Neen neen, Achilles' ziel kan zulk een hoon niet lijden
En trachten naar geen wraak.
Huydecoper. Achilles.
Nadat Seerp Van Adeelen, van Feiko en Sytsken vergezeld, het tooneel
des gevechts verlaten had, trad hij eerst met een bedaarden en
langzamen, vervolgens, zoodra hij uit ieders gezicht geweken was,
met een meer snellen en verhaasten stap, de lanen en kronkelpaden
van het bosch door, totdat hij buiten den Hout gekomen was en op een
weide kwam, welke hij dwars overstak en recht op een gebouw afging,
hetwelk zich aan de overzijde aan zijn gezicht voordeed, en waar
hij door een zijdeurtje, dat door middel eener plank met het weiland
gemeenschap had, werd binnengelaten.
Het huis, waarin hij ontvangen werd, beval zich meer door zijn
uitgestrektheid en ligging aan, dan wel door eenige fraaiheid van
bouworde of sieraden. De voorkant, op den grooten landweg uitziende,
van breede steenen te zamen gesteld en onregelmatig opgetrokken,
droeg duidelijke blijken van trapsgewijze vergrooting: 't geen vooral
daaruit te zien was, dat de poort of hoofdingang, die van zwaar ijzer
was saamgesteld en met ettelijke gewelfde bogen omgeven, zich niet
meer, gelijk te voren, in het juiste midden, maar op een derde van den
voorgevel bevond. Deze geheele zijde was zonder eenig raam of uitzicht,
behalve alleen een vierkant gat naast de poort, hetwelk echter met een
verroest traliewerk voorzien was. Boven de deur ontdekte men een nis,
welke vroeger met het beeld eens heiligen geprijkt scheen te hebben,
en naast de deur was een zitbank tegen den muur gemetseld, bestemd
om den vermoeiden voorbijganger, of hem, die aan de poort vertoefde,
de gelegenheid te verschaffen om een oogenblik uit te rusten. Aan den
linkervleugel van het gebouw paalde een vrij hooge muur, dicht met
klimop bewassen, die zich, langs den heirweg, tot op eenige roeden
afstand verlengde, en vervolgens, een hoek makende, zich weder aan
den achtergevel aansloot en een hof omvatte, gelijk te zien was aan
ettelijke hoog opgegroeide vruchtboomen, wier takken, met welig groen
en schitterende bloesems voorzien, over den muur afhingen. Aan den
kant van het weiland, was de eerste verdieping mede geheel blind,
doch de tweede met een aantal kleine venstertjes voorzien, die door
deels verroest, deels half vergaan traliewerk gesloten waren. Een
zwaarmoedig, hier en daar ingevallen dak van blauwe, grootendeels
afgewaaide of gebroken tegels, bedekte het gebouw. Slechts hij, die
het op eenigen afstand van over de weide beschouwde, zag een hooger
gewelf, in den smaak eener kerk opgetrokken, uit het midden oprijzen.
Dit gebouw, of liever deze gebouwen hadden, gelijk men bij de meest
oppervlakkige beschouwing bespeuren kon, in vroeger tijd tot een
klooster gediend. Het waren de Sint-Jans heeren, die alhier hunne
woning of Commanderij gehad hadden, doch in 1312 waren overgeplaatst
naar een nieuw gebouw binnen de stad Haarlem, hetwelk rijkelijk door
Graaf Willem den Goeden begiftigd werd en talrijke voorrechten van
hem ontving, waarvan geen der minste was, dat aan den Commandeur der
orde de bediening van Ontvanger der Graaflijkheid was opgedragen. Ter
vergoeding hiervan moest ook de Commanderij altijd voor den Graaf en
zijn hofgezin openstaan, en verstrekte hem bij zijne komst in Haarlem
ter gewone huisvesting. Het voormalige klooster aan het einde van den
Hout had, sedert de Sint-Jans heeren hunne nieuwe woning betrokken,
ledig gestaan, en men was reeds dikwijls van meening geweest, het voor
afbraak te verkoopen, welk voornemen echter door ontstane hindernissen
geen voortgang had gehad. Toen zich nu, bij gelegenheid van het feest
te Haarlem, talrijke scharen van vreemdelingen derwaarts begaven,
en er, gelijk wij boven gezien hebben, geene genoegzame huisvesting
voor allen was, hadden de Sint-Jans heeren begrepen, ook van dit
gebouw partij te kunnen trekken. Zij durfden dit echter niet doen
zonder voorkennis van hun hoogen beschermheer; maar deze, toen hem
dat verzoek werd voorgedragen, nam terstond het besluit om dit gebouw
ter bereiking van zijn eigen oogmerken te doen strekken.
Hij was namelijk omtrent dezen tijd niet weinig bezorgd over den
staat der gemoederen in Friesland. Dit gewest, hoewel het vaak voor de
wapenen der Hollandsche Graven had moeten zwichten, was nooit geheel
ten onder gebracht, en haastte zich steeds elke gelegenheid te baat te
nemen, om ook het geringe juk, hetwelk op zijn schouders gelegd werd,
weder af te schudden. Niettegenstaande het innerlijk verdeeld was
door de in de geschiedenis zoo befaamde partijen van Schieringers en
Vetkoopers, op wier bloedige twisten wij in den loop van ons verhaal
soms terug zullen moeten komen, niettegenstaande zoowel de Graven
van Holland en Gelderland, als de Bisschop van Utrecht vaak van die
verdeeldheid zochten partij te trekken, om hunne wapenen op Frieschen
bodem te brengen, was de zucht naar vrijheid en onafhankelijkheid
den Friezen zoodanig ingeschapen, dat zij, bij den geringsten aanval
van buiten, hun onderlinge veeten aan een zijde stelden en zich ter
afwering des vijands vereenigden.
