Het eiland IJselmonde ligt niet zoo geïsoleerd meer als
voorheen. Sedert 1872 doorsnijdt de spoorweg dit eiland en is de Maas
bij Rotterdam ook voor voetgangers overbrugd.
Zelfs heeft Rotterdam zijn handelsbeweging en scheepvaartsverkeer voor
een groot gedeelte uitgebreid over de Maas, en Katendrecht en Charlois
bij de stad getrokken. Het dorp Charlois is grootendeels vergraven in
de nieuwe Maashaven. Ten oosten en ten westen van Rotterdam hebben
IJselmonde en Pernis hun zelfstandigheid nog gehandhaafd, al staan
ook zij meer of minder onder den economischen en socialen invloed
van Rotterdam.
IJselmonde is een eenvoudig dorp, in hoofdzaak langs den dijk
gebouwd. Pernis is een lang streekdorp, gebouwd langs en naast
den dijk, in een eenigszins verwarde bouworde, onregelmatig door
elkander. Van Pernis wordt gezegd: "Een ploeg en een visch, Is
het wapen van Pernis", maar dit is slechts ten deele waar. Boeren
wonen er weinig; Pernis is meest een visschersdorp, terwijl er ook
vele arbeiders, die in Rotterdam of op het land werken, gevonden
worden. Ofschoon de visschers zich in kleeding van de andere bewoners
van IJselmonde onderscheiden, hebben de visschersvrouwen Overmaasche
kleederdracht.
IJselmonde is een vruchtbaar en schoon eiland en komt in zijn
physionomie veel met Beierland en Voorne-Putten overeen. Polder grenst
aan polder, alle gescheiden door hooge dijken, die tevens de rijwegen
vormen. Die wegen, meest met olmen beplant, terwijl aan den lagen
voet en langs de slooten de knotwilgen met hun bleeke puntbladeren
zich verheffen, geven een eigenaardig cachet aan het eiland, dat
men hier niet verwachten zou. Over die wegen rijdend, openen zich
heerlijke gezichten op het landschap, in onregelmatige kommen gelegen,
en in den zomer met het frissche groen van klaver, tarwe of andere
landbouwplanten overdekt. In den voorzomer, als het bloeiende vlas
het algemeen groene tapijt afwisselt met velden van zacht blauw,
zijn deze gewesten onuitputtelijk in eenvoudig natuurschoon.
Verrukkend aanschouwen!
Die frissche landouwen,
Versierd met een weelde van rijpend gewas!
Die bloeiende rijkdom, die groeiende zegen,
Hoe lacht hij u tegen
In 't golvende vlas!
Hoe klopt u het hart, om de schoonheid te roemen
Dier levende zee, die daar wiegt op den wind,
Besprenkeld met duizenden bloemen,
Door 't blauw van den hemel getint!
Aldus schetst Ten Kate den indruk dier vlasvelden.
De vlasteelt is op deze eilanden echter niet meer wat zij vroeger
was. Voor een kwart eeuw werd niet alleen op deze eilanden veel vlas
verbouwd, maar woonden hier ook tal van vlassers, die het in Groningen,
Friesland en Zeeland gezaaide vlas kochten, gedeeltelijk zelfs,
terwijl het in groei stond, en het naar deze eilanden vervoerden, om
het te bewerken. Tal van groote schuren herinneren nog daaraan. Dit
bedrijf is door de lage prijzen van het vlas veel verminderd en op
enkele plaatsen bijna geheel opgehouden. Eerst in den laatsten tijd
komt hierin weer meer vooruitgang.
Wij zullen wegens gemis van ruimte niet alle dorpen en deelen van
deze eilanden bezoeken, doch moeten ons met den algemeenen indruk
van het landschap tevreden stellen. Alleen op een enkel gedeelte
willen wij nader de aandacht vestigen. Het is op de Oude Waal, een
afgedamden riviertak, welke de Zwijndrechtsche Waard van de Riederwaard
scheidt. Tot 1331 liep hier een tak langs van de Merwede, of eigenlijk
beter de Waal te noemen, want de Merwede is oorspronkelijk voornamelijk
de voortzetting van de Waal. Dordrecht was aanvankelijk van het land
van de Zwijndrechtsche Waard slechts door een smal water gescheiden,
dat door overstroomingen, in welken tijd is onzeker, veel verbreed
werd. Toen dit geschied was, ging de hoofdstroom der rivier langs
dien korteren weg, en de oude bocht ten N. van de Zwijndrechtsche
Waard werd door den stroom verlaten. Het water slibde gedeeltelijk
dicht en eindelijk werd hij in het oosten afgedamd door den Waaldam
of Oostendam in 1331, later ook in het westen.
