ya sabeys como yo e la serenisima Reyna mi mujer, que aya santa gloria,

teniamos pordonacion apostolica todos los diezmos, premicias, de las

yndias e tierra firme del mar oceano al tiempo que acordamos de facer

en la dicha ysla española los dichos arçobispado e obispados, asy

mesmo de fazer donacion a los dichos arçobispo e obispos e yglesias e

beneficiados de los dichos diezmos e primicias, Reservando para nos

los dichos diezmos, que en estos Reynos se dicen tercias, e todos

los diezmos del oro, plata e metales, e brasil e piedras preciosas,

e perlas, e aljofar, e aveys de procurar que su santidad mande que

los dichos arçobispo e obispos e yglesias e beneficiados en la dicha

española e en las otras yslas e tierra firme del mar oceano que son e

fueren herigidas e no gozar de mas parte de los dichos diezmos de lo

contenido en la dicha colacion que dello les hesimos e que todo lo otro

que por ello Reservamos a nos e a nuestros subcesores en estos Reynos,

nos quede perpetuamente Reservado, no enbargante lo contenido en las

letras apostolicas de la colacion de los dichos arçobispo e obispos se

contiene que aya de gozar de los dichos diezmos e de otra manera, como

vereys por las dichas letras apostolicas.

otro si por las dichas letras apostolicas e la provisyon de los

dichos arçobispado e obispados e biene cometido a los dichos

arçobispo e obispos que puedan señalar e dividir el anbito de los

dichos arçobispado e obispados, e porque podria ser que ellos no se

concordasen sobre ello o unos o otros sienpre yndicasen, es menester

que su santidad mande que yo e la persona o personas a quien yo lo

cometiere faga la dicha divisyon e apartamiento e el dicho arçobispado

e cada uno de los dichos obispados ayan de gozar de anbito e territorio

que asy les fuere señalado; por ende, yo vos encargo e mando que luego

fableys de mi parte a su santidad e le supliqueys quiera conceder todo

lo suso dicho; en la expedicion de todo ello poned mucha diligencia

lo mas presto que ser podiere, e me lo embiad despachado con correo

cierto, porque las bulas de los arçobispados e obispados no se an de

dar a los proveydos hasta que aquesto venga despachado: en ello me

fareys mucho plazer e servicio. de la cibdad de segovia a trece dias

del mes de setiembre de MDV años=yo el Rey.=por mandado del Rey mi

señor, gaspar de grizyo=señalada del doctor angulo e liçenciado çapata.

24.

(Roma, 15 de Noviembre de 1504.)—Testimonio de la Bula creando tres

diócesis en la Isla Española. (_Pto._ 1-1-1. _R.º_ 9.)