Met dat al hadden het landschap Westergoo, althans een gedeelte
daarvan, en de stad Stavoren, afgemat door langdurige vijandelijkheden,
zich aan graaf Willem den Goeden onderworpen, gelijk uit een
verdragbrief van 4 Juli 1320 kan blijken; behalve uit nog een stuk
van denzelfden tijd, mogelijk een aanhangsel tot dat verdrag, waarin
bepaald wordt, op wat wijze de Graven van Holland zich hadden te
gedragen, wanneer zij in Friesland kwamen, om aldaar terechtzittingen
te houden. Uit dit geschrift blijkt echter dat de onderwerping der
Friezen niet onbepaald was, dat zij den Graaf niet anders erkenden dan
als een Rechter of Stadhouder van 's Rijks wege aangesteld, en dat zij
alleen den Keizer als hun Opperheer beschouwden: welke afhankelijkheid
van den Keizer echter bleek, niet anders dan een voorwendsel te zijn,
gelijk aan een schild, waarachter zij schuilden, zoo dikwijls hun
onafhankelijkheid door 's Keizers leenmannen bedreigd werd.
De schijnbare onderwerping was dan ook verre van duurzaam te zijn: het
gezag der ambtenaren, in Friesland van 's Graven wege aangesteld, werd
weldra miskend, en zij zelven beleedigd, ja mishandeld: de wijsheid der
Friesche regenten, die al het nadeel van een oorlog met hun machtigen
nabuur inzagen, had echter een volslagen opstand weten te voorkomen,
en den toorn des Graven verzoend; en het was nu een geruimen tijd in
Friesland rustig geweest, toen, kort na Willem de Vierdes terugkomst
uit Duitschland, een nieuw oproer te Stavoren uitberstte. Het was
ter voorkoming eener wraakneming over het gebeurde, dat de Friezen
op een te dien einde gehouden Landdag besloten, een gezantschap naar
den Graaf te zenden, ten einde de zaak in der minne te schikken,
en het bestuur in Friesland op een meer geregelden en vasten voet te
brengen, zonder inkorting echter der voorrechten en vrijheden, waarop
de Friezen zoo trotsch waren, en welke zij beweerden, van Karel den
Grooten te hebben ontvangen. De Graaf, die er veel belang in stelde,
om de Friesche aangelegenheden op een vreedzame wijze bij te leggen,
begreep, zoodra hij van de voorgenomene bezending kennis bekwam,
de afgevaardigden met de meest mogelijke voorkomendheid te moeten
behandelen en alle pogingen in 't werk te stellen, om hen tot het
behartigen zijner belangen over te halen. Hij had hen daarom doen
uitnoodigen, zich te Haarlem te vervoegen, ten einde aldaar met
hem te overleggen, wat er ten nutte van hun gewest te doen stond,
en hij vleide zich niet weinig, dat de eer, welke hij voornemens
was hun op de te houdene feesten te bewijzen, hun oogen verblinden,
en hen tot rekkelijkheid en toegevendheid aansporen zou. Ten einde
hen niet vruchteloos naar een herberg te laten zoeken, had hij last
gegeven, dat men een geschikt gebouw op zou sporen, om hen gedurende
hun verblijf te huisvesten: en zoodra hij het verzoek der Sint Jans
heeren vernam, zijn oog doen vallen op het ongebruikte klooster in den
Hout. De Ridders merkten den wensch huns beschermers als een bevel
aan, en voldeden des te bereidwilliger daaraan, vermits de Graaf op
zich nam, het gebouw in staat te stellen gasten te ontvangen en het
met de noodige meubelen deed voorzien.
Het was in een lange zaal van dat voormalige klooster, welke vroeger
tot refter of eetvertrek der geestelijke Ridders had gestrekt, en
van waar men het uitzicht had op den binnenhof en boomgaard, dat
drie personen, die allen den middelbaren leeftijd voorbij waren, aan
een ronde tafel of schijf, gelijk men ze in dien tijd noemde, waren
neergezeten. Het gewaad van twee hunner kondigde den geestelijken
stand aan, waartoe zij behoorden; echter bestond het bij den eenen
voor dit oogenblik alleen uit een wit linnen kleed; vermits de Abt
(want de persoon dien wij bedoelen bezat geen mindere waardigheid),
uithoofde der heete luchtsgesteldheid, zich van alle oppergewaden
ontdaan had. Alleen de rozenroode halsband, aan wiens einde een gewerkt
gouden kruis afhing, gaf zijn rang eenigszins te kennen. Wat zijn
persoon betrof, die was geenszins van statelijkheid ontbloot, ofschoon
zijn zwaarlijvigheid hem, wanneer hij, zooals nu, niet in pleeggewaad
was, wel een eenigszins plomp voorkomen gaf. Zijn gelaatstrekken
waren regelmatig, en de vorm van voorhoofd, neus en kin, zoude tot
model voor een Griekschen beeldhouwer hebben kunnen verstrekken, zoo
zijn hangende wangen en vette hals, beide kenmerken eener bloeiende
gezondheid, waaraan de kloosterregels geen nadeel schenen te doen, en
zijn groote blauwe oogen, die alle uitdrukking misten, de waardigheid
zijns gelaats niet verminderd hadden. Een krans van grijsachtige
haren omringde zijn kruin, en de kin was glad geschoren.
