGER, _Beiträge zur Geschichte der Waldesier im

Mittelalter_, dubita a torto delle fonti cattoliche, perchè l'accordo

di queste fonti, che emanano da inquisitori ben diversi e per tempo e

per nazionalità è una prova inconfutabile della loro veridicità.

[312] Illis solis potestas ligandi et solvendi data sit, qui doctrinam

simul et vitam apostoli servant. (ALANO, pag. 187). Cfr. DAVIDE, ediz.

Pregar, pag. 27: Dicunt etiam quod sacerdos peccator non possit aliquem

solvere et ligare, cum ipse sit ligatus peccato, et quod quilibet bonus

et sciens laicus possit alium absolvere et paenitenciam imponere.

[313] ALANO, pag 196. Si vero ante confessionem, per contricionem

cordis, Deus per se ipsum sine ministerio sacerdotis ei debitum omnino

relaxat .... quid dimittit Sacerdos?

[314] ALANO, pag. 193. Non est necesse hominem peccata sui confiteri

sacedotibus si praesto sit laicus, cui possit peccata confiteri.

[315] STEFANO DI BORBONE, in D'ARGENTRÉ, I, 88: Derident indulgentias

Papae et absolutiones et Claves ecclesiae.

[316] FONCALDO, pag. 114-15. Audent jam insani haeretici eis

quos seducunt dicere: defunctis nihil prodesse fidelibus vivorum

eleemosynas, jejunia, orationes, nec etiam missarum solemnia, seu

orationes pro eis factas.

[317] FONCALDO, pag. 217: Sed ad hoc objiciunt inimici veritatis post

mortem hanc praedictas nulli prodesse. .... Ex his verbis liquet quod

post mortem tenebris poenarum involvitur qui in hac luce viam Dei

perambulare contempserit.

[318] FONCALDO, pag. 217: Negant enim ignem purgationis.

[319] Questo documento, pubblicato dal Preger nei _Beiträge_ già

citati, fu riprodotto presso di noi dal COMBA, _Storia della Riforma in

Italia_, pag. 541 e segg.

[320] SACCONI, _Summa_, pag. 55. Pauperes Lombardi concordant cum

primis in juramento et justitia saeculari. De corpore vero Domini

sentiunt pejus quam primi, dicentes quod concessum est cuilibet homini,

sine peccato mortali existenti, consecrare illud. Item dicunt quod

Ecclesia Romana est Ecclesia malignantium, et bestia et meretrix quae

leguntur in Apocalypsi.

[321] Anche il Tiraboschi, alla cui opera _Vetera Humiliatorum

monumenta_ (Med. 1766) il Preger ricorre, dice candidamente (I, 76): ea

fere omnia quae ad prima humiliatorum tempera pertinent incerta sunt.

La corporazione degli Umiliati era un ordine religioso, il quale è

fama che abbia ricevuto qualche regola da S. Bernardo, nè certo s'è mai

allontanato dalla Chiesa. E se ne togli l'obbligo del lavorare, che del

resto anche i Catari s'imponevano, non parmi che ci sia niente altro di

comune tra gli Umiliati ed i Poveri Lombardi.

[322] Da questa frase adoperata dai Poveri Lombardi (§ 3): Controversia

quae inter nos et electos Valdesii socios jam diu versatur, si deve

riconoscere col Preger che i Poveri Lombardi non si sentivano compagni

o socii del Valdez.

[323] § 15: Facta enim adhuc quadam super Valdesio et Viveto mortuis

questione respondimus: Valdesium et Vivetum si pro omnibus culpis

et offensionibus suis satisfecerint ante obitum posse salvari: quam

dicti ultramontani penitus respuentes ecc. Pare però che la disputa si

potesse comporre nella formola accettabile da ambe le parti: dicimus

Valdesium in dei paradyso esse.

[324] § 6: Valdesium dixisse quod cum de omnibus aliis esset pax et

concordia inter eum et fratres italycos, nisi separarentur laborancium

congregationes. A ragione il Preger si serve di questo testo per

mostrare la grande autorità esercitata dal Valdez.

[325] § 4: Valdesium dixisse videlicet se nolle aliquem in societate

ultramontanorum aut ytalicorum fratrem fore prepositum in vita sua nec

post mortem. Anche in questo punto si trovò modo d'intendersi: commune

nostrum .... eligat prepositos aeternaliter vel rectores ad tempus

secundum quod utilius communi videbitur vel amplius ad pacem pertinere.

[326] Il Sacconi dice che i Poveri Lombardi sostenevano quod infantes

salvabuntur sine baptismo (_Summa_, pag. 55 b.).

[327] Dalla formola adottata nella lettera (§ 8) parrebbe tutto

l'opposto di quel che pretende il Sacconi, perchè gli ultramontani par

che avessero bisogno di essere richiamati alla vera fede: hoc oramus

eos credere et fateri. La professione di fede suona così: nemo aquae

materialis baptismum respuens potest salvari.

[328] § 9: Credimus legitimos conjugatos nisi ob fornicationis causam

aut utriusque consensu neminem debere separare. Cfr. STEFANO DI BORBONE

in D'ARG., I, 89. Item in matrimonio carnali dicunt quod uxor potest

a viro recedere eo invito, et e converso et sequi eorum societatem vel

viam continentiae.

[329] § 16: Una est (sententia), ut quidam ex Valdesii sociis

proferunt, quod panis et vini substancia per solam verborum Dei

prolacionem vertitur in Christi corpus et sanguinem addentes: non

homini sed verbis Dei virtutem attribuimus.

