teniamos pordonacion apostolica todos los diezmos, premicias, de las
yndias e tierra firme del mar oceano al tiempo que acordamos de facer
en la dicha ysla española los dichos arçobispado e obispados, asy
mesmo de fazer donacion a los dichos arçobispo e obispos e yglesias e
beneficiados de los dichos diezmos e primicias, Reservando para nos
los dichos diezmos, que en estos Reynos se dicen tercias, e todos
los diezmos del oro, plata e metales, e brasil e piedras preciosas,
e perlas, e aljofar, e aveys de procurar que su santidad mande que
los dichos arçobispo e obispos e yglesias e beneficiados en la dicha
española e en las otras yslas e tierra firme del mar oceano que son e
fueren herigidas e no gozar de mas parte de los dichos diezmos de lo
contenido en la dicha colacion que dello les hesimos e que todo lo otro
que por ello Reservamos a nos e a nuestros subcesores en estos Reynos,
nos quede perpetuamente Reservado, no enbargante lo contenido en las
letras apostolicas de la colacion de los dichos arçobispo e obispos se
contiene que aya de gozar de los dichos diezmos e de otra manera, como
vereys por las dichas letras apostolicas.
otro si por las dichas letras apostolicas e la provisyon de los
dichos arçobispado e obispados e biene cometido a los dichos
arçobispo e obispos que puedan señalar e dividir el anbito de los
dichos arçobispado e obispados, e porque podria ser que ellos no se
concordasen sobre ello o unos o otros sienpre yndicasen, es menester
que su santidad mande que yo e la persona o personas a quien yo lo
cometiere faga la dicha divisyon e apartamiento e el dicho arçobispado
e cada uno de los dichos obispados ayan de gozar de anbito e territorio
que asy les fuere señalado; por ende, yo vos encargo e mando que luego
fableys de mi parte a su santidad e le supliqueys quiera conceder todo
lo suso dicho; en la expedicion de todo ello poned mucha diligencia
lo mas presto que ser podiere, e me lo embiad despachado con correo
cierto, porque las bulas de los arçobispados e obispados no se an de
dar a los proveydos hasta que aquesto venga despachado: en ello me
fareys mucho plazer e servicio. de la cibdad de segovia a trece dias
del mes de setiembre de MDV años=yo el Rey.=por mandado del Rey mi
señor, gaspar de grizyo=señalada del doctor angulo e liçenciado çapata.
24.
(Roma, 15 de Noviembre de 1504.)—Testimonio de la Bula creando tres
diócesis en la Isla Española. (_Pto._ 1-1-1. _R.º_ 9.)
In nomine Sancte et individue Trinitatis Patris et Filii et Spiritus
Sancti. amen. Noverint universi et singuli hoc presens publicum
transumpti instrumentum inspecturi lecturi et audituri. Quod Nos
Anthonius de Monte Dei et Apostolice Sedis gratia electus civitatis
Castelli Sanctissimi domini nostri Pape, et ejus camerarius, necnon
curie causarum Camere Apostolice generalis Auditor Romaneque curie
judex ordinarius. Ad magnifici et nobilis viri Domini Francisci de
Roias preceptoris de Almodovar del Campo et de Atequa domorum militie
de Calatrava Cisterciensis ordinis Toletane dioecesis pro parte
Serenissimi ac Potentissimi Principis et Domini Domini Ferdinandi
Aragonum et Utriusque Sicilie ac Jerusalem Regis Catholici, Necnon
Castelle, Legionis et Granate Regnorum pro Serenissima domina Johanna
filia sue Majestatis dictorum Regnorum Regina Administratoris, ac
Insularum Indiarum de quibus infra fit mentio domini ad Sanctissimum
in Christo patrem et Dominum nostrum Dominum Julium Divina providentia
Papam secundum Sanctamque Sedem Apostolicam oratoris destinati
instantiam et requisitionem omnes et singulos sua communiter vel
divisim interesse putantes eorumque procuratores siqui tune erant in
Romana curia pro eisdem Ad videndum et audiendum quasdam infrascriptas
litteras apostolicas erectionis Metropolitanarum Hiaguatensis, et
Maguensis, ac Baiunensis Cathedralium ecclesiarum in noviter repertis
Indiarum insulis erectarum prefati Sanctissimi Domini nostri Julii
divina providentia pape secundi ejus vera bulla plumbea cum filis
sericeis rubei croceique coloris more Romane curie impendente bullatas
produci et deinde transsummi exemplari publicari et in publicam formam
redigi mandari, auctoritatemque judiciariam et ordinariam pariter et
decretum dicte curie por nos interponi vel dicendum et causam si quam
habeant rationabilem. quare premissa fieri non debeant allegandum
por edictum publicum valvis seu portis audientie nostre ad instar
edictorum publicorum que olim in albo pretorio scribebantur affixum
citari fecimus et mandavimus ad certum perentorium terminum competentem
videlicet ad diem et horam infrascriptos. Quibus advenientibus
comparuit in juditio legitime coram nobis procurator prefati magnifici
Domini Francisci de Roias oratoris et prefatum edictum de mandato
nostro debite executum facto reportavit citatorumque in eodem
contentorum non comparentium contumatiam accusavit ipsosque contumaces
reputari et in eorum contumatiam supradictas literas apostolicas sub
tenore infrascripto exhibuit atque dedit quas transsummi exemplari
publicari et in publicam formam redigi mandari auctoritatemque et
decretum predicta ut moris est interponi por nos instanter postulavit.
