en tracht zich te troosten met de gedachte, dat het toch ook wel
aardig is, weldra bij broêrtje een zusje of bij zusje een broêrtje
te hebben. Zij behoeft nu ook voor no. 2 niet zooveel onkosten te
maken daar de kleêrtjes van no. 1 bijna alle nog dienst kunnen doen,
en zoo nadert van lieverlede het moment der geboorte en gevoelt de
moeder elken dag sterker ook voor het volgende kind hare moederliefde
ontwaken.
Maar haar eersteling, kon die ons eens verstaanbaar maken wat in dat
kleine hartje moet omgaan als het begreep hoeveel het daardoor te
kort komt. Had dit kind niet het recht de moederborst te ontvangen
tot het in staat was ander voedsel gemakkelijk te verteren? Door
de aangekondigde komst evenwel van broêrtje of zusje weigerde de
moederborst de noodige voedselafscheiding. Het zwakke spruitje moest
gespeend worden en met kunstvoedsel worden groot gebracht. Als het
tweede kindje er is dan wordt zijn plaats aan moeders borst ingenomen
door zijn opvolger en nog alleen bij tijd en wijle als broêrtje of
zusje slaapt, heeft moeder tijd hem te troetelen, te liefkozen als
weleer. O moeder, ik ben zeker als uw eersteling een stem in dezen zou
gehad hebben, het zou u gesmeekt hebben te wachten met het broêrtje of
zusje tot hij ten minste groot genoeg was om een deel van uwe teedere
zorgen te kunnen missen. Alleen zelfs uit liefde voor uw eersteling
hadt gij moeten zorg dragen dat een volgende bevruchting niet reeds
zóó spoedig kon plaats vinden.
Laat ons echter het jonge gezonde echtpaar volgen dat zorgeloos het
leven doorschrijdt en het aan het toeval, of laat mij thans de bij
zoo velen geliefde uitdrukking gebruiken, het aan de natuur overlaat,
het aantal hunner kinderen te bepalen. Alsof het van zelf spreekt
wordt no. 2 spoedig gevolgd door 3, 4, 5 enz.
Als no. 1 juist groot genoeg is om aan vader's hand zijne eerste
wandeling te maken en de vader reeds geniet bij de gedachte om in
den naderenden zomer des zondags met vrouw en kinderen naar buiten te
kunnen gaan; moeder met het kleintje op den arm, hij met zijn oudste
aan de hand, ontwaart de moeder dat het weder "mis" is. Thans snelt
zij haar echtgenoot niet met gloeiende wangen op den drempel hunner
woning te gemoet om hem toch snel deelgenoot te maken van haar zoet
geheim, want zij weet het maar al te goed, dat deze tijding thans
eene teleurstelling voor hem is. Zij tracht integendeel haar vrees
nog wat te verbloemen en op zijne vragen dienaangaande antwoordt zij,
"dat het nog niet zoo zeker is, zij kan zich in de voorteekenen nog
wel bedriegen."
Hij ziet het echter maar al te goed in en zijn "in godsnaam vrouw,
no. 3 zal ook wel groot worden," klinkt heel anders dan de ingehouden
juichkreet toen zij hem de komst van hun eerste kind aankondigde. En
zoo komt vervolgens 4, 5 en 6 en telkens wordt de teleurstelling
grooter, telkens wordt opnieuw na elke geboorte de verzuchting
geslaakt, "och, mocht het nu maar hierbij blijven."
Wij weten allen wel, nu zij er eenmaal zijn willen vader en moeder
ook niet een van dat troepje missen en no. 6 valt, voorzoover het
mogelijk is, dezelfde ouderliefde te beurt en wordt met dezelfde zorgen
groot gebracht. Maar vóór zij er waren? Hun komst werd niet met innig
verlangen te gemoet gezien, hun geboorte werd met een zucht begroet
en waren zij niet verschenen, niemand zou hen gemist hebben. Arme
stumperdjes, wier verschijning ongewenscht was!