Sedert dien tijd is deze oude Waal een aan beide einden afgesloten
en stilstaande waterarm, die nog een aanzienlijke breedte heeft,
maar gedeeltelijk met waterplanten bedekt is en door knotwilgen,
griendhout en andere struiken langs de oevers des zomers in een
krans van groen gehuld wordt. Schilderachtig is het gedeelte, dat van
het dorpje Rijsoord naar het oosten loopt. Een veelheid van licht-
en schaduweffecten met allerlei kleurenmengeling spreidt zich uit
over dit stille landwater, dat schier bij elke bocht door nieuwe,
intieme bekoringen trekt. De Waal schept eenige landschappen van stille
liefelijkheid, waar avond en morgen hun schoonste tinten tooveren, waar
geen storm bruist, maar de innerlijke vrede der in 't groen gehulde
wateren u toespreekt uit het zachte golf gewiegel. Het hôtel Rijsoord,
aan de Waal gebouwd, met het uitzicht op het dorpje, dat in droomerige
rust langs den anderen oever gelegerd is, biedt reeds een voorsmaak
van het zich openbarende natuurschoon langs de Waal. Door dit echt
Hollandsche schilderachtige is Rijsoord een internationaal plekje,
waar Engelschen, Belgen, Duitschers, Franschen en Amerikanen komen,
om er de elementen van het laaglandsche natuurschoon te leeren kennen
en op 't doek te brengen.
Beierland en de Hoeksche Waard bieden hetzelfde landschapsbeeld
aan. Ook hier vindt men nog een binnengedijkten stroomtak in het land,
nl. een deel van den ouden Maasloop, zooals die vóór de overstrooming
in 1421 nog door de Groote Zuid-Hollandsche Waard liep. Tal van flinke
dorpen zijn over dit vruchtbare eiland verspreid. Het aanzienlijkste is
wel Oud-Beierland, een levendig dorp met veel handel op het eiland,
in het noorden langs den dijk gelegen en met een haven, die in de
Oude Maas uitmondt. Oud-Beierland, oudtijds Beierland geheeten,
is een aanzienlijk dorp, hoofdzakelijk een dijkdorp, maar met een
kom aan de haven, waar ook het stadhuis verrijst met hooge pui
en renaissance-gevel, waarop leeuwen de wapenschilden dragen. Het
portlandcementpleister maakt, helaas! de muren onoogelijk. In de kerk
dezer plaats, welk gebouw echter geen architectonische waarde bezit,
vindt men geschilderde glazen en een fraai orgel; de toren is gebouwd
op kosten van Sabina van Beieren in 1604.
Beierland is het land van de kriekenteelt, de late zwarte kersen,
die van hier verzonden worden.
Met de stoomtram kan men Beierland doorsnijden naar Numansdorp,
een aanzienlijk boerendorp in het zuiden van het eiland. Wij zullen
bij de overige dorpen niet stilstaan, omdat zij weinig belangrijks
ter bezichtiging aanbieden en veel op elkander gelijken. Wel moeten
wij de opmerking maken, dat het aantal arbeiderswoningen in deze
dorpen der landbouwstreken veel aanzienlijker is dan in de gewesten,
waar de veeteelt overheerschend is. Dit ligt in den aard der zaak: de
landbouw eischt veel werkkrachten, die de veehouder slechts tijdelijk
noodig heeft. Met een groote moeielijkheid heeft de landbouw echter
hier te kampen, vooral op IJselmonde. De nijverheid langs de Maas en
de Noord onttrekt vele werkkrachten door de hoogere loonen, welke de
fabrieken kunnen betalen, aan het platteland, zoodat daar niet zelden
groot gebrek aan boerenarbeiders ontstaat.