[330] § 17: Altera quorundam Valdesii sociorum sententia de panis

fraccioni haec est; nemo potest baptizare, qui Christi corpus non valet

conficere.

[331] § 18: Dixerunt enim per neminem sive bonum sive malum, nisi per

eum qui est deus et homo, _i. e._ Christum, panis et vini visibilem in

corpus Christi et sanguinem transubstanciari substantiam, et hucusque

de hac tertia sacramenti hujus responsione nos et illi concordes

fuimus. De hoc autem quod addiderunt: _oracionem adulteri sive

malitiosi in hoc a domino exaudiri et recipi_, ab eis quia a veritatis

tramite deviat dissentimus.

[332] § 16: Quisquis sive Judeus sive gentilis verba Dei super panem

et vinum proferens .... Christi corpus et sanguinem conficiet. Questa

opinione di alcuni oltramontani era così indeterminata, che poteva

servire a dimostrare le tesi più opposte, nè solo che il sacramento

amministrato dai cattolici fosse valido, ma valido altresì quello di

qualunque altro sappia dire le sacre parole. In questo ultimo senso

intende la dottrina degli oltramontani STEFANO DI BORBONE in D'ARG., I,

89: Illi autem (Valdenses) qui in aliquo videntur minus male sentire in

hoc errant, quia dicunt corpus Christi posse confici a quocumque bono

vel consecrari qui dicit verba ad hoc statuta, licet, non sit ab homine

ordinatus.

[333] § 17: Interrogati etiam a nobis de pane fraccione confessi sunt

hoc sacramentum non per mulierem, non per laycum, sed per solum confici

sacerdotem.

[334] § 20: Item quod dominus iniquorum ministracionem non recipiat, et

eorum oracionem non exaudiat.

[335] § 22: Ecco la formola degli oltramontani: a sacerdote ab ecclesia

Romana ordinato, donec congregatio baptizatorum sustinet eum in

officio, sit justus vel iniustus, si acceperit panem et vinum et eum

benedixerit in commemoracionem corporis et sanguinis Dei, credimus quod

post benedicionem ab eo dictam corpus et sanguis fiat Dei.

[336] Loc. cit. Hanc Valdesianorum confessionem, quam contra divina

testimonia faciunt, omnino respuimus.

[337] § 18: Tamen si quis ad recipiendum hoc sacramentum dignus

accesserit credimus quod licet non per ministri indigni et reprobi

oracionem a domino impetrat quod exoptat, i. e. corpus domini ad sui

salutem juxta suum recipit desiderium (loc. cit.).

[338] Loc. cit. Si Deus oracionem exaudierit, credimus panis et vini

substanciam post benedictionem esse Christi corpus et sanguinem,

alioquin minime quod ad se et per se .... ad se i. e. quantum ad

ministrantem reprobum etiam si ipse ratione presumpserit, per se i. e.

per ejus orationem si alicui alio tradere voluerit.

[339] § 25: Cum essem parvulus loquebar ut parvulus. Quando autem

factus sum vir, evacuavi quae erunt parvuli .... Nec etiam licet

Valdesiani in hoc nos vellent cogere, volumus confiteri. Oportet enim

obedire Deo magis quam hominibus. Nec enim Paulus volentibus eum in

legis servitutem redigere, ut ipse testatur, ad horum subjectione

cessit. Questo luogo mi pare una chiara prova che gli ultramontani ai

quali s'indirizza la lettera dei Lombardi erano forse una frazione dei

Valdesi, rimasta ancora in moltissimi punti ligia alla Curia Romana.

Con nessun'altra ipotesi si potrebbe spiegare questa sollecitudine per

la confessione auricolare, che tra i sacramenti fu il primo ad essere

abbandonato, come ne fan fede le fonti più antiche, Alano e l'Abate di

Foncaldo.

[340] Di queste due sentenze, la prima ci viene conservata da Alano, la

seconda da Stefano di Borbone.

[341] _Beiträge zur Geschichte der Waldesier_, p. 22-23.

[342] _Der Tractat des David von Ausburg_, München 1878, p. 15-16.

[343] In D'ARGENTRÉ, I, 87. Et inveni per multas confessiones eorum in

jure tam perfectorum quam credentium.... Tamen aliqui eorum dicunt, ut

ab eis audivi, timore mortis esse eis, qui non sunt perfecti, licitum

mentire et jurare.

[344] STEPHANUS, in D'ARGENTRÉ, I, 89. Quilibet bonus homo sit

Dei filius, sicut Christus eodem modo.... cum homo poenitens bonus

efficitur, tunc est ibi verus baptismus.

[345] PREGER, op. cit., pag. 16: Natürlich konnte man nun nicht Alles,

was aufänglich für den Predigerverein galt, auch zur Vorschrift für die

Gemeinden machen.

[346] Vedi più sopra, p. 195, n. 1, da riscontrarsi con DAVIDE, §

18, ediz. Preger, pag. 35: Olim desiniverant jurare omnino, sed quia

facilius per hoc deprehendebantur, caute dispensaverunt modo jurare pro

se vel alio a morte defendendo.

[347] STEF. DI BORB., pag. 89: Nullam esse sanctitatem nisi in bono

homine vel muliere.

[348] STEF., pag. 88: Sunt quidam qui non sunt ordinati a Deo vel ab

hominibus ut mali laici: alii ab hominibus ut mali sacerdotes nostri et

non a Deo: alii a Deo etsi non ab hominibus, ut boni laici, qui servant

mandata Dei, qui possunt ligare et solvere, et consecrare et ordinare,

si proferant verba Dei ad hoc statuta.