Nos tunc Anthonius electus et Auditor prefatus dictos citatos non
comparentes reputavimus non inmerito prout erant quoad actum et
terminum hujusmodi id exigente justitia contumaces et in eorum
contumatiam supradictas literas apostolicas ad manus nostras recepimus
eas vidimus, legimus, tenuimus, palpavimus, et diligenter inspeximus
sanasque integras et illesas ac omni prorsus vitio et suspitione
carere reperimus. Idcirco ipsas literas ulterius ad dicti procuratoris
instantiam ulteriorem per infrascriptum nostrum et dicte curie causarum
dicte camere apostolice notarium publicum transsummi et exemplari ac in
hanc publicam transsumti formam redigi fecimus et mandavimus volentes
et auctoritate dicte curie decernentes Quod presenti nostro transsumto
publico de cetero et in antea tam in Romana curia quam extra ubicumque
locorum in juditio et extra stetur illique detur et exhibeatur
talis et tanta fides qualis et quanta dictis originalibus literis
apostolicis inferius insertis et cum presenti transsumto auscultatis et
collacionatis data fuit et adhibita daturque et adhibetur seu daretur
et adhiberetur si in medium exhibite forent vel ostense. Quibus omnibus
et singulis tamquam rite et legitime factis nostram et dicte curie
auctoritatem judiciariam et ordinariam interpossuimos ac presentibus
interponimus pariter et decretum. Tenor vero dictarum literarum
apostolicarum unde supra fit mentio sequitur et est talis.
Julius episcopus servus servorum Dei. Ad perpetuam rei memoriam.
Illius fulciti presidio cujus sunt terre cardines et cui cogitationes
hominum preparantur. Quique actus mortalium superat et dirigit ac
cujus providentia ordinationem suscipiunt universa partes officii
nobis desuper concessi ad ea libenter exponimus per que singulis in
tenebris constitutis et ad verum lumen quod est Christus accedere
cupientibus lucis. Radii resplendeant unde in singulis locis prout
illorum neccesitas et alie rationabiles cause id exigunt novas
Archiepiscopales et Episcopales sedes eclesiasque pro excellenti
Sedis Apostolice preeminentia plantamus ut por novas plantationes nova
populorum adhesio militanti ecclesie accrescat religionisque Christiane
et catholice fidei professio ubique consurgat dilatetur et floreat
ac loca etiam humilia illustrentur ut eorumdem locorum incole et
habitatores novarum sedium et honorabilium Presulum cum decenti numero
ministrorum assistentia circumfulti auctore domino felicitatis eterne
premia facilius valeant adipisci. Sane cum carissimus in Christo filius
noster Ferdinandus Rex et carissima in Christo filia nostra Elisabeth
Regina Castelle Legionis ac Sicilie illustres pro augmento ejusdem
religionis Christiane et ad Dei laudem necnon dicte fidei catholice
exaltationem pro viribus hactenus non cessaverint neque cessent in
dies non solum in Europa sed etiam in Africa et in partibus Asie loco
et dominia infidelium ab eorumdem infidelium crudeli servitute et
tirannide eripere, ut inibi eadem fides catholica plantetur et plantata
dilatetur. Et inter cetera regna et dominia a mauris et sarracenis ac
aliis infidelibus recuperata Nuper quamdam notabilem insulam in insulis
indiarum nuncupatis consistentem seu eisdem insulis adjacentem eorum
valido et potenti exercitu ac classe maritima adversus dictos infideles
preparatis ab eisdem infidelibus deo auxiliante eripiendo ipsorum
Regis et regine dominio subjecerint. Et post hujusmodi recuperationem
et subjectionem non contenti dominio temporali. Sed volentes magis
quantum eis liceret in eadem insula sic recuperata et acquisita quam
insulam Spagniolam de cetero nuncupari voluerunt etiam spiritualiter
ad exaltationem ejusdem fidei catholice edificare non destiterint
religiosos et doctos viros ad dictam insulam transmitere ut inibi
verbum Dei predicarent ipsos que infideles eorum predicationibus ad