Wat is er onderwijl van het huisgezin geworden? Wie herkent in deze
door zwoegen en zorgen en ongeregelde nachtrust afgetobde vrouw,
het jonge, levenslustige meisje van voor eenige jaren?
Zij had zich in haar verlovingstijd het huwelijk anders
voorgesteld. Zij had zich een Eden op aarde gedroomd. In hare
verbeelding zouden zij en haar man de avonden na gedane dagtaak wijden
aan geestelijke ontwikkeling; zij zouden samen lezen, de kwesties
van den dag samen bespreken, openbare vergaderingen bezoeken en des
zondags heerlijke wandelingen in de vrije natuur maken. Hij zou haar
mededeelen hoe zijne kameraden op kantoor of werkplaats dachten over
dit of dat maatschappelijk vraagstuk en samen zouden zij trachten
zich een eigen oordeel er over te vormen.
"En als er dan eens een klein huisgenootje kwam," waagde hij schuchter
op te merken; o, maar dat zou immers hun geluk verhoogen! Wat zouden
zij het liefhebben, wat zouden zij het troetelen, het met zorg bewaken,
welk een goede opvoeding zouden zij het geven! Het zou meer leeren dan
zij, langer en beter scholen bezoeken, opdat het later goed beslagen op
't ijs kwam en het den strijd om het bestaan gemakkelijker kon voeren
dan zij!
Hadt gij hen op dat oogenblik het beeld der werkelijkheid voor oogen
gehouden, hoe zouden zij geschrikt zijn. Want, komt de man des avonds
van zijn werk tehuis, dan vindt hij eene vrouw die "_op_" is; zij
interesseert zich niet voor de kwesties die zijn hoofd bezig houden,
zij is te vermoeid om zich ook maar één oogenblik in te denken in de
zaken van algemeen belang. Wie zou het haar kwalijk nemen?
Laat ik slechts vertellen hoe zij haar 8jarig huwelijksleven
doorbracht. _Zes_ kinderen schonk zij in dien tijd het leven; dit
beteekent, dat zij in die acht jaren tijds zes keeren negen maanden
zwanger was, zes kraambedden doorstond en zes kleine kinderen had
te verzorgen. Den geheelen dag sloofde zij zich af, nooit kreeg
zij voldoende rust, nooit geregelde slaap. Van uitspanning is thans
geen sprake meer, want afgezien van het feit, dat haar de middelen
daartoe ontbreken, zou zij er toch te vermoeid en te lusteloos voor
zijn. Aan de toekomst durft zij niet denken, daar zij nog geen 30
jaren oud is en haar nog een heele reeks van jaren hetzelfde lot te
wachten staat. Is het te verwonderen dat haar soms de moed ontzinkt,
als zij bedenkt dat zij met elk nieuw kraambed meer kans loopt haar
leven er bij in te schieten en haar kinderen dan in vreemde handen
moet achterlaten? Bij zoo'n vrouw is ten slotte alle energie, alle
geest uitgedoofd. Zij heeft nooit gedaan werk en hoewel man en vrouw
beiden de wrange vruchten plukken van hun vooroordeel, onkunde of
onverschilligheid omtrent de leer der willekeurige beperking van het
kindertal, op _haar_ hoofd vallen toch de wreedste en hardste slagen
als gevolg van beider roekeloosheid.