[349] STEF., loc. cit. Item dicunt malos, qui sunt in peccato,

non posse ligare et solvere vel indulgentias dare, vel peccatorum

relaxationes, vel consecrare, vel aliquid tale facere, quod Deus

habeat ratum. — Riscontrate l'anonimo di Passau (Pseudo Rainero)

in D'ARG., I, 93. Item dicunt quod transsubstantiatio non fiat

in manu indigne conficientis sed in ore digni sumentis et confici

posse in mensa communi. DAVIDE, ediz. Preger, pag. 27: Hoc (cioè la

transustanziazione) autem quidam dicunt tantum per bonos fieri, alii

autem qui verba consecrationis sciunt.

[350] STEF., p. 88: Vidi haereticam quae combusta fuit, quae super

arcam ad modum altaris parati consecrare se credebat et attentabat.

[351] MONETA, pag. 403: Quidam dixerunt quod Valdesius ordinem

habuit ab universitate fratrum suorum. Eorum autem, qui hoc dixerunt,

principalis auctor fuit quidam haeresiarcha pauperum lombardorum Doctor

perversus Thomas. Hoc autem probare taliter visus est: Quilibet de illa

congregatione potuit dare Valdesio jus suum scilicet regere seipsum, et

sic tota congregatio illa potuit conferre et contulit Valdesio regimen

omnium, et sic creaverunt illum omnium Ponteficem et Praelatum.

[352] MONETA, pag. 402: Ipsi ad minus triplicem confitentur (ordinem)

scilicet Episcopatum, Presbyteratum, et Diaconatum.

[353] L'abbate di Foncaldo tra le altre obbiezioni contro alla libera

predicazione dei Valdesi move questa (pag. 208): Qui uxores habent aut

pondere terrenae solicitudinis opprimuntur ad disseminandum verbum Dei

idonei non sunt.

[354] Riportammo altrove il passo: Uxor potest a viro recedere eo

invito (D'ARG., I, 89).

[355] DAVIDE, ediz. Preger, pag. 27: Matrimonium dicunt esse

fornicationem juratam, nisi continenter vivant. Qualescumque alias

luxurie immundicias magis dicunt esse licitas quam copulam conjugalem.

Continenciam laudant, sed urente libidine concedunt ei satisfieri

quocumque modo turpi. Questo ultimo tratto è certo in contraddizione

col precedente, ed è poco credibile. Ma non per questo s'ha da revocare

in dubbio tutta la testimonianza, come fa il Preger, op. cit., pag.

18. Anche l'anonimo di Passau in D'ARG., I, 94, dice in un passo già

riportato: Sacramentum conjugii damnant, dicentes mortaliter peccare se

conjuges si absque spe prolis conveniant.

[356] Abbiamo riportato sopra, pag. 198, n. 2, il passo dell'anonimo

di Passau et confici posse in mensa communi. DAVIDE in PREGER, pag.

27: Hoc etiam in conventiculis suis celebrant recitantes verba illa

evangelii in mensa sua et sibi mutuo partecipantes sicut in caena

Christi. _Liber inquis. tholos._, pag. 216: Item oravit cum Valdensibus

pluries ante prandium et post inclinatus super bancam secundum modum

et ritum ipsorum. Cfr. pag. 222-23; 229. Dobbiamo dunque ammettere

col Preger, che continuasse la celebrazione dell'Eucaristia; ma che

il rito fosse semplificato, e la funzione cattolica messa da banda lo

dice esplicitamente l'anonimo di Passau in D'ARG., I, 93: Item dicunt

quod missa nihil sit, quia Apostoli eam non habebant et fiat propter

quaestum. L'anonimo del codice Claromontano ci da una descrizione

della cerimonia della consecrazione, che in questa forma forse era

celebrata una volta sola l'anno, nella Pasqua; D'ARG., I, 56: Dicti

Pauperes de Lugduno solum semel consecrant in anno, in coena Domini, et

tunc quasi iuxta noctem: ille qui praeest inter eos, si est Sacerdos,

convocat omnes de familia sua utriusque sexus, et facit ibi ante eos

preparari bancum seu unum scannum, et poni desuper unum mundum gausape,

cui postea supponunt unum bonum scyphum de vino bono et puro, et unam

fugaziam azymam .... Postea vero surgunt et tunc ille qui consecrat,

signat panem et scyphum, et fracto pane dat omnibus astantibus

particulam suam et postea dat omnibus bibere cum Scypho, et stant

semper in pedibus et sic finitur eorum sacrificium et credunt firmiter

et confitentur quod istud est corpus et sanguis Domini nostri Jesu

Christi.

[357] DAVIDE, pag. 27: Corpus Christi et sanguinem non credunt vere

esse, sed panem tantum benedictum, qui in figura quadam dicitur corpus

Christi, sicut dicitur: Petra autem erat Christus, et simile. Hoc

autem quidam discunt tantum per bonos fieri, alii autem per omnes verba

consecrationis sciunt.

[358] DAVIDE, in PREGER, pag. 17: Quidam autem dicunt baptismum non

valere parvulis, eo quod nondum actualiter possint credere.

[359] DAVIDE, loc. cit. Dicunt non esse purgatorium sed omnes morientes

statim transire in celum vel infernum; ideo suffragia pro defunctis

ab ecclesia facta asserunt non prodesse. Unde dicunt quod oblaciones

factae pro defunctis prosunt clericis, qui concedunt, non animabus quae

hujusmodi non utuntur.