Zijn buurman aan tafel, wiens kleeding, schoon in vorm vrij gelijk aan
die van Seerp Van Adeelen, hoogst eenvoudig was, had geen uitwendigen
tooi noodig, om zich als een edelman te doen kennen. Niettegenstaande
de diepe vorens, welke lange en moeizame tochten, maar, meer nog,
droeve en hartverscheurende bekommernissen, op zijn gelaat en
voorkomen geprent hadden, en het droefgeestige floers, dat zijn oogen
benevelde, was echter zulk een majesteit, met zachte welwillendheid
getemperd, over al zijn wezenstrekken verspreid, en blonk een zoo
ongemeene uitdrukking van scherpzinnigheid op zijn gelaat, dat
niemand hem beschouwen kon, zonder met belangstelling en eerbied
te worden ingenomen. Al zijn wendingen en manieren waren edel en
welgepast: zijn taal was altijd kiesch, ofschoon gepaard met die vrije
rondborstigheid, welke bij de meesten zijner landgenooten in boersche
plompheid ontaardde: en schoon hij den Frieschen tongval bezigde, kon
men aan zijn wijze van zich uit te drukken al ras gewaarworden, dat
hij ook andere landen bezocht had, en in hun talen geen vreemdeling
was. Zijn buitengewone bekwaamheden hadden hem dan ook sinds lang
de achting en het vertrouwen zijner landgenooten doen verwerven;
want niet slechts was de Heer van Aylva (dus was zijn naam) geroepen
geweest, om de waardigheid van _Olderman_ of eersten ambtenaar in de
stad Leeuwarden te bekleeden; maar ook was hij tot lid benoemd van
de zending, welke nu Frieslands belangen bij den Graaf kwam behartigen.
De derde persoon was aan het lager einde der tafel geplaatst, niet,
gelijk de beide vorigen, in een gemakkelijken leunstoel, maar op
een nederig houten schabelletje, en droeg eenvoudig het gewaad der
Benedictijners. Zijn magere, door onthouding en studie vervallen en
verbleekte gelaatstrekken, duidden schranderheid van geest en vastheid
van karakter aan, en zijn daden hadden deze uiterlijke kenteekenen
nooit gelogenstraft. Schoon geene waardigheid in de Sint-Odulfsche
_hiërarchie_ bekleedende, oefende hij over zijn broeders dat gezag
uit, hetwelk de min verhevene zielen onmisbaar onderwerpt aan den
invloed van de zoodanigen, die met rijkere vermogens van verstand
en geest door het Opperwezen begiftigd zijn:--en geen besluit werd
ooit genomen, geene benoeming gedaan, geen brief van eenig aanbelang
geschreven, waar broeder Syard niet over geraadpleegd werd. Daar hij
zich echter nooit op zijn meerdere bekwaamheid liet voorstaan, en
noch eer- noch heerschzucht, maar slechts dienstvaardigheid en ijver
voor het belang der orde zijn daden bestuurden, was hij de afgunst en
jaloezie zijner broederen ontgaan. De nederige wijze, waarop hij in
zijn raadgevingen en hulpbetoon altijd zich zelven op den achtergrond
plaatste, en het genomen besluit niet als uit zijn brein gesproten,
maar als een gevolg van het algemeene gevoelen der vergadering deed
voorkomen, had hem niet slechts de toegenegenheid der broederen,
maar ook de gunst van den Abt gewonnen. Deze, vol vertrouwen in zijn
eigene kunde en bekwaamheden, en overtuigd, dat een Abt van Sint-Odulf
onfeilbaar moest zijn, wist zich zelven altijd op te dringen, dat er
nooit een ander besluit werd aangenomen, dan hetgeen hij aan de hand
gedaan had, en dat Syard altijd juist den raad gaf, welken hij zelf
voornemens was aan te bevelen. Het gevolg hiervan was, dat hij zijn
eigen oordeel hoe langer hoe hooger schatte, terwijl hij gewoon was
van den monnik te zeggen: "broeder Syard is een vroom en getrouw man,
die mijn bedoelingen en inzichten volkomen weet te vatten. Zoo hij wat
meer overwicht bij de broeders bezat, zou hij niet ongeschikt zijn,
om den ouden broeder Prior te vervangen."
Het was dan ook geenszins uit gebrek aan zelfvertrouwen, of uit een
gevoel van behoefte aan de raadgevingen van broeder Syard, dat de
Abt hem met zich genomen had op zijn reis naar Holland: een andere
oorzaak had hiertoe aanleiding verschaft.
Reeds sedert een geruimen tijd waren in Friesland de twee partijen
ontstaan, van welke ik hierboven heb gewag gemaakt, en welke zich
omtrent het jaar 1280, nadat zij lang zonder bepaalde leuzen gewoed
hadden, door onderscheidene teekenen, levenswijs, en de benamingen van
Schieringer en Vetkooper, van elkander onderscheidden. De Vetkoopers
waren, gelijk later de Kabeljauwschen in Holland, de voorstanders
der zich langzamerhand ontwikkelende nijverheid, en hun leus werd
voornamelijk door de ingezetenen der steden, en door de nieuw opgekomen
geslachten gevolgd; terwijl de partij der Schieringers uit den hoogen
adel en de aanhangers van het oude bestond.