In nomine Sancte et individue Trinitatis Patris et Filii et Spiritus

Sancti. amen. Noverint universi et singuli hoc presens publicum

transumpti instrumentum inspecturi lecturi et audituri. Quod Nos

Anthonius de Monte Dei et Apostolice Sedis gratia electus civitatis

Castelli Sanctissimi domini nostri Pape, et ejus camerarius, necnon

curie causarum Camere Apostolice generalis Auditor Romaneque curie

judex ordinarius. Ad magnifici et nobilis viri Domini Francisci de

Roias preceptoris de Almodovar del Campo et de Atequa domorum militie

de Calatrava Cisterciensis ordinis Toletane dioecesis pro parte

Serenissimi ac Potentissimi Principis et Domini Domini Ferdinandi

Aragonum et Utriusque Sicilie ac Jerusalem Regis Catholici, Necnon

Castelle, Legionis et Granate Regnorum pro Serenissima domina Johanna

filia sue Majestatis dictorum Regnorum Regina Administratoris, ac

Insularum Indiarum de quibus infra fit mentio domini ad Sanctissimum

in Christo patrem et Dominum nostrum Dominum Julium Divina providentia

Papam secundum Sanctamque Sedem Apostolicam oratoris destinati

instantiam et requisitionem omnes et singulos sua communiter vel

divisim interesse putantes eorumque procuratores siqui tune erant in

Romana curia pro eisdem Ad videndum et audiendum quasdam infrascriptas

litteras apostolicas erectionis Metropolitanarum Hiaguatensis, et

Maguensis, ac Baiunensis Cathedralium ecclesiarum in noviter repertis

Indiarum insulis erectarum prefati Sanctissimi Domini nostri Julii

divina providentia pape secundi ejus vera bulla plumbea cum filis

sericeis rubei croceique coloris more Romane curie impendente bullatas

produci et deinde transsummi exemplari publicari et in publicam formam

redigi mandari, auctoritatemque judiciariam et ordinariam pariter et

decretum dicte curie por nos interponi vel dicendum et causam si quam

habeant rationabilem. quare premissa fieri non debeant allegandum

por edictum publicum valvis seu portis audientie nostre ad instar

edictorum publicorum que olim in albo pretorio scribebantur affixum

citari fecimus et mandavimus ad certum perentorium terminum competentem

videlicet ad diem et horam infrascriptos. Quibus advenientibus

comparuit in juditio legitime coram nobis procurator prefati magnifici

Domini Francisci de Roias oratoris et prefatum edictum de mandato

nostro debite executum facto reportavit citatorumque in eodem

contentorum non comparentium contumatiam accusavit ipsosque contumaces

reputari et in eorum contumatiam supradictas literas apostolicas sub

tenore infrascripto exhibuit atque dedit quas transsummi exemplari

publicari et in publicam formam redigi mandari auctoritatemque et

decretum predicta ut moris est interponi por nos instanter postulavit.

Nos tunc Anthonius electus et Auditor prefatus dictos citatos non

comparentes reputavimus non inmerito prout erant quoad actum et

terminum hujusmodi id exigente justitia contumaces et in eorum

contumatiam supradictas literas apostolicas ad manus nostras recepimus

eas vidimus, legimus, tenuimus, palpavimus, et diligenter inspeximus

sanasque integras et illesas ac omni prorsus vitio et suspitione

carere reperimus. Idcirco ipsas literas ulterius ad dicti procuratoris

instantiam ulteriorem per infrascriptum nostrum et dicte curie causarum

dicte camere apostolice notarium publicum transsummi et exemplari ac in

hanc publicam transsumti formam redigi fecimus et mandavimus volentes

et auctoritate dicte curie decernentes Quod presenti nostro transsumto

publico de cetero et in antea tam in Romana curia quam extra ubicumque

locorum in juditio et extra stetur illique detur et exhibeatur

talis et tanta fides qualis et quanta dictis originalibus literis

apostolicis inferius insertis et cum presenti transsumto auscultatis et

collacionatis data fuit et adhibita daturque et adhibetur seu daretur

et adhiberetur si in medium exhibite forent vel ostense. Quibus omnibus

et singulis tamquam rite et legitime factis nostram et dicte curie

auctoritatem judiciariam et ordinariam interpossuimos ac presentibus

interponimus pariter et decretum. Tenor vero dictarum literarum

apostolicarum unde supra fit mentio sequitur et est talis.

Julius episcopus servus servorum Dei. Ad perpetuam rei memoriam.