[360] STEFANO DI BORBONE, pag. 89: cum dicunt se credere Incarnationem,

Passionem, Resurrectionem Christi, dicunt quod illam credunt veram

Conceptionem Christi, Nativitatem, Passionem, Resurrectionem et

Ascensionem cum bonus homo concipitur, nascitur, resurgit per

poenitentiam vel ascendit in coelum; cum martyrium patitur, illa est

vera passio Christi. Similiter, cum dicunt se credere Baptismum,

Poenitentiam, et sic de aliis sacramentis dicunt ipsa esse vera

sacramenta solum et tunc compleri, cum homo poenitens bonus efficitur,

tunc est ibi verus Baptismus, Confirmatio, Eucharistia vera, quia tunc

efficitur Corpus Christi, tunc ordinatur, tunc fit in eo conjugium et

unctio. Et per istam spiritualitatem fidem nostram plurimi eorum in

articulis et sacramentis annihilant.

[361] DAV., loc. cit. unctionem extremam respuunt et oleum consecratum

et crisma nil valere plus quam aliud.

[362] L'anonimo di Passau, in D'ARG., I, 93, tra gli errori dei Valdesi

di Germania conta questi: XI, quod non sit obediendum praelatis sed

tantum Deo. XII, quod nemo fit major altero in Ecclesia. XIII. Quod

nemo debet flectere genua Sacerdoti. L'anonimo del codice claromontano

in D'ARG., I, 57 dice parimente: Tricesimo, quod Sacerdos non est nisi

pronunciator. STEF. DI BORBONE, pag. 89: Sufficit ad salutem soli Deo

non homini confiteri.

[363] DAV., pag. 28: Dicunt etiam quod sancti in coelo non audiunt

oraciones fidelium; nec venerationes quibus eos honoramus, attendunt,

arguentes, quod cum corpora sanctorum hic mortua jaceant et spiritus

tam remoti sint a nobis in celo, nullo modo oraciones nostras valeant

auditu percipere neque visu. Dicunt quoque sanctos non orare pro nobis,

et ideo non oporteat nos implorare suffragia eorum qui absorpti gaudio

coelesti nobis non possint intendere. Cfr. l'an. di Passau in D'ARG.,

I, 94. Item nullum sanctum credunt nisi Apostolos, nullum sanctum

credunt nisi solum Deum.

[364] STEF. DI BORB., pag. 89: Irrisibiles dicunt qui faciunt festa

Sanctorum et quod non peccant qui in eis laborant. L'ANONIMO DI PASSAU

in D'ARG., I, 94: Canonisationes, Translationes et Vigilia sanctorum

contemnunt. DAV., pag. 28: unde derident solempnitates quas in

sanctorum venerationem celebramus et alia quibus eos honoramus.

[365] DAVIDE, loc. cit. In quadragesima et in aliis diebus jejuniorum

ecclesiae non jejunant sed carnes comedunt ubi audent, dicentes

quod Deus non delectatur in afflictionibus amicorum suorum. STEF. DI

BORB., pag. 89: Non peccare dicunt illos, qui jejunia statuta solvunt

quacumque die, et qui ibi carnes comedunt.

[366] STEF. DI BORB., loc. cit, irrident eos qui luminaria offerunt

sanctis .... irrident cantus Ecclesiae et officium divinum. DAV., pag.

27: Festa, feriarum jejunia, ordines, benedictiones, officia ecclesiae

et similia respuunt omnino.

[367] Intorno alla consacrazione delle chiese già ricordammo il

Foncaldo, che tra gli errori dei Valdesi nota questo (pag. 218): Malunt

orare in stabulis vel cubiculis seu thalamis quam in Ecclesia, DAV.,

§ 11, [non pubblicato dal Martène] pag. 31: Sicut Symea .... imitantur

.... id quod apostoli pro pauperibus collectas in ecclesia procurabant

et in domibus fidelium, quando nondum ecclesiae constructae fuerunt,

quando docebant vel sacra misteria celebrabant, vel ad predicandum per

diversas provincias discipulos destinabant, qui fundarent ecclesias

vel firmarent. L'anonimo del codice Claromontano in D'ARG. I, 57 locis

sacris nullam exhibent reverentiam.

[368] STEF. DI BORB., pag. 89: solum Deum adorandum dicunt omni genere

adorationis et dicunt peccare eos qui Crucem, vel illud quod nos

dicimus et credimus corpus Christi, adorant, vel sanctos alios a Deo,

vel eorum imagines. L'ANONIMO DI PASSAU in D'ARG., pag. 94: Reliquias

sanctorum contemnunt item sanctam crucem reputant ut simplex lignum,

ed item lignum S. Crucis horrent propter supplicum Christi, nec unquam

signant se.

[369] Davide conosce molto bene questo processo: § 5, pag. 26: Haec

fuit prima haeresis eorum, contemptus ecclesiasticae potestatis. Ex

hoc traditi Sathanae precipitati sunt ab ipso in errores innumeros, et

antiquorum haereticorum errores suis adinvencionibus miscuerunt.

[370] Quanta speranza ponesse nell'Imperatore il partito delle riforme

lo attesta tra tante la lettera di Pier Damiani ad Enrico III, in

occasione della sentenza imperiale contro l'arcivescovo di Ravenna

(_P. Damiani Epist._, VII, 2; _Opp._ Parigi 1664, pag. 109, A). Nam in

expulsione Uniquerii vox omnium in laudem sui Creatoris attollitur,

Ecclesia de manu violenti praedonis eripitur, et salus esse totius

mundi vestra Incolumitas judicatur. Laetentur ergo coeli, et exultet

terra quia in Rege suo vere Christus regnare cognoscitur.

[371] GIESEBRECHT, _Geschichte der deutschen Kaiserzeit_, II, 404.