Dan, het waren niet slechts de edelen en steden, die deel namen
in dezen noodlottigen burgertwist: ook de kloosters, die in groot
aantal in Friesland bestonden, mengden zich daarin en ontzagen zich
niet, somtijds de partij, welke zij aankleefden, gewapenderhand te
staven. Zoo bestond er onder anderen een geweldige veete tusschen
het klooster van Lidlum en dat van Bloemkamp, welke beide in rijkdom
en aanzien wedijverden, en waarvan het eerste de Vetkoopers, het
laatste de Schieringers aanhing. Seerp Van Adeelen, wiens goederen
aan de abdij van Bloemkamp paalden, had dit gesticht zijn bijstand
toegezegd, en Lidlum werd met een vernielingsoorlog bedreigd, toen de
Abt van Sint-Odulf aan de twistende partijen zijn bemiddeling in de
gerezene geschillen door het orgaan van broeder Syard liet aanbieden,
aan welken laatste het werkelijk gelukte, door zijn krachtige vertoogen
en de herhaalde gesprekken, welke hij met de beide kloostervoogden
en met Adeelen hield, de verzoening tusschen hen te bewerken. De
monnik had zich bij die gelegenheid het vertrouwen des onrustigen
jongelings verworven, en toen kort daarna deze laatste met den Heer
van Aylva en den Abt van Sint-Odulf naar Holland werd afgevaardigd,
en deze zijn voornemen te kennen gaf om een der broeders met zich te
nemen, om als klerk bij het gezantschap te dienen, was het niet vreemd
dat Adeelen hem verzocht zijn keuze te dien einde op broeder Syard
te vestigen, hetgeen de Abt gereedelijk toestemde, daarbij tevens
aanmerkende, dat broeder Syard wel geen man van hooge vlucht was,
maar doorgaans zijne bedoelingen goed begreep en zeer bruikbaar was
tot allen zoodanigen arbeid, die ijver en nauwgezetheid vereischte.
Indien er eenig onderhoud tusschen de drie personen, wier aanduiding
wij thans gegeven hebben, had plaats gehad, het was, naar het scheen,
sedert een geruimen tijd afgebroken. Op het gelaat van den Edelman
zoowel als op dat van den Abt was ontevredenheid en bezorgdheid te
lezen, uit een gelijke oorzaak gesproten, maar naar het karakter der
beide personen verschillend gewijzigd. Het was duidelijk te zien,
dat de Heer van Aylva ongerust was over het uitblijven van Seerp,
wiens aard hij kende: en de blik, welken hij nu eens naar de deur,
en dan weder op den monnik wierp, gaf te kennen, dat hij gaarne
gezien zoude hebben, dat deze hun wegblijvenden ambtgenoot eens zou
gaan opzoeken. Doch de vrees, dat Adeelen een dusdanige bezorgdheid
wellicht ten kwade zou duiden, en opvatten alsof men hem voor een kind
aanzag, dat niet op zijn tijd te huis komt, weerhield hem om woorden
aan zijn gedachten te geven. Wat den Abt betrof, diens oogen vestigden
zich ook menigmalen op de deur, doch meer nog op het tinnen bord,
dat voor hem geplaatst was: want het was noen, en de gewone tijd om
het middagmaal te gebruiken reeds aangebroken: men wachtte slechts op
Adeelen, en de Abt, die in zijn convent niet gewoon was naar iemand
te wachten, vond zich hooglijk geraakt en ontevreden, dat er nog met
het maal geen aanvang kon gemaakt worden. Maar ook hij weerhield zich
lang eer hij zijn gedachten uitte, het onvoegzame beseffende, dat hij,
een geestelijke, de eerste zijn zou om te klagen over een vertraging,
welke zijn wereldlijke ambtgenoot alsnog met gelatenheid verduurde.
Eindelijk werd de beproeving te sterk voor het geduld des vromen mans:
"ik weet niet," zeide hij, "of de regelmatigheid, aan welke ik in
mijn klooster gewend ben, mij heden in de war brengt; maar mij dunkt,
onze vriend had reeds te huis moeten zijn. Hij wilde slechts even
een wandeling doen door den Hout, om zijn eetlust wat op te wakkeren,
die echter geene buitengewone vermoeienissen noodig heeft om goed te
zijn: en ziedaar! het is reeds anderhalf uur geleden, dat hij uit is
en uitblijft. Het is hem zeker ontschoten, dat de spijze niet deugt,
wanneer zij te koud of te gaar is."
"Wij zouden iemand kunnen uitzenden om hem aan de klok te herinneren,"
zeide Aylva: "ik heb Feiko hedenmorgen verlof gegeven, om naar
Haarlem te gaan: wellicht heeft hij onzen ambtgenoot ontmoet!"--en
een zilveren fluitje, dat om zijn hals hing, aan den mond zettende,
blies hij een paar schelle noten.
Een dienaar verscheen.
"Waarom komt Feiko niet, wanneer ik fluit?" vroeg Aylva met eenige
ontevredenheid.
"Feiko is hedenmorgen met Sytsken uitgegaan," was het antwoord:
"en geen van beiden is nog terug."
"'t Is vreemd!" hernam de Olderman: "Feiko is anders niet gewoon,
misbruik te maken van mijn goedheid."
"En is Seerp Van Adeelen ook nog niet terug?" vroeg de Abt haastig:
"'t schijnt dat wij vandaag niet zullen eten."
"Het zou zeker onaangenaam zijn te moeten wachten tot de Jonker van
zijn wandeling ware teruggekeerd, maar erger nog ware het, indien
wij ons zonder hem naar den Graaf moesten begeven."
"Erger!" herhaalde de Abt: "ik zie niet, mijn waarde Heer! met welken
grond gij dit erger kunt noemen. Het ware gewis te wenschen, indien
die woeste knaap, die nimmer gelijk gij of ik in de gelegenheid is
geweest met Vorsten en Heeren om te gaan, stil te huis kon gelaten
worden en zich nooit behoefde te vertoonen aan dit hof, waar zijn
plompheid en woelzucht ons van gedurige schaamte zal doen blozen,
zoo zij ons niet in ongeval brengt."
Vermoeid van dezen langen volzin te hebben uitgesproken, schonk zich de
Abt een vollen beker in uit de kan met Rijnwijn, die voor hem stond:
en dien aan den mond brengende, lichtte hij hem er niet af dan nadat
hij den ganschen inhoud in zijn maag had overgegoten.