Toen zij verloofd waren hadden zij uitgerekend van het inkomen van
den man een aardig huishoudinkje te kunnen onderhouden, want zij
was netjes en zuinig. Zij zou wel zorgen van dat geld goed voor
den dag te komen en nog trachten elke week wat over te houden,
opdat hun kinderen, misschien wel twee of drie, later een goed vak
konden leeren en een klein sommetje zouden vinden om in de wereld
wat vooruit te komen. Warm en veilig wilden zij het nestje bouwen,
waarin hun lievelingen ontvangen zouden worden. Hoe staan echter
thans de zaken? Het eerste jaar kon niets overgespaard worden,
alles was noodig voor het uitzetje van de eersteling en voor de
extra-uitgaven van bevalling en kraambed. Met no. 2 was reeds een
kleine bezuiniging noodig geworden en zoo ging het voort, totdat
met 3, 4 en 5 langzamerhand de vader afstand moest doen van eenige
genotmiddelen en de moeder zelfs het hoog noodige versterkende voedsel
moest missen.
Het oudste knaapje dat men zoo'n veilige toekomst had willen bereiden,
zal reeds zoo spoedig mogelijk van school moeten worden genomen,
om met zijn kleine kinderhandjes de wekelijksche inkomsten te helpen
vergrooten. Zijn jeugd, die zonnig en vroolijk had zullen zijn, bracht
hem niets dan ontbering. Van zijn eerste jaar af was hij reeds de
oudste, en elk jaar schoof er eentje onder en ondervond hij daarvan
mede de treurige gevolgen. Moeder had hoe langer hoe minder tijd om
hem nog eens te liefkoozen en naar zijn aardig gesnap te luisteren
en zijn kinderlijke spelen werden telkens onderbroken, omdat hij
broertje of zusje zou wakker maken. Slechts zelden mocht hij zijne
dartele vroolijkheid botvieren, want er was altijd een, waarvoor het
hinderlijk was. Zijn voedsel, zijn kleeding, het bestond alleen in het
allernoodzakelijkste en zijn onderwijs was zeer gebrekkig omdat hij
zoo dikwijls de school moest verzuimen om moeder van dienst te zijn
of op de kleintjes te passen. En zóó worden gaandeweg de broertjes
en zusjes allen grooter en naar fabriek of werkplaats gezonden op een
leeftijd, waarop zij nog zoo noodig en zoo gaarne met hun makkers op
de schoolbanken hadden plaats genomen.
Hadden dezelfde menschen slechts één of twee kinderen in die jaren
verwekt, dan hadden die goed kunnen gevoed, gekleed en geregeld naar
school gezonden worden, zoodat ook hun toekomst voor zoover dit te
berekenen is, gewaarborgd was. Zij zouden dan maatschappelijk en
zedelijk een heel wat hooger standpunt ingenomen hebben.
Het hier geschetste ouderenpaar bleef in het bezit zijner kinderen,
wat ook indien zij eenmaal geboren zijn, meestal gewenscht wordt;
in het dagelijksch leven treedt echter in zulke gezinnen de wreede
dood dikwijls onbarmhartig tusschenbeide. De groote kindersterfte die
reeds jaren lang hoofden en gemoederen van vele menschenvrienden heeft
bezig gehouden, vindt in die snel elkaar opvolgende geboorten haar
voornaamste oorzaak. Er zijn wel is waar nog andere oorzaken waaraan
het moet worden toegeschreven dat jaarlijks zoovele kinderen sterven
nog vóór zij het 1e levensjaar bereikt hebben, maar de talrijkheid
van het gezin moet als voornaamste worden aangemerkt. Deze oorzaak
werkt, evenals bijv. het alkoholisme der ouders, zoowel direct als
indirect de kindersterfte in de hand. Niet alleen toch worden ten
gevolge daarvan de krachten van het kind reeds vóór de geboorte
ondermijnd en is het daardoor niet bestand tegen de gevaren die het
eerste levensjaar bedreigen, doch zij is tevens bevorderlijk aan andere
oorzaken der kindersterfte. Ik noem slechts als zoodanig de ellendige
wonings- en voedingstoestanden, slechte verzorging der zuigelingen,
ondoelmatige kleeding, gemis aan zindelijkheid enz.