Illius fulciti presidio cujus sunt terre cardines et cui cogitationes

hominum preparantur. Quique actus mortalium superat et dirigit ac

cujus providentia ordinationem suscipiunt universa partes officii

nobis desuper concessi ad ea libenter exponimus per que singulis in

tenebris constitutis et ad verum lumen quod est Christus accedere

cupientibus lucis. Radii resplendeant unde in singulis locis prout

illorum neccesitas et alie rationabiles cause id exigunt novas

Archiepiscopales et Episcopales sedes eclesiasque pro excellenti

Sedis Apostolice preeminentia plantamus ut por novas plantationes nova

populorum adhesio militanti ecclesie accrescat religionisque Christiane

et catholice fidei professio ubique consurgat dilatetur et floreat

ac loca etiam humilia illustrentur ut eorumdem locorum incole et

habitatores novarum sedium et honorabilium Presulum cum decenti numero

ministrorum assistentia circumfulti auctore domino felicitatis eterne

premia facilius valeant adipisci. Sane cum carissimus in Christo filius

noster Ferdinandus Rex et carissima in Christo filia nostra Elisabeth

Regina Castelle Legionis ac Sicilie illustres pro augmento ejusdem

religionis Christiane et ad Dei laudem necnon dicte fidei catholice

exaltationem pro viribus hactenus non cessaverint neque cessent in

dies non solum in Europa sed etiam in Africa et in partibus Asie loco

et dominia infidelium ab eorumdem infidelium crudeli servitute et

tirannide eripere, ut inibi eadem fides catholica plantetur et plantata

dilatetur. Et inter cetera regna et dominia a mauris et sarracenis ac

aliis infidelibus recuperata Nuper quamdam notabilem insulam in insulis

indiarum nuncupatis consistentem seu eisdem insulis adjacentem eorum

valido et potenti exercitu ac classe maritima adversus dictos infideles

preparatis ab eisdem infidelibus deo auxiliante eripiendo ipsorum

Regis et regine dominio subjecerint. Et post hujusmodi recuperationem

et subjectionem non contenti dominio temporali. Sed volentes magis

quantum eis liceret in eadem insula sic recuperata et acquisita quam

insulam Spagniolam de cetero nuncupari voluerunt etiam spiritualiter

ad exaltationem ejusdem fidei catholice edificare non destiterint

religiosos et doctos viros ad dictam insulam transmitere ut inibi

verbum Dei predicarent ipsos que infideles eorum predicationibus ad

fidem christianam converterent sed quia dicti religiosi et alie persone

ad hoc destinate inibi eorum mansionem firmam non faciunt neque habent

idem fructus ex hoc non provenit qui proveniret si in dicta insula

deputarentur persone idonee que inibi mansionem perpetuam haberent ac

verbo et exemplo proficerent.—Nos habita super iis cum venerabilibus

fratribus nostris deliberatione matura de illorum consilio rege

et regina prefatis hoc etiam summe cupientibus et super hoc nobis

supplicantibus ad ipsius Dei laudem et gloriam ac venerationem

Beate gloriose Virginis Marie totiusque celestis curie jubilationem

Hyaguata et Magua ac Bayuna provintias, terras sive oppida in dicta

insula consistentia civitatum titulo de fratrum eorundem consilio

et apostolice potestatis plenitudine Auctoritate apostolica tenore

presentium insignimus illaque in civitates et in provintia Hyaguata

in qua est Portus Sancti Dominici nuncupatus ac eadem Hyaguatensem

unam Metropolitanam Hyaguatensem nuncupandam sub invocatione

Anuntiationis seu Incarnationis ejusdem Beate Marie Virginis pro uno

Archiepiscopo et in Magua unam Maguensem ac in Bayuna civitatibus sic

ex oppidis sive terris civitatum titulis insignitis et decoratis unam

aliam Bayunensem nuncupandas Cathedrales ecclesias pro uno Maguensi

etaltero Bayunensi episcopis qui in dicta insula verbum Dei predicent

dictosque infideles et gentes barbaras ad fidem Christi convertant et

conversos in eadem fide instruant et doceant eisque baptismi gratiam

impendant et sacramenta ecclesiastica ac alia spiritualia eisdem ac

omnibus aliis christianis in illis pro tempore degentibus ministrent

ambitumque et formam tam Metropolitane quam cathedralium ecclesiarum

predictarum et cujuslibet earum designent et edificari faciant ac in