"'t Ware toch misschien voorzichtigst," zeide Aylva, "een paar dienaars
uit te zenden, om onzen ambtsbroeder op te sporen: hij kan verdwaald
zijn: misschien is hem een ongeluk overkomen."
"Dienaars uitzenden!" zeide de Abt met een angstig wezen; "wij hebben
waarlijk niet te veel knapen in huis: en zoo er hier eens van die
rauwe kermisgasten aankwamen om ons arme vreemdelingen te overvallen,
waren wij van alle hulp ontbloot."
Vader Syard rees van zijn zitplaats op.
"'t Is waar," zeide hij, "dat indien de edele Seerp Van Adeelen in
twist geraakt is, het misschien gewaagd zou zijn, dienaars uit te
sturen, wier kleedij hen zou doen herkennen en in 't zelfde leed
brengen, zonder dat zij van eenig nut zouden kunnen zijn. Ik bied
mij aan, hem te gaan opzoeken. Mijn gewaad zal mij althans overal
ter bescherming zijn."
"_Optime! carissime frater_," zeide de Abt: "gij begrijpt mij volkomen:
ziedaar juist wat ik u vragen wilde. Tracht eenig naricht in te
winnen en breng het verloren schaap, _ovem deperditam_, weder in de
kooi terug. Zeker heeft hij hier of daar weder twist gezocht, gelijk
hij zoo dikwijls doet, en waar de monniken van Lidlum van weten te
getuigen. Seerp Van Adeelen is ongemakkelijk als hij begint, en hadt
gij, broeder Syard, met hem indertijd niet gesproken, gelijk of ik
zelf het gedaan had, de zaken waren zoo gemakkelijk niet afgeloopen
voor onzen Lidlumschen broeder."
Nauwelijks had de Abt gedaan met spreken, of de man, die het onderwerp
van het gesprek had uitgemaakt, trad met drift de kamer in, smeet
de deur achter zich toe en wierp zich zonder een woord te spreken in
een armstoel.
"Goede hemel! wat is er gebeurd?" vroeg de Abt, vervaard over zijn
uitzicht: "waar hebt gij gezeten? en hoe komt gij aan die geweldige
kleur? Gij zult een _calmans_ moeten nemen, waartoe ik kan aanbevelen
een gelijkelijk mengsel van salpeter, kreeftsoogen en zout, een
middel, waarbij broeder Bonifaas, die wat schrikachtig is, zich bij
het laatste oproer zeer wel bevonden heeft."
Adeelen zweeg; doch toonde door het inzwelgen van een teug wijns, dat
hij vooralsnog van het aangeprezen recept geen gebruik dacht te maken.
"In waarheid," vervolgde de Abt, "zoo ik mij niet bedrieg, uw kleederen
zijn bebloed en gescheurd, als waart gij met de Vetkoopers aan den
gang geweest."
"Het verheugt mij u te zien," zeide Aylva, zijnen ambtgenoot de hand
reikende: "ik hoop slechts niet, dat gij u in ongelegenheid hebt
bevonden:--hoewel ik vrees dat dit het geval is geweest."
"Nu geen woord," riep Adeelen met drift: "aan tafel!--daarna zal
ik u alles verhalen:--'t is niet, dat de zaak zelve van belang zij,
doch men kan er ten minste uit opmaken, hoe men hier over ons denkt."
"Ja gewis! aan tafel!" zeide de Abt: "gij zijt lang genoeg uitgebleven
om uw honger te scherpen: en den onzen ook, dat beloof ik u."
Zoodra dit verlangen geüit was, verliet de dienaar, die nog altijd
binnengebleven was, het vertrek en keerde spoedig met zijn makkers
terug, die het middagmaal aanbrachten.
"Mij dunkt, gij zijt er ook niet zonder kleerscheuren afgekomen,"
zeide Aylva met een ontevreden blik tegen Feiko, die zich mede onder
de dienaars bevond.
"Ik verzeker UEd.," zeide Feiko, "dat zonder Jonker Seerp uw trouwe
Feiko hier geen schotel zoude binnenbrengen."
"Ik ben hem dank verschuldigd," zeide Aylva: "doch hiervan straks
nader:--wij moeten het geduld van onzen waardigen Vader Abt niet
langer op de proef stellen."
Het middagmaal werd nu opgedragen, waaraan de monnik en de dienaars,
naar het toenmalig gebruik, mede deelnamen, ofschoon aan een
bijzondere, langwerpige tafel, terwijl de Afgevaardigden aan de schijf
bleven zitten. Een ledige stoel, die zich nog aan deze laatste bevond,
werd op last van Aylva weggenomen.
"Hoe!" vroeg Adeelen, zoodra hij dit opmerkte: "krijg ik hedenmiddag
mijn gewone buur niet aan tafel?"
"Madzy heeft verkozen, dezen middag haar kamer te houden," antwoordde
Aylva: "zij klaagt over hoofdpijn."
"Ik hoop, dat die spoedig zal geweken zijn," zeide de Abt: "maar zou
haar in allen gevalle raden eenige druppels vitriool te gebruiken,
opgelost in dun bier, welk middel ik last zal geven dat men voor
haar bereide."
"Is 't mogelijk dat zij ongesteld is?" zeide Adeelen: "na al de bekers,
die ik gisteren op haar gezondheid geledigd heb."
"Ik geloof zelfs dat gij er te veel geledigd hebt," zeide Aylva,
"en dat dit juist de oorzaak is van haar wegblijven. Wie het hart
van een vrouw wil winnen," voegde hij er halfluid bij, "moet beginnen
met zich zelven te betoomen: en dat deedt gij gisteren niet."
"Hoe!" riep Adeelen: "is het nufje verstoord, omdat ik haar een
onnoozelen kus heb willen geven naar Friesche wijs, toen de _Siward_
werd opgeroepen."