De moeder dient daarom zorg te dragen dat geen nieuwe bevruchting
kan plaats vinden alvorens zij haar oude krachten herwonnen heeft,
voordat de zoogperiode geheel verstreken is en het kind oud genoeg
is om haar weder geregelde nachtrust te laten genieten. Zorgt zij
daarvoor niet dan zullen hare krachten te sterk afnemen en zoowel
voor haar zelf als voor haar volgende kinderen zullen de nadeelige
gevolgen hiervan niet uitblijven.
Dat hierop nu enkele uitzonderingen bestaan en allen in hun midden
wel een of ander groot gezin zullen weten aan te wijzen, waarvan de
kinderen oogenschijnlijk gezond zijn, doet aan het feit, dat het te
snel elkaar opvolgen der geboorten de voornaamste oorzaak der groote
kindersterfte is, geen afbreuk. Daarvoor wijzen de statistieken te
duidelijk aan dat de kindersterfte in die landen, en in ons land in
die provinciën betrekkelijk het grootst is, waar het aantal geboorten
per echtpaar het talrijkst is.
Bepaalde ik mij tot hiertoe tot een gezond paar ouders, ouders
die voor zoover zij weten geen overerfelijke ziekten in zich
omdragen, en trachtte ik aan te toonen dat het alleen een gevolg
van onnadenkendheid, vooroordeel of onverschilligheid moet zijn,
als zij handelen in lijnrechten strijd met hun belang en dat hunner
kinderen door in eene zoo belangrijke kwestie hun rede niet te laten
spreken; anders, erger wordt dit verzuim indien de ouders niet gezond
zijn, indien de vader of de moeder lijdende is aan eene ziekte die
hetzij direct op de kinderen overgaat of hen "belast" ter wereld doet
komen. "Belast" wil zeggen, dat zulke kinderen den aanleg hebben om bij
de minste aanleiding dezelfde of een aanverwante ziekte te krijgen als
die der ouders. Zoolang er nog geen wettelijk verbod bestaat, rust op
ouders met overerfelijke kwalen de zedelijke plicht te zorgen dat hun
huwelijk kinderloos blijft. Zij weten dat zij kans hebben alleen aan
zwakke, ziekelijke wezentjes het levenslicht te schenken; wezentjes
die alleen in de wereld schijnen te komen om hier eenigen tijd een
kommervol bestaan te voeren en de som van ellende te vergrooten.
Een sterk sprekend voorbeeld van dien aard levert het mij van nabij
bekend ouderenpaar, waarvan de vader lijder is aan longtering en de
moeder aan elf kinderen het leven schonk. Tien er van gingen heen
nog vóór zij hun tiende jaar bereikt hadden. De oudste bleef tot
nog toe in leven. Deze zoon is thans de twintig jaren gepasseerd en
zweeft aanhoudend tusschen leven en dood. Voor elke kleine hygiënische
fout wordt hij gestraft met dagen--soms wekenlange--bedlegerigheid,
en hoesten, benauwdheden, bloedspuwingen zijn aan de orde van
den dag. Ongeschikt als hij is voor elk handwerk, zou hij gaarne
zijne zwakke krachten wijden aan kantoorwerk; doch waar mag men hem
plaatsen? Door zijn aanhoudend hoesten en opgeven bezwangert hij elk
lokaal waar hij zich eenigen tijd ophoudt met de smetstoffen zijner
ziekte en stelt daardoor de andere aanwezigen bloot aan besmetting.
Welk een bron van nameloos lijden heeft dat echtpaar
veroorzaakt. Steeds koesterden zij voor een korten tijd de ongegronde
hoop een kind te zullen krijgen dat levensvatbaar was en altijd
weder opnieuw moesten zij ervaren dat het stumperdje dat geboren
werd zwak en teer was, te zwak, te teer om de stormen des levens te
kunnen trotseeren. Na een korten tijd van angst en hoop zagen zij
het steeds heengaan aan de gevolgen van dezelfde ziekte, die zich nu
eens openbaarde op deze, dan eens op andere wijze. Doch de kinderen,
niets anders dan ellende was hun deel en de eenige troost die zij
achterlieten was, "dat nu goddank hun lijden uit was." Hoeveel verdriet
en zorgen en hoe weinig vreugde leveren onder zulke omstandigheden
kinderen op.