[372] MANSI, XIX, 627: Concilii Romani anno 1047 habiti Canon....

Nullum aut ecclesiarum consecrationem, aut clericatus ordinationem,

aut Archipresbyteratum, aut commendationes altarium, aut traditiones

ecclesiarum, aut abbatias, aut praeposituras vendere. Quisquis

contradixerit aut vendiderit anathema sit. Del Concilio romano

dell'anno 1049, il Mansi, pag. 722, toglie le notizie da una lettera

di S. Pier Damiani ad Enrico arcivescovo ravennate. In questa lettera

è notevole la frase: Ponamus itaque ut simoniaci in nullo a caeteris

haereticis differant, che è forse un'amplificazione retorica.

[373] Come dice Enrico III (in GLABER, V, 2) Vos autem (qui vice

Christi in Ecclesia constituti estis) avaritia et cupiditate

corrupti, qui dum conferre deberetis in hujusmodi transgressionis

dando et accipiendo canonem maledicti estis.... Omnes quippe gradus

Ecclesiastici a maximo Pontifice usque ad ostiarium opprimuntur per

suae damnationis pretium.

[374] MANSI, XIX, 696: Omnino confitemur non licere episcopo

presbytero, diacono, subdiacono propriam uxorem causa religionis

abjicere a cura sua, scilicet ut ei victum et vestitum largiatur: sed

non ut cum illa ex more carnaliter jaceat.

[375] Simone Mago è tenuto dai padri della Chiesa del terzo e quarto

secolo come uno dei quattro capi dello gnosticismo. Le lettere

clementine già lo danno per il principale. Ma questo solo par probabile

che egli, appartenendo alla setta samaritana, cercasse di combinare

insieme la nuova religione col samaritanismo. Il che non importa che la

dottrina gnostica si debba a lui, come non si deve nè al suo discepolo

Menandro, nè a Dositeo; ben piuttosto a Cerinto, che è l'ultimo dei

quattro nominati dai Padri: SCHMID, _Kirchengeschichte Erlangen_, 1880,

Vol. I, pag. 64.

[376] _Apoc._, II, 6. Cfr. IRENEO, I, 29. CLEM. STROM., I, 3.

[377] Il decreto di Clemente II (MANSI, loc. cit.), già parla de

haeresia simoniaca. La stessa espressione si trova in Arnolfo,

_Gesta_, lib. III, cap. XI (PERTZ, _Mm. SS._, VIII 19). Il biografo

di Arialdo, Andrea, cap. XI, 7 (PURICELLI, pag. 86), riferisce alcune

ragioni che l'arcivescovo, insieme alla maggior parte del clero e dei

nobili, nonchè di molti del popolo minore solevano portare contro la

proibizione della vendita: Haec namque doctrina si ad profectum venerit

nobis nostrisque filiis profecto nullo modo vivere expedit. Quae

enim est nostra vita nisi ecclesiarum beneficia quae a nobis assidue

venduntur et emuntur? Certo queste ragioni erano deboli assai; ma

provano in ogni modo che si faceva una discussione e taluni sostenevano

la legittimità del traffico.

[378] LANDULFI, _Hist. Mediol._, II, 36 (PERTZ, VIII, 73): Itaque his

et aliis misericordiarum multarum elemosynis, si quid offensionis

laicis inhaerebat, et sacerdotibus illos moribus bonis imbuentibus

solvebatur.

[379] LAND., _Hist. med._, II, 35 (PERTZ, VIII, 70): Si autem in

virginitate uxorem aliquis non habens permanere non posse fateretur,

humanam ac fragilem naturam sciens restringi non posse nisi Dei

misericordia adjutus, continuo in testimonio bonorum virorum secundum

legem humanam licentia a pontifice accepta, uxor tamen virgo illi

desponsabatur; unde apostolus: _Qui se non continet, nubat_. Et

unusquisque excepta causa fornicationis suam uxorem habebat; qua

accepta non minus venerabatur et amabatur quam si sine uxore idem

degeret.... Usus enim ecclesiae totius tam latinae quam graecae per

tempora multa sic se habebat. III, 7 (PERTZ, 78): Sed nostri sacerdotes

Deo gratias usque hodie nec sunt nec nominati sunt adulteri, sed

curiose observant apostolicum praeceptum, ut sint unius mulieris

viri. Queste parole sono messe in bocca all'arcivescovo. Altre non

meno energiche sono attribuite all'arcidiacono Guiberto ed al diacono

Ambrogio III, 23, 24 (PERTZ, 89-91), nè meno incalzanti sono le

risposte che fa il sacerdote Andrea ai discorsi tenuti da Arialdo a

Landolfo III, 26 (PERTZ, 92-93).

[380] BONITH., in JAFFÉ, II, 648: Sed venditores ecclesiarum,

mediolanenses capitanei et valvassores, cum viderent se pecuniis

nudari, contristabantur.

[381] BONITH., lib. VI (JAFFÉ, II, 638): Ecclesia Mediolanensis, quae

fere per 200 annos superbiae fastu a Romanae ecclesiae se subtraxerat

dicione. ARNULFI, _Gesta_, III, 15 (PERTZ, VIII, 21): O insensati

mediolanenses, qui vos fascinavit? Heri clamastis unius sellae

primatum, hodie confunditis totius ecclesiae statum .... Dicetur enim

in posterum; subjectum Romae Mediolanum. Queste amare parole sfuggono

al cronista nel raccontare che il popolo milanese dopo essersi levato

in tumulto contro il legato di Roma gli si sottomise.