"Er werd geen _Siward_ opgeroepen," zeide de Abt: "ik was het, die
Broeder Syard riep en dit hebt gij verkeerd verstaan."
Ter verklaring van dit gezegde moet ik den lezer het oude gebruik
op de Friesche maaltijden herinneren om een opziener, _Siward_
(waarschijnlijk hetzelfde als het Engelsche _Stewart_) te verkiezen,
die zorg moest dragen dat er geene ongeregeldheden geschiedden. Telken
reize als de naam _Siward_ gedurende den maaltijd werd opgeroepen,
stond het den gasten vrij de naast hen gezeten vrouwen of meisjes
te kussen: en Adeelen had den vorigen dag, naar het schijnt, van dit
voorrecht, hoewel te onpas, gebruik willen maken.
"Al had ik u verkeerd verstaan," zeide Adeelen: "dat was geene zaak
om daarover alarm te maken, althans daar wij allen meer of min door
den wijn verhit waren."
"Veroorloof mij, u te doen opmerken," zeide de Abt, "dat noch de
edele Olderman, noch ik, noch Broeder Syard eenigszins de grenzen
eener betamelijke welvoeglijkheid zijn te buiten gegaan."
"Broeder Syard!" hernam Adeelen, den monnik van ter zijde aanziende:
"ik geloof het waarachtig wel!--de vrome man drinkt nooit iets
als water."
"Broeder Syard handelt wijselijk en wel," zeide de Abt: "waren
alle monniken hem gelijk, mijn vrome broeder de Abt van Lidlum ware
niet vermoord geworden door zijn eigen monniken, omdat hij hun het
wijndrinken beletten wilde."
"Voorwaar!" zeide Adeelen, luidkeels lachende: "met uw vriendelijk
verlof, dat was ook een gestrengheid, welke niet veel beter verdiende,
en welke gij, Heer Abt, wel nooit in 't werk zult stellen."
"Een weinig wijns is nuttig," zeide de Abt: "want wat zegt de apostel:
_modico vino utere_, en ik heb altijd vrede en eensgezindheid onder
de kudde van Sint-Odulf weten te bewaren, door den wijn niet geheel
te verbieden, doch de onthouding daarvan aan te bevelen: en broeder
Syard, die door zijn voorbeeld de matigheid aanprijst, vervult volkomen
mijne bedoelingen."
"Mij dunkt, edele Seerp," zeide Aylva, na een ruim stilzwijgen,
gedurende hetwelk de Abt zich van het langdurig verwijl, en Adeelen
van het hem wedervaren ongeval op de voor hen staande spijzen krachtig
hadden gewroken, "mij dunkt, hetgeen gij reeds gebruiktet, moet u
de verloren krachten eenigszins terug hebben gegeven en u in staat
gesteld, onze nieuwsgierigheid te voldoen, door ons een verslag te
schenken van uw wedervaren."
De dienaars rezen op en vertrokken, en vader Syard maakte zich uit
bescheidenheid gereed om hun voorbeeld te volgen, toen Adeelen hem
verzocht weder te gaan zitten, daar men zijne hulp als klerk van het
gezantschap waarschijnlijk behoeven zoude.
Adeelen deed vervolgens zijn verhaal, hetgeen door de aanwezigen
met aandacht en belangstelling werd aangehoord. Zoolang het
duurde scheen de Abt eenigszins onzeker of hij het gedrag, door
den verhaler gehouden, al of niet moest goedkeuren; want ondanks
zijn zelfvertrouwen, wanneer hij eenmaal een besluit genomen of een
oordeel geveld had, had de goede Abt een bepaalden leiddraad noodig
aleer hij zooverre kwam: hij zag dan ook beurtelings den Olderman
en vader Syard steelswijze aan: het onverwrikbare gelaat van den
monnik gaf hem geene hulp; doch toen op het voorhoofd van Aylva zich
eenige rimpels vertoonden, welke ontevredenheid schenen aan te duiden,
trok ook de Abt de wenkbrauwen samen en loosde, toen Adeelen zweeg,
een diepen zucht. Er was een oogenblik stilte.
"Ik moet erkennen," zeide eindelijk Aylva, "dat ik aan u verplichting
heb voor de edelmoedige wijze, waarop gij mijn dienaar zijt
bijgesprongen. Gij hebt u als een waren Fries betoond, zoo niet als
iemand, die met een gewichtige zending is belast. Wel is waar, gij
hebt een weinig onvoorzichtig gehandeld, door u tegen de overmacht,
en, wat meer zegt, tegen de overheid te verzetten, maar wie zou een
zoodanige onvoorzichtigheid niet gaarne verschoonen? Bedaardheid en
kalm overleg van jeugdig bloed te wachten, ware even ongerijmd als
dat men den zoeten smaak van den room in een hoorn vol hoppebier
wilde zoeken. Ik ben ook jong geweest en zou waarschijnlijk niet
anders hebben gehandeld dan gij.... alleen spijt het mij, dat gij
die Ridders, die u ontzet hebben, niet op ons maal genoodigd hebt."
"Dat zij in Friesland komen!" riep Adeelen uit, met kracht zijn
drinkhoorn opvattende: "komen zij als vrienden, Adeelastins [4]
staat voor hen open: komen zij als vijanden, ik zal hun den trots,
die hen bezielt, verleeren."
"Hoe!" zeide Aylva, hem met verbaasdheid aanziende: "de dienst, dien
zij u bewezen, schijnt weinig dankbaarheid bij u te hebben verwekt."
"Ik haat hen dubbel!" zeide Adeelen, "om dien dienst zelven. Wat
kon mij erger overkomen, bij de eeuwige veete, die ik tegen alle
Hollanders voede, dan weldaden van hen te genieten?"