fidem christianam converterent sed quia dicti religiosi et alie persone
ad hoc destinate inibi eorum mansionem firmam non faciunt neque habent
idem fructus ex hoc non provenit qui proveniret si in dicta insula
deputarentur persone idonee que inibi mansionem perpetuam haberent ac
verbo et exemplo proficerent.—Nos habita super iis cum venerabilibus
fratribus nostris deliberatione matura de illorum consilio rege
et regina prefatis hoc etiam summe cupientibus et super hoc nobis
supplicantibus ad ipsius Dei laudem et gloriam ac venerationem
Beate gloriose Virginis Marie totiusque celestis curie jubilationem
Hyaguata et Magua ac Bayuna provintias, terras sive oppida in dicta
insula consistentia civitatum titulo de fratrum eorundem consilio
et apostolice potestatis plenitudine Auctoritate apostolica tenore
presentium insignimus illaque in civitates et in provintia Hyaguata
in qua est Portus Sancti Dominici nuncupatus ac eadem Hyaguatensem
unam Metropolitanam Hyaguatensem nuncupandam sub invocatione
Anuntiationis seu Incarnationis ejusdem Beate Marie Virginis pro uno
Archiepiscopo et in Magua unam Maguensem ac in Bayuna civitatibus sic
ex oppidis sive terris civitatum titulis insignitis et decoratis unam
aliam Bayunensem nuncupandas Cathedrales ecclesias pro uno Maguensi
etaltero Bayunensi episcopis qui in dicta insula verbum Dei predicent
dictosque infideles et gentes barbaras ad fidem Christi convertant et
conversos in eadem fide instruant et doceant eisque baptismi gratiam
impendant et sacramenta ecclesiastica ac alia spiritualia eisdem ac
omnibus aliis christianis in illis pro tempore degentibus ministrent
ambitumque et formam tam Metropolitane quam cathedralium ecclesiarum
predictarum et cujuslibet earum designent et edificari faciant ac in
eis illarumque civitatibus et diocesis ecclesiasticas dignitates,
canonicatus et prebendas aliaque beneficia ecclesiastica cum cura
et sine cura prout pro divini cultus augmento et alias pro animarum
salute expedire cognoverint respective erigant et instituant ac alia
spiritualia conserant et seminent cum Archiepiscopali et Episcopalibus
insigniis jurisdictionibus privilegiis immunitatibus et gratiis quibus
alii Archiepiscopi et Episcopi de jure vel consuetudine potiuntur et
gaudent seu uti potiri et gaudere poterunt quo modo libet in futurum
de similibus consilio et potestatis plenitudine auctoritate et tenore
predictis erigimus et instituimus ipsamque totam insulam Spagniolam
pro provintia Archiepiscopali eidem ecclesie Hyaguatensi et illius
Archiepiscopo pro tempore existenti pro illius vero diocesi terras loca
et opida videlicet dictum portum Sancti Dominici ac-Ceni ayucubet,
guayagua Azua Iguanama Higuei Nicao Aramana Aycagua Magaren Canobocoa,
Camuti Elbonao et Elmanie, Easdem vero Maguensem et Bayunensem
ecclesias Cathedrales dicte ecclesie Hyaguatensi pro ejus suffraganeis,
Et Maguensi pro ejus civitate civitatem Maguensem ac pro diocesi et
districtu terras opida et loca videlicet Marien Macorix et terras de
Guatiguana Abaraco Cauxina, terram de Himataonex, de Manguato Caono
terram de Hyavaroex Coaxec Cibao terram de Himataonex Cubao Lostiguaos
Elma-corix Elcotrix. Bayunensi vero ecclesiis predictis similiter
pro ejus civitati civitatem Bayunensem et pro diocesi et districtu
terras opida et loca videlicet de la Maguana Jabonico Xinabuer,
Jacahuer, Iguanuco Atryco Cleahax guacaci Xuragua Taxguanuo Camaye
Elcahayseto Elbaoruco Jaquimo, Laxaguana Guahuqua et Haniguayagua
perpetuo assignamus. Ita ut Archiepiscopus metropolitica et tam ipse
in sua metropolitana quam singuli ex Maguensi et Bayunensi episcopis
præsdictis in suis provinciis civitatibus et diocesis respective metro
politicam et episcopalen jurisdictionem auctoritatem et potestatem
exerceant et decimas primicias ac alia jura episcopalia percipiant
et exigant prout Archiepiscopi et Episcopi Regnorum et dominiorum