[382] BONITH. in JAFFÉ II, 638: Gregorius .... mediolanensem ecclesiam

.... secundum antiquum morem [vale a dire secondo il costume orientale

di S. Ambrogio] cantare constituit. Arnolfo, III, 17 (PERTZ, pag. 12):

Interea Arialdus .... letanias illas quas Ambrosiani post ascensionem

celebrant .... praedicabat execrandas.

[383] ARNOLFO, III, 10 (PERTZ, pag. 19): Qui (Arialdus) cum modicae

foret auctoritatis, humiliter utpote natus, praevidit applicare sibi

Landulfum quasi generosiorem et ad hoc idoneum .... Landulfus vero

cum esset expeditioris linguae ac vocis, nimiusque favoris amator,

repente dux verbi efficitur, usurpato sibi contra morem ecclesiae

praedicationis offitio. Hic cum nullis esset ecclesiasticis gradibus

alteratus etc. LANDOLFO, _Hist. med._, III, 5 (PERTZ, pag. 76),

conferma intorno ad Arnolfo le notizie dell'altro cronista: Landulphus

de magna prosapia oriundus .... Unus de notariis (grado ecclesiastico

inferiore al sottodiacono). Di Arialdo dice soltanto: alium forensem

clericum, levitam (diacono) tantum, Arialdus nomine, ortus in loco

Cuzago prope Canturium artis liberae magister. BONIZONE (JAFFÉ, pag.

639): Landulfus ex majore prosapia natus .... Arialdus ex equestri

progenie trahens originem. ANDREA, cap. I (PURICELLI, pag. 14), Bezo

quidam, cum Beza.... nobiles utrique natione sed nobiliores probitate;

cap. IX, pag. 81: Qui progenie altior erat Landulphus. Tutte queste

notizie concorderebbero se s'intendesse l'_humiliter_ del cronista

milanese in senso relativo non assoluto.

[384] ARNOLFO, III, 13 (PERTZ, 20): Hos tales cetera vulgaritas

hyronice Patarinos appellat. IV, 11 (PERTZ, 28): non quidem industria

sed casu prolatum. BONIZONE, lib. VI (JAFFÉ, pag. 639): eisque

paupertatem improperantes, paterinos id est pannosos, vocabant. Anche

oggi secondo il Cherubini _pattaria_ in dialetto milanese vuol dire,

ciarpe, cenceria, sferre vecchie. E dall'essere denominati patari o

patarini i novatori si disse pataria la loro setta, ed in seguito la

dottrina da loro insegnata. LAND., _Hist._ III, 12 (PERTZ, 81): Cum

cujus inauditae Pataliae placitum cogitasti commovere. III, 9 (PERTZ,

79): Tu solus per execrabilem pataliam flammam .... super nos accendis.

Arnolfo nel luogo citato del libro quarto aggiunge ingenuamente: dum in

quodam etymologiarum tomo nuper plura revolverem, ita scriptum reperio:

Pathos graece latine dicitur perturbatio. Unde justa meae parvitatis

ingeniolum statim conjicio, quod Patarini possunt perturbatores

rite nuncupari, quod plane rerum probat effectus. Si perdona questa

partigiana etimologia al cronista, che ebbe molto a soffrire dalle

agitazioni patariniche; ma non si può perdonare al nostro Cantù

quest'altra etimologia, tolta di peso dalle costituzioni di Federico

II: _patarini furon detti da pati perchè ostentavano penitenza, o dal

pater che era loro preghiera_ (_Gli eretici in Italia_, pag. 77). Cfr.

BREHOLLES, _Hist. dipl._, IV, I, pag. 298: Patarenos se nominant velut

expositi passioni.

[385] Il cronista contemporaneo Landolfo conosce bene questo nesso

dei novatori cogli eretici. Lib. III, 19 (PERTZ, 87). Venientes namque

quidam suburbani diversis, ac variis dogmatibus irretiti, et Arialdus

ipse, et ipse quem animo prae omnibus diligebat, et aliquantis cum

Laicis, qui Girardi de Monteforte sententias fere consentiebant, quos

ipse paulo ut filios complexus deosculabatur ecc. Nel cap. 26 dello

stesso libro viene riferito un discorso del sacerdote decumano Andrea,

ove è notevole questo passo (PERTZ, pag. 93): Forsitan adhuc illa

sententia implicitus es, qua olim illi de Monteforte te imbuerant, qui

omnem christianitatem mulierem non tangere et genus humanum sine semine

virili apum more nasci dicentes, falsis sententiis affirmabant?

[386] Andrea nella vita di Arialdo, cap. IV, 4 (PURICELLI, pag. 78),

attribuisce al santo novatore questo discorso: Ecce Christus clamat:

Discite a me quia mitis sum, et humilis corde. Et iterum de se dicit:

Filius hominis non habet, ubi caput reclinet. Et item Beati pauperes

spiritu, quoniam ipsorum est Regnum Coelorum. E contra vero ut

inspicitis, vestri Sacerdotes, qui effici possunt ditiores in terrenis

rebus, excelsiores in aedificandis turribus et domibus, superbiores in

honoribus, in mollibus delicatisque vestibus pulchriores, ipsi putantur

beatiores. En ipsi, ut cernitis, sicut laici palam uxores ducunt:

stuprum, quemadmodum scelesti laici, sequuntur atque ad nefandum hoc

opus patrandum tanto sunt validiores, quanto a terreno labore minus

oppressi; videlicet viventes de Dono Dei. Possiamo confrontare questo

discorso con le accuse che i Catari faceano alla Chiesa cattolica. (V.