In zulke gevallen dienen de ouders te worden gewaarschuwd, indien zij
het zelf niet weten, dat de kans voor hen zeer gering is om gezonde
kinderen te krijgen. Verregaand zelfzuchtig wordt het verwekken van
kinderen, wanneer reeds vooraf kan vastgesteld worden dat voor dezen
de levenskans gering en levensgeluk een onmogelijkheid zal zijn. Toch
zien wij dagelijks mannen en vrouwen huwen en kinderen krijgen die
daarvoor ten eenenmale ongeschikt verklaard hadden moeten worden.
Bezaten wij reeds thans een juiste voorstelling van hetgeen te dezen
opzichte zedelijk of onzedelijk is, dan zou het zonder twijfel als
een onvergeeflijke misdaad worden aangemerkt wanneer lichamelijk of
geestelijk zieke menschen kinderen het aanzijn geven. Wij leven echter
nog in het stadium der maatschappelijke en zedelijke wanbegrippen,
waarin de ouders van een ziek en abnormaal kroost ons medelijden
in plaats van onze veroordeeling opwekken. Men doet nog alsof men
niet wist dat kinderen, lichamelijk, geestelijk en zedelijk met de
eigenschappen hunner ouders en voorouders ter wereld komen. Nog kort
geleden werd hier te Amsterdam de openbare liefdadigheid ingeroepen
voor een gezin van zes kinderen, waarvan volgens de circulaire de
moeder idioot is en de vader aan longtering was gestorven.
Voor een ander gezin werd de offervaardigheid gevraagd met den
volgenden oproep:
"Een braaf huisvader, sinds 10 jaren lijdende aan een ongeneeslijke
kwaal, is niet meer in staat een enkelen penning voor vrouw
en kinderen te verdienen. Wie beschrijft de ellende, de nijpende
armoede, de kommervolle omstandigheden, waarin zich dit ongelukkig
gezin bevindt. De man, zijn vrouw en zes kinderen, waarvan het oudste
nauwelijks 10 jaren is, aanstarende en niet in staat hun honger te
stillen, wel kalm eigen lijden dragende, maar vertwijfeld over de
toekomst van het gezin, waarvan hij voorheen de zorgzame man en vader
is geweest."
De ongeneeslijke kwaal bleek bij onderzoek tering te zijn. Zonder nu
de aandacht te vestigen op het schandelijke van het feit, dat een man
die teringlijder is huwt en kinderen verwekt, wordt juist het groot
aantal kinderen als motief gebezigd om medelijden op te wekken en de
vader voorgesteld als "een braaf huisvader!"
In een ander mij bekend gezin waren de twee eerste kinderen doofstom
geboren. In plaats van toen te zorgen dat geen nieuwe bevruchting
kon plaats vinden, was de begeerte om ook een gezond kind te hebben
grooter dan het gevoel van medelijden voor het komende spruitje dat
immers weder de kans had als abnormaal wezen geboren te worden. En
toen ook het derde doofstom bleek, werden de ouders beklaagd in plaats
van gelaakt.
Nu meene men niet dat zulke voorbeelden alleen voorkomen bij
onontwikkelde menschen; zelfs personen die hooger onderwijs genoten
en tot de wetenschappelijke élite willen gerekend worden, maken
zich tegenover hun kinderen en de maatschappij aan zulke zedelijke
dwalingen schuldig. In een dusdanig gezin, alwaar de man ernstig
zenuwlijder is en de vrouw erfelijk belast met tuberculose meent men
geen gruwelijk onrecht te plegen met het kweeken van een nageslacht,
en waarschijnlijk eischen zulke ouders later nog dankbaarheid van
hun kinderen, omdat zij dezen het leven schonken.