eorumdem Regis et Regine in suis Archiepiscopatibus et Episcopatibus
civitatibus et diocesis de jure vel consuetudine seu ex-privilegiis eis
concessis percipiunt et percipere possunt. Nulli ergo omnino hominum
liceat hanc paginam nostre insignitionis erectionis institutionis et
assignationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem
hoc attemptare presumserit indignationem omnipotentis Dei ac beatorum
Petri et Pauli Apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Rome apud
Sanctum Petrum anno Incarnationis dominice millessimo quingentessimo
quarto decimo septimo Kalendas Decembris Pontificatus nostri anno
primo.=In quorum omnium et singulorum fidem et testimonium premissorum
presentes literas sive presens publicum transumpti instrumentum fieri
et per nostrum ac dicte curie causarum Camere apostolice Notarium
publicum et scribam infrascriptum subscribi et publicari mandavimus
nostrique sigilli jussimus et fecimus appensione communiri. Datum et
actum Rome in domibus nostre solite residentie hora tertiarum audientie
consueta sub anno á nativitate Domini millessimo quingentessimo
quinto, indictione octava, die vero octava mensis Julii Pontificatus
Sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Julii providentia
divina Pape secundi, anno secundo Presentibus ibidem Honorabilibus
viris dominis videlicet Andrea portio et Beraudo de Molario dicte curie
causarum ministris et coram nobis scribis testibus ad premissa vocatis
specialiter atque rogatis et requisitis.
Et ego Johannes Baptista de Seclia civis Romanus publicus apostolica
auctoritate curieque causarum camere apostolice notarius. Quia
premissis omnibus et singulis dum sic ut premictitur agerentur
diserentur et fierent una cum prenominatis testibus interfui ac
presens fui íd..... hoc presens publicum transumpti instrumentum
manu alterius fideliter scriptum exunde conseri et in notam scripsi
signoque et nomine meis solitis et consuetis una cum..... Reverendi
patris domini Antonii de Monte electi civitatis Castelli dicteque curie
causarum Camere Apostolice generalis auditor ac dicte curie causarum
Camere Apostolice que in..... sigilli appensione signum in fidem et
testimonium omnium premissorum rogatus et requisitus. (Hay un signo.)
25.
Cláusula del testamento de la Reina Católica relativa al Gobierno
de las Indias.
Item por quanto al tienpo que nos fueron concedidas por la Santa
Sede Apostolica las yslas y tierra firme del mar oçeano descubiertas
y por descubrir, nuestra principal intencion fue al tiempo que lo
suplicamos al Papa sexto Alejandro de buena memoria que nos hizo la
dicha concesion de procurar de ynducir y traer los pueblos dellas y
los convertir á nuestra santa fé católica y enviar á las dichas yslas
y tierra firme prelados religiosos y clérigos y otras personas doctas
y temerosas de Dios para instruir los vecinos y moradores de ella en
la fé católica, y los enseñar y dotar de buenas costunbres y poner
en ellos la diligencia debida segun más largamente en las letras de
la dicha concesion se contiene, por ende suplico al Rey mi Señor muy
efectuosamente y encargo y mando á la dicha Princesa mi hija y al
dicho Príncipe su marido que así lo hagan y cunplan y que esto sea su
principal fin, y que en ello pongan mucha diligencia y no consientan
ni den lugar que los indios vecinos y moradores de las dichas yndias y
tierra firme ganadas y por ganar reciban agravio alguno en sus personas
ni bienes, mas manden que sean bien y justamente tratados, y si algun
agravio an recebido lo remedien y provean por manera que no escedan
cosa alguna lo que por las letras apostólicas de la dicha concesion nos
es injungido y mandado.
26.
Traslado de un memorial que llevó el Contador Ochoa de Isasaga firmado
del contador para que se ponga en una tabla en la casa de Sevilla.