MONETA, pag. 60, e 303). Ecclesia Christi imminentibus tribulationibus

saepe esuriebat .... Romana Ecclesia in divitiis multis est et in

deliciis induta purpura et bysso, et epulatur quotidie splendide

et secure, et stabilis in hoc mundo non laborat manibus suis, sed

ipsa lasciva et otiosa devorat aliorum labores .... Ecclesia Christi

contemnebatur et blasphemabatur a mundo, e converso Ecclesia Romana

a mundo honoratur. Altrettali simiglianze scopriremo nel discorso di

Arialdo riferito da Arnolfo, III, 11 (PERTZ, 19): Pro luce palpatis

tenebras, caeci omnes effecti, quoniam coeci sunt duces vestri sed

numquid potest coecus coecum decere. Nonne ambo in foveam cadunt?

[387] ARNOLFO, III, 14 (PERTZ, 21): Tamen in presenti coetu, quia

Romanus erat, archiepiscopo praesidere contendit. Unde subito factus

est popularis in urbe tumultus, ut nisi cessisset illius humilitas,

quod suum erat, fecisset impetum, non quidem gratia Widonis, sed

Ambrosiani causa honoris. Pietro Damiani, _Opp._, 42, rimprovera

Arnolfo di non aver mantenuta la promessa fatta in quel tumulto, che si

sarebbe chiuso in un convento se avesse avuta salva la vita.

[388] PAÉCH, _Die Pataria in Mailand_, pag. 15; ARNOLFO III, 2 (PERTZ,

pag. 17): Heinricus.... neglecto nobili ac sapienti primi ordinis

clero, idiotum et a rure venientem elegit antistitem, cui nomen fuerat

Wido.

[389] Vedi tra le altre l'importante memoria dello Schupfer: _La

società milanese all'epoca del risorgimento del comune_ (_Archivio

Giuridico_, vol. III-IV, principalmente vol. IV, pag. 308 e segg.).

[390] Il PAECII (op. cit., pag. 24) dimostra questo viaggio molto

probabile, perchè Anselmo ed Ildebrando che nel 18 ottobre erano a Roma

(MANSI, XIX, 866), e nel 27 dicembre sono in Pöhlde (_Mon. Germ._,

VII, 246), avranno ben toccato Milano nel loro viaggio. Io aggiungo

che la notizia di Landolfo (III, 13) è confermata da Bonizone (pag.

640): et confestim misit a latere suo episcopos et cum eis Deo amabilem

Hildebrandum archidiaconum per tacere di Arnolfo (III, 14), che la dà

pure ma molto confusamente.

[391] Pietro Damiani si comportò con molta prudenza, chè a tagliar

corto coi simoniaci le chiese sarebbero rimaste senza sacerdoti. Ma

gl'intransigenti non gli perdonavano questa temperanza. (Vedi BONIZONE,

pag. 643). Quod aliquibus visum est culpabile, sapientibus valde

laudabile. Quod enim laudabilius ea tempestate poterat inveniri, quam

ut talis ecclesia sacerdotio non deperiret? Vedi la lettera di Pietro

Damiani ad Ildebrando riportata in MANSI, 887.

[392] MANSI, _Concilia_, XIX, pag. 907: Si quis apostolicae sedi

sine concordia et canonica electione ac benedictione cardinalium

episcoporum, ac deinde sequentium ordinum religiosorum clericorum

intronizatur, non papa vel apostolicus habeatur.

[393] Ut per laicos nullo modo quilibet clericus aut presbyter obtineat

ecclesiam, nec gratis nec pretio.

[394] PAECH (op. cit., pag. 30), con Giulini e Giesebrecht intende

in questo senso le parole di Arnolfo: accepto ab eo (papa) anulo

apostolicae gratiae ac totius potestatis ecclesiasticae (III, 15;

PERTZ, pag. 21).

[395] Ut nullus missam ad audiat presbyteri quem scit concubinam

indubitanter habere, aut subintroductam mulierem.

[396] _Lamberti Annales_ (PERTZ, _Mon. Script._, V, 218). Adversus hoc

decretum (quello di Gregorio VII contro i preti ammogliati) infremuit

tota fractio clericorum; hominem plane haereticum et vesani dogmatis

esse clamitans qui oblitus sermonis Domini, quo ait: non omnes capiunt

hoc verbum, et apostolus: qui se non continet nubat: melius est nubere

quam uri, violenta exactione homines vivere cogeret ritu angelorum.

_Sigiberti Chronica_ (PERTZ, _Mon. Script._, VI, 862). Gregorius papa

celebrata synodo symoniacos anathematizavit, et uxoratos sacerdotes

a divino officio removit, et laicis missam eorum audire interdicit,

novo exemplo ut et multis visum est inconsiderato praejudicio contra

sanctorum patrum sententiam, qui scripserunt quod sacramenta quae in

ecclesia fiunt, baptisma scilicit, crisma, corpus et sanguis Christi,

Spiritu Sancto latenter operante eorumdem sacramentorum effectum, seu

per bonos seu per malos intra ecclesia Dei dispensentur.

[397] LANDOLFO, III, 5 (PERTZ, 77) crede che Anselmo sia stato

l'istigatore di Arialdo ed Arnolfo. Il racconto del cronista, per

inesatto che sia, come dimostra il Paech, pag. 19, è una chiara prova

delle voci che correvano sul conto del vescovo di Lucca.