De verantwoordelijkheid die men op zich laadt met het verwekken van
kinderen wordt blijkbaar door de meeste mannen en vrouwen zeer licht
geteld. Men vraagt er niet naar of men zedelijk het recht heeft zich te
reproduceeren en beschouwt het als een van zelf sprekend feit dat elke
nieuwe geboorte een aanwinst is voor de maatschappij. Onbekendheid
met de zedelijke verplichting van elk individu tegenover zijne
nakomelingen en tegenover de maatschappij kan zulke daden wellicht
verontschuldigen, doch wat te denken van hen die deze plichten niet
durven ontkennen en toch door hun stilzwijgen zulke dwalingen helpen
bestendigen? Iedereen heeft het recht om te leven, doch daarmede is
niet toegestemd dat iedereen ook het recht heeft nieuwe levens te
verwekken. Deze beschouwing die geheel in mijn betoog past, ontleen
ik aan een der hoofdstukken van John Stuart Mill's "Political Economy".
Was hetgeen ik vooraf deed gaan waarschijnlijk reeds genoeg om de
noodzakelijkheid aan te toonen, dat de vrouwen kennis nemen van
de beginselen waarvan de voorstanders der facultatieve steriliteit
uitgaan, er bestaat nog een andere kant van het vraagstuk waarop ik
hier nog even uitdrukkelijk wil wijzen.
De verheffing der vrouw tot een economisch onafhankelijk individu
hangt met deze kwestie nauw samen.
De economische onafhankelijkheid is immers zooals ik in het eerste
hoofdstuk uiteenzette het fundament waarop een nieuwe zedenleer,
die hooger staat dan de oude, moet worden opgebouwd. "De economische
onafhankelijkheid der vrouw zal voor het eerst het hoogste menschelijke
verbond mogelijk maken, door de vereeniging van man en vrouw te
baseeren op zuivere liefde, die boven elke verdenking van dwang of
elke smet van koopwaar verheven is," verklaart Karl Pearson terecht
in zijn "Ethic of Freethought", terwijl Dr. Havelock Ellis in zijn
"Evolution in Sex" zegt: "de veranderde positie der vrouwen, door
economische onafhankelijkheid verkregen, zal zeker strekken om de
teeltkeus in hare werkelijke waarde voor de menschelijke ontwikkeling
te herstellen." Verder zegt hij:
"Zoodoende zal het zeker ook leiden tot vernietiging der prostitutie,
die maar één van de vormen is, waarin de geslachtsverhouding uit
zijn natuurlijke baan geweken is. Overal waar de teeltkeus vrij spel
heeft, niet door economische overwegingen belemmerd wordt, daar is
prostitutie onmogelijk. De overheerschende type van het huwelijk
is, evenals bij prostitutie, gegrondvest op stoffelijke belangen;
de vrouw huwt dikwijls alleen om haar levensonderhoud te verdienen;
wij kunnen hierin zeker ook diepgaande wijzigingen verwachten. Wij
hebben lang gezocht om het sociaal evenwicht te behouden met in de
eene schaal eene onredelijke vrijheid te leggen en in de andere een
even onredelijke onthouding; de economische onafhankelijkheid der
vrouwen zal strekken om beide uitersten onnoodig te maken, zij kan
de sexueele verhouding weder op een gezonde en vrije basis brengen."