Las libertades y vedamientos que sus altezas mandaron hacer para esta
casa tocante á las yndias que deben saber los que tratan y entienden en
cosas de las dichas yndias son las siguientes, y ponese aquí la suma
porque venga á noticia de todos y ninguno pueda pretender ynorancia.
Primeramente que se junten los oficiales en esta casa dos veces al dia
en la mañana á las..... oras y á la tarde á las..... oras, y los que
tuvieren que negociar acudan á las dichas oras.
2. Que todos los despachos que se hicieren en esta casa vayan firmados
de todos los tres oficiales, salvo estando alguno dellos absente ó
doliente.
3. Que los que llevaren cartas ó despachos de sus altezas para las
indias, las registren en esta casa.
4. Que ninguno pase á las indias oro ni plata ni moneda ni caballos ni
yeguas ni esclavos ni armas ny guanines so las penas de la prematica, y
avrá la tercia parte el acusador.
5. Que no pasen á las indias ningunos estrangeros ni personas proyvidas
so las penas de la prematica.
6. Que ninguna persona dé cosa alguna á cambio para las yndias á ningun
maestro de nao, ni menos lo pueda tomar el dicho maestro syn liçencia
de los dichos oficiales so pena de perder lo que ansi dieren é mas las
penas de la ordenança.
7. Que ninguno vaya á las indias syn licencia de los dichos oficiales,
y si alguno quisiere poblar ó hacer partido para alguna tierra de las
descubiertas acuda á los dichos oficiales.
8. Que ninguno meta ni venda brasil en estos Reynos salvo de las yndias
como está ordenado so las penas de la prematyca, y el acusador avrá la
tercia parte.
9. Que ninguno trayega de las yndias oro por marcar ni por registrar so
pena de perdello y el quatro tanto de sus bienes, y el acusador avrá la
tercia parte.
10. Que ninguno conpre el dicho oro por marcar so la dicha pena, y la
tercia parte avrá el acusador.
11. Que ninguno Registre en las yndias oro ageno por suyo so la dicha
pena, y la tercia parte avrá el acusador.
12. Que el oro que se enbargare á pedimento de parte tengan los dichos
oficiales en un arca de tres llaves hasta determinar la justicia.
13. Que de lo que llevaron á las yndias é truxeren de alla no paguen
derechos mostrando certificacion de los dichos oficiales.
14. Que de todo lo que llevaren á las yndias paguen allá los derechos
por el arancel del almoxarifazgo de Sevilla.
15. Que del oro plata é otros metales que se sacaren en la ysla
española paguen á sus altezas la quinta parte y no mas en cuanto fuere
la voluntad de su alteza.
16. Que no paguen mas del quarto de lo que ovieren de los yndios de
algodon é de otras cosas en quanto fuere la voluntad de su alteza.
17. Que los cristianos que hicieren guerra á sus costas á los yndios
que se Revelaren, ayan las quatro partes y su alteza la quinta parte.
18. Que no puedan tomar á los canibales por esclavos los que fueren con
liçencia de sus altezas.
19. Que los maestres que quisieren fletar para las yndias no vayan sin
liçencia de los dichos oficiales ó sin hacer primero las diligencias so
las penas de la hordenança.
20. Que lleven Registro firmado de los dichos oficiales de todo lo que
llevaren á las yndias so pena de perdello todo y más la pena de las
hordenanças, y avrá la tercia parte el acusador.
21. Que los maestres traygan á los dichos oficiales copia firmada de
los oficiales de las yndias del oro é otras cosas que truxeren en los
navyos.
22. Que despues de visitados los navios no tomen los maestres mas
cargas de la que determinaren los dichos oficiales, so pena de perder
la parte del flete que á los dichos oficiales pareciere.
23. Que no vendan armas ni ninguna manera de metal á los yndios ni
otras personas de fuera destos Reinos so las penas de la prematica.
24. Que los maestres de los que tuvieren bienes de difuntos que mueren
en los viages de las yndias que entreguen á los dichos oficiales para
ponellos en arca de tres llaves conforme á la hordenança para que los
manden publicar y entregar á sus herederos.
25. Que los bienes de los que mueren en las yndias los oficiales de
allá envien á los de aca para entregar á sus herederos conforme á la
hordenança.
27.
(Sevilla, 29 de Noviembre y 15 de Marzo de 1510.)—Autos proveídos por
la casa de la contratacion en poder de su Alteza para que los maestres
de los naos puedan tomar dinero á riesgo sobre sus naos. Idem sobre la
marca de los toneles. (_A. de I._, 41-3-1/9.)