"Indien u dusdanige gevoelens bezielen," zeide Aylva, op een scherpen
toon, die hem anders niet eigen was, "dan verwondert het mij, dat
gij een zending op u hebt genomen, die geheel van een vredelievenden
aard is: althans zoo beschouw ik die en ook, geloof ik, de eerwaarde
Vader Volkert."
"Voorzeker," zeide de Abt: "onze zending is geheel vredelievend!"
"Het betaamt mij niet, uwe bedoelingen te beoordeelen," zeide Adeelen:
"wat mij betreft, ik weet wat mijn lastgevers van mij verwachten;--maar
hoe dit ook zij, ik vertrouw, gij zult nimmer van mij vergen, dat
ik het ontzag, aan Afgevaardigden verschuldigd, in mijn persoon zal
laten hoonen: en dat een ernstig vertoog, door ons drieën bij den
Graaf ingeleverd, mij recht zal verschaffen van de schelmen, die mij
zoo onbeschaamd hebben aangerand."
"'t Is zeker," merkte vader Volkert aan, "dat onze waardigheid
dergelijke onbetamelijkheid niet dulden kan; maar onze zending is
vredelievend, gelijk ik gezegd heb: en daar blijf ik bij."
"Zoudt gij dan begeeren," vroeg Aylva, zich met eenige bevreemding
tot Adeelen wendende, "dat de Graaf om uwentwille die dorpers liet
opknoopen? Ware een dergelijke wraak een Edelman als gij zijt niet
onwaardig?"
"Gij hebt gelijk," antwoordde Adeelen: "en ik verlang ook geenszins,
dat er om mij te gelieven eenig boer of burger tot spijs der raven
verstrekke;--doch het zijn voornamelijk de poorters van Haarlem,
die mij beleedigd hebben; en hun stad moet voor hen instaan. Laat
een bezending uit de Overheden mij om verschooning komen vragen,
en ik zal de zaak als afgedaan beschouwen; doch ontvang ik geen
genoegdoening, zoo verklaar ik onze zending afgeloopen, en vertrek
morgen weer naar Friesland."
Niettegenstaande zijn ontevredenheid over den dwazen eisch van Adeelen,
kon Aylva den glimlach niet terughouden, welken diens buitensporige
taal hem afperste: zijn gelaat nam echter spoedig weder een ernstiger
plooi: maar gevoelende, dat hij, door Adeelen tegen te spreken,
slechts olie in het vuur zoude gieten, hernam hij op een minzamen toon:
"Ik dacht, gij hadt ons verhaald, dat de zaak door tusschenkomst van
's Graven edellieden was bijgelegd en dat gij over en weder vrede
beloofd hadt."
"Ik weet wat ik beloofd heb," zeide Adeelen met trotschheid, "en
zal het ook nakomen; maar ik heb niet beloofd, geene genoegdoening
te zullen eischen. Gij hebt mij, hoop ik, verstaan, mijne Heeren! en
gij ook, Vader Syard! ik zal u verzoeken, een vertoog in den zin als
ik het bedoel op het papier te stellen."
Dit zeggende, keek hij den monnik aan, die hem van zijn kant insgelijks
aanstaarde met een strakken blik, die zoowel bevreemding als ongenoegen
teekende.
"Hebt gij mij niet begrepen?" hernam Adeelen, bij wien die wijze van
aanzien eenigen wrevel verwekte.
"Ik wacht," antwoordde de monnik, "dat de eerwaarde vader Abt en de
Olderman mij mede hun wil doen verstaan."
"Recht zoo!" zeide vader Volkert: "ziedaar juist wat ik wilde gaan
zeggen. Seerp Van Adeelen is niet alléén afgevaardigd, en mij dunkt
dat wij, in een zaak van dat gewicht, niet naar zijne pijpen behoeven
te dansen, om mij van een wereldsche uitdrukking te bedienen. Wat
dunkt er den waardigen Olderman van?"
"Ik heb er niets bij te voegen," zeide Aylva, "dan alleen dit, dat,
zoo Seerp Van Adeelen zich beleedigd acht, niets hem belet, zich bij
den Graaf te beklagen, mits hij dit in zijn eigen naam en niet als
Afgevaardigde van Friesland doe."
"En het is op deze wijze," riep Adeelen uit, terwijl hij de
van gramschap vonkelende oogen van den eenen op den anderen liet
rondgaan, "dat gij de eer van onzen landaard ophoudt? een landsman,
een mede-afgevaardigde laat gij straffeloos hoonen en weigert gij
uwe medehulp, wanneer hij vergoeding eischt. Vervloekt zij de dag,
toen mijn landsluiden hunne keus op mij lieten vallen! vervloekt het
uur, dat ik mij die liet welgevallen! vervloekt de heele zending,
waarvan ik mij nooit iets dan rouw voorspeld heb."
"Bedaar Adeelen!" zeide de Olderman, "en bedenk u tweemalen, eer gij
om een bijzondere zaak die van Friesland in de weegschaal stelt. Noch
de hoon u aangedaan, noch uwe jonge jaren, zouden u tot verschooning
kunnen strekken, indien gij in dit geval meer gehoor gaaft aan uw
drift dan aan het belang uwer landslieden."
"Mijn jonge jaren!" herhaalde Adeelen: "zoo spreekt men altijd!--Men
is altijd te jong of te oud. Ik heb toch de drie kruisen achter den
rug en ben toch geen kind meer, al hebt gijlieden wat langer in de
wereld rondgetuimeld. En gij moest niet vergeten, dat de stem mijner
landgenooten mij gelijke rechten heeft toegekend als aan u: en dat,
wanneer ik spreek, ik het in hunnen naam doe."