[398] ARNOLFO, III, 17 (PERTZ, 22) vorrebbe non credere ad Erlembardo,

tanto gli sembra incredibile quel che ei racconta. Praeterea gloriatur

Arlembardus idem ab ipsa Roma bellicum sancti Petri se accepisse

vexillum contra omnes sibi adversantes. Quod appensum lanceae

homicidiorum videtur iudicium; cum profecto sit nefas tale aliquid

suspicari de Petro, aut aliud habuisse vexillum praeter quod datum est

in Evangelio: _Qui vult post me venire ecc_. Che il vessillo fosse

dato nella prima gita di Erlembardo a Roma è detto da Andrea, cap.

XIV (PURIC., pag. 92), come osserva il Paech contro Giesebrecht, pag.

36. Una conseguenza grave dell'elevazione di Erlembardo a milite della

Chiesa era questa rilevata da Arnolfo, III, 11 (PERTZ, 21): Arlembardus

.... cum esset laycus, quasi fraternae gratia pietatis opus sibi

praesumpsit indebitum .... et quae sunt peccata dijudicans .... Dum

ergo laicus judicat, clericus tantum vapulat.

[399] ARNOLFO, III, 20 (Arlembardus) excommunicationis litteras dedit

archiepiscopo, quod pluribus grande visum est civitatis obprobium

... ad ultimum factis in medio ecclesiae partibus, clamoroso impeto

vicissim in sese consurgunt .... Remansit pene solus Antistes. Quem

pars aggrediens inimica, fustibus crudeliter caesum et quasi semivivum

reliquit. In crastinum visa tanta crudelitate cives horrescunt mente

confusi. Communiter igitur statuunt, aut tantum punire facinus aut

vivere nolle amplius. Unde factum ut fugiens Arialdus .... incidit

manus quaerentium animam ejus .... quem .... penitus interficiunt.

ARNOLFO (III, 30) non parla della nipote di Guido. Bensì Landolfo

(III, 30): juxta locum Legnani a manibus fidelium domnae Olivae, domni

Guidonis neptae, tentus et captus est .... in insula quadam juxta Lacum

Majorem .... vernulae Olivae furialiter in eum prosilientes, linguam

ejus de sub mentonem trahentes, in insula semimortum reliquerunt.

Questo racconto è confermato da Andrea (cap. 29, pag. 108) il quale non

appena si diffuse in Milano la notizia della morte di Arialdo recatosi

presso il Lago Maggiore, ne seppe alcuni particolari da un prete

Martino, altri ne raccolse in seguito; pag. 111: Quapropter nasus ....

cum labio superno est abscissus .... deinde ambo oculi sunt effossi.

Postea vero dextram detruncant manum. Dehine radicitus membrumque

amputant genitale .... postea vero de sub gutture linguam extrahunt.

[400] LANDOLFO, III, 30 (PERTZ, 96) racconta che la salma di Arialdo

fu seppellita in Arce Trevali in apotheca Sancti Ambrosii; ma poscia

pel gran fetore ipsam apothecam aqua usque umbelicum coarctantes

foetorem repleverunt. In seguito alle minacce di Erlembardo, corpus

jamdiu truncatum mulieris (causa) fere emarcidum minimeque propter

aquam in qua jacuerat foetens .... orribile nimis ac visu teterrimum,

illis traditum est. Andrea al contrario (cap. 30, pag. 112) racconta

che l'empia Jezabel, o la nipote di Guido valde fecit saxa ingentia

circa ipsum innecti et in profundum laci demergi, e che in seguito un

fedele di nome Algisio vide in riva al lago il corpo del santo sano e

meravigliosamente candido praeter octo membra quae ei erant cum ferro

amputata. Pare che sia più probabile il racconto di Andrea almeno nella

prima parte, perchè entrambi i cronisti s'accordano nel dire che il

cadavere fu seppellito in acqua, e Landolfo colla virtù dell'acqua

spiega perchè non putisse. S'accordano poi entrambi i cronisti anche

in questo, che i Patarini ripresero le spoglie del martire sulle rive

del Ticino. BONIZONE, pag. 649, dice soltanto: Herlembardus tam dierum

castra propinquorum archiepiscopi obsedit, donec corpus venerabilis

Arialdi ei reddiderunt. Quod Mediolani delatum in ecclesia Sancti Celsi

summo cum honore humatum est.

[401] ARNOLFO, III, 21 (PERTZ, 23). Ad quod sedandum litigium

contigit tunc temporis Maginardum episcopum Silvae candidae et Minutum

cardinalem presbyterum Romanos legatos venisse Mediolanum... deinde

inter clerum judicantes et populum eleganti scripto constituunt quid

fieri debeat in posterum. Si comprende perchè Arnolfo lodi questo

scritto, che prescriveva: neminem predictorum graduum clericum ex

suxpicioni damnari .... nullum clericorum pro cujusquam peccati culpa

in judicio laicorum amodo esse .... illud beneficium quod cuiquam

clericorum aufertur, nullus laicus in suum usum accipiat .... incendia,

depraedationes, sanguinum effusiones, multasque injustas violentias

omnimodo prohibemus ne faciant. MANSI, XIX, 347-48.

[402] ARNOLFO, III, 21 (PERTZ, 23): Arlembardus .... caute subintulit

juramento causam futuri eligendi pastoris post discessum praesentis

.... Archiepiscopus cum tot nequiret imminentes tollerare pressuras,

aevo jam maturus et diuturno languore membris omnibus dissulutus

arbitratus est fore conveniens ut quod ille faciendum praeviderat, ipse

quoque destruendo praeveniret.

[403] BONIZ., pag. 652: animumque regis utpote adolescentis facillime

venatus est. Nam et Pataream promittebat se destructurum et Erlembardum

vivum capturum.

L'eresia nel Medio Evo · 第 53 / 57 题