Hoe kan echter een vrouw economisch onafhankelijk zijn, indien haar
huwelijksleven slechts een aaneenschakeling is van moederplichten en
moederzorgen, als zij al haar geest, talent of kennis laat verstikken
onder de overmaat harer vruchtbaarheid? Zoo'n vrouw is in den regel
slechts de voortbrengster, niet eens de opvoedster harer kinderen. Is
dat niet te betreuren? Wij weten immers maar al te goed hoe groot de
invloed kan zijn door eene verstandige moeder op de karaktervorming
van haar kind uitgeoefend. Wie kan beter dan zij met zulk een
lieve teederheid de kleine zwakheden van een kinderziel doorgronden
en door vroegtijdig aangewende maatregelen verhoeden dat zij tot
karakterfouten aangroeien? Wie kan zoo goed als zij het dwalende kind
behoeden tegen de gevaren die het omringen als het zich ontwikkelt
tot man of vrouw? Wie kan beter dan de moeder de kinderziel opvoeren
tot een hooger leven?
Maar hiervoor is naast teederheid en moederliefde eene zekere mate
van geestelijke ontwikkeling en tijd noodig en wat komt van beide
terecht als de moeder van haar 20e tot haar 45e jaar, de schoonste
jaren van haar leven, opgaat in het onbeperkt voortplanten? Velen
zijn wel is waar van meening hiermede een daad van maatschappelijke
beteekenis te verrichten, genoegzaam opwegend tegen elken anderen
socialen arbeid, doch nemen wij kennis van de verschillende inzichten
der staathuishoudkundigen over dit vraagstuk, dan zien wij dat dit
nog lang niet zeker is. Alleen in het allergunstigste geval, dat
man en vrouw volkomen gezond zijn en, want ook daarop komt het aan,
in staat hun kinderen goed op te voeden, kan het van maatschappelijk
belang zijn als zulk een gezin zich uitbreidt. Maar dan nog dient,
in het belang van het nieuwe geslacht, tusschen iedere geboorte
genoegzaam tijd te verloopen, opdat de moeder niet te veel van haar
krachten inboet en genoeg tijd overhoudt om ook de opvoeding van haar
kinderen zelf te kunnen leiden.
Die gunstige gevallen behooren evenwel helaas tot de uitzonderingen
en er zullen nog vele geslachten na ons moeten komen, voordat alle
ellende is overwonnen veroorzaakt door het tot dusver bijna algemeen
gevolgde systeem van een roekeloos kweeken van zieke individuen. Want
met onze tegenwoordige begrippen van de huwelijkswaarde der vrouw,
een huwelijkswaarde die maar al te dikwijls schuilt in de brandkast
van den vader, blijven vele gezonde, krachtige vrouwen ongehuwd en als
gevolg daarvan kinderloos, terwijl een menigte zwakken en ziekelijken
onder hen voor de voortplanting worden bestemd.
De economische onafhankelijkheid der vrouw evenwel loopt voorloopig
ook nog groot gevaar indien de gezonde vrouwen te veel kinderen
krijgen. Het valt niet te ontkennen dat het meerendeel der vrouwen,
zelfs de meest ontwikkelden en nuttigst werkzamen onder haar een
verlangen, een drang gevoelen naar het moederschap, (voor een deel,
wel is waar, een gevolg van een bewuste of onbewuste behoefte aan
geslachtsgemeenschap) een drang waaraan echter meestal met het bezit
van een of twee kinderen is voldaan.
Zoodra het evenwel een uitgemaakte zaak zal zijn dat het een
maatschappelijk voordeel is om gezonde ouders sterk te laten
voortplanten, zou het denkbeeld om de moeder van zulk een kroost door
den Staat te subsidieeren, ten einde daardoor haar onafhankelijkheid
te kunnen bewaren, spoedig ingang vinden. Tot wij echter zoover
zijn, zullen de vrouwen in eigen onderhoud en voor zoover zij moeder
wenschen te worden voor een deel ook in dat hunner kinderen moeten
kunnen voorzien.
In onze steeds zich vereenvoudigende wijze van huishouden vindt de
moeder van een of twee kinderen voldoenden tijd voor geestelijke
ontwikkeling, geestelijke verheffing en om tegelijkertijd door
betaalden arbeid een onafhankelijke positie in de maatschappij en in
het gezin te verwerven.