"En gelooft gij dan," zeide Aylva, terwijl zijn oogen getuigden van de
edele verontwaardiging, die hem bezielde: "gelooft gij, dat ik minder
dan gij ons Vaderland en onze eer bemin? Neen, indien ik de dwaasheden
wensch te voorkomen, waartoe een kwalijk begrepen eerzucht u aanspoort,
het is omdat ik sidder voor de gevolgen, welke zij voor Friesland
kunnen teweegbrengen. Ik weet, dat gij er u niet over bekommert, of uw
beklag een vredebreuk doet ontstaan: dat gij zelfs niets wenschelijker
zoudt achten dan een oorlog tegen den Graaf; doch ik weet tevens,
dat het ons niet geoorloofd is, om ter voldoening aan bijzondere
wenschen en inzichten de fakkel der verwoesting in ons vaderland te
brengen en alle onze landgenooten in een wis verderf te storten."
"Gij verkiest dus des Graven boeien, welke hij niet eens meer de
moeite neemt van te vergulden, boven de vrijheid?" zeide Adeelen.
Aylva haalde zuchtend de schouders op: "ik zie, waarde Seerp!" zeide
hij: "dat uw ontmoeting van heden u van alle kalmte en bedaardheid
heeft ontbloot: en die zijn echter noodig wanneer men een zoo gewichtig
onderwerp bepraat:--wij zullen dus hier liever afbreken. Ik ga mij
kleeden, ten einde vaardig te zijn om aan des Graven noodiging te
voldoen. Vaarwel!"
Met deze woorden rees de Olderman op en begaf zich uit de kamer:
een voorbeeld, dat terstond door den Abt gevolgd werd, die weinig
lust gevoelde om den woordenstrijd met zijn halsstarrigen ambtgenoot
te vervolgen. Adeelen bleef dus alleen met vader Syard.
Deze stond bedaard, met de armen kruiselings over elkander geslagen,
den onstuimigen jongeling aan te zien, die, in zijn leunstoel
neergezonken, met de beenen uitgestrekt en de vuisten krampachtig
gesloten, scheen te zullen stikken van woede. Eindelijk sprong Adeelen
met woestheid op, ging vlak voor den monnik staan en zag hem met
fonkelende oogen aan.
"Ik achtte u een echten Fries, monnik!" zeide hij.
"Ik heb niets gedaan, voor zooverre ik weet," zeide vader Syard,
"waarmede ik dezen naam zou verbeurd hebben."
"Gij," vervolgde Adeelen, "gij, die mij aanspoordet vrede te maken met
den Abt van Lidlum, ten einde de Hollander geen gebruik zou maken van
onze verdeeldheden! gij, die mij den raad geeft, mij met de Vetkoopers
te verzoenen en de wapens niet te gebruiken dan tegen onzen algemeenen
vijand, gij weigert een vertoog voor mij op te stellen, hetwelk niet
nalaten kon een gewenschten oorlog teweeg te brengen."
"Gelooft gij dan," zeide de monnik, "dat uwe mede-afgevaardigden
dat vertoog zouden hebben willen goedkeuren? Zoo gij waant op
een dergelijke wijze het doel te bereiken, waar gij naar streeft,
bedriegt gij u zelven. Of waant gij in staat te zijn, alleen met uwe
bloedvrienden en volgeren, de Hollandsche macht te weerstaan?"
"Gansch Westergoo zal de wapens opvatten, zoodra ik het zwaard
ontbloot!"
"Dat valt nog te betwijfelen," hernam vader Syard: "doch zeker is het,
dat noch de Camminga's, noch de Martena's, noch de Beyma's, noch een
der vrienden van Aylva de hand zullen verleggen, wanneer zij vernemen,
dat het niet de zaak van Friesland, maar den bijzonderen wrok van Seerp
Van Adeelen geldt. En wat zal dan het gevolg van uwe oploopendheid
wezen? Niets anders, dan dat Graaf Willem u in ketens slaat, uwe
goederen verbeurd verklaart, en gelijk Koning Rehabeam weleer, in stede
van touwen, schorpioenen gebruikt om er Friesland mede te geeselen."
"Wij zullen ons in dat geval reeds van nu af aan het juk moeten
gewennen; want èn uw nietige Abt, èn de gedienstige Olderman zijn even
geneigd, blindelings al de vorderingen des dwingelands toe te staan,
mits zij slechts den lieven vrede behouden."
"Er zal onmisbaar oorlog komen," zeide de monnik: "doch gij zijt
de man niet, die hem verwekken moet. De vreedzame Aylva zelf zal
zich eenmaal genoodzaakt zien, zijne landgenooten ten strijde op te
roepen. Wees tot zoolang bedaard: een te onberaden driftbetoon van uwe
zijde kan alles bederven. Beloof mij, om, eer drie dagen verloopen
zijn, niet daaraan toe te geven: alsdan zal ik u mijne inzichten en
verwachtingen mededeelen."
"De inzichten en verwachtingen van vader Syard!" zeide Adeelen,
terwijl hij den monnik met een spottenden glimlach van 't hoofd tot
de voeten bekeek.
"Een kleine worm doorknaagt soms een paal, dien een groote stier
vergeefs poogt omver te stooten, en de verachte monnik zal wellicht
verrichten, wat Seerp Van Adeelen en geheel zijn luisterrijk gezin
nimmer kunnen volvoeren. Doch ga en kleed u: men moet geene Graven
van Holland laten wachten."
Dit gezegd hebbende, keerde hij zich om en verliet het vertrek. De
Edelman oogde hem een poos vol verbazing na, en begaf zich vervolgens
naar zijn kamer, gedurig nadenkende over de vreemde uitdrukking,
die de monnik gebezigd had, en over den onverklaarbaren invloed,
welken deze over hem uitoefende.