eis illarumque civitatibus et diocesis ecclesiasticas dignitates,

canonicatus et prebendas aliaque beneficia ecclesiastica cum cura

et sine cura prout pro divini cultus augmento et alias pro animarum

salute expedire cognoverint respective erigant et instituant ac alia

spiritualia conserant et seminent cum Archiepiscopali et Episcopalibus

insigniis jurisdictionibus privilegiis immunitatibus et gratiis quibus

alii Archiepiscopi et Episcopi de jure vel consuetudine potiuntur et

gaudent seu uti potiri et gaudere poterunt quo modo libet in futurum

de similibus consilio et potestatis plenitudine auctoritate et tenore

predictis erigimus et instituimus ipsamque totam insulam Spagniolam

pro provintia Archiepiscopali eidem ecclesie Hyaguatensi et illius

Archiepiscopo pro tempore existenti pro illius vero diocesi terras loca

et opida videlicet dictum portum Sancti Dominici ac-Ceni ayucubet,

guayagua Azua Iguanama Higuei Nicao Aramana Aycagua Magaren Canobocoa,

Camuti Elbonao et Elmanie, Easdem vero Maguensem et Bayunensem

ecclesias Cathedrales dicte ecclesie Hyaguatensi pro ejus suffraganeis,

Et Maguensi pro ejus civitate civitatem Maguensem ac pro diocesi et

districtu terras opida et loca videlicet Marien Macorix et terras de

Guatiguana Abaraco Cauxina, terram de Himataonex, de Manguato Caono

terram de Hyavaroex Coaxec Cibao terram de Himataonex Cubao Lostiguaos

Elma-corix Elcotrix. Bayunensi vero ecclesiis predictis similiter

pro ejus civitati civitatem Bayunensem et pro diocesi et districtu

terras opida et loca videlicet de la Maguana Jabonico Xinabuer,

Jacahuer, Iguanuco Atryco Cleahax guacaci Xuragua Taxguanuo Camaye

Elcahayseto Elbaoruco Jaquimo, Laxaguana Guahuqua et Haniguayagua

perpetuo assignamus. Ita ut Archiepiscopus metropolitica et tam ipse

in sua metropolitana quam singuli ex Maguensi et Bayunensi episcopis

præsdictis in suis provinciis civitatibus et diocesis respective metro

politicam et episcopalen jurisdictionem auctoritatem et potestatem

exerceant et decimas primicias ac alia jura episcopalia percipiant

et exigant prout Archiepiscopi et Episcopi Regnorum et dominiorum

eorumdem Regis et Regine in suis Archiepiscopatibus et Episcopatibus

civitatibus et diocesis de jure vel consuetudine seu ex-privilegiis eis

concessis percipiunt et percipere possunt. Nulli ergo omnino hominum

liceat hanc paginam nostre insignitionis erectionis institutionis et

assignationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem

hoc attemptare presumserit indignationem omnipotentis Dei ac beatorum

Petri et Pauli Apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Rome apud

Sanctum Petrum anno Incarnationis dominice millessimo quingentessimo

quarto decimo septimo Kalendas Decembris Pontificatus nostri anno

primo.=In quorum omnium et singulorum fidem et testimonium premissorum

presentes literas sive presens publicum transumpti instrumentum fieri

et per nostrum ac dicte curie causarum Camere apostolice Notarium

publicum et scribam infrascriptum subscribi et publicari mandavimus

nostrique sigilli jussimus et fecimus appensione communiri. Datum et

actum Rome in domibus nostre solite residentie hora tertiarum audientie

consueta sub anno á nativitate Domini millessimo quingentessimo

quinto, indictione octava, die vero octava mensis Julii Pontificatus

Sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Julii providentia

divina Pape secundi, anno secundo Presentibus ibidem Honorabilibus

viris dominis videlicet Andrea portio et Beraudo de Molario dicte curie

causarum ministris et coram nobis scribis testibus ad premissa vocatis

specialiter atque rogatis et requisitis.

Et ego Johannes Baptista de Seclia civis Romanus publicus apostolica

auctoritate curieque causarum camere apostolice notarius. Quia

premissis omnibus et singulis dum sic ut premictitur agerentur

diserentur et fierent una cum prenominatis testibus interfui ac

presens fui íd..... hoc presens publicum transumpti instrumentum

manu alterius fideliter scriptum exunde conseri et in notam scripsi

signoque et nomine meis solitis et consuetis una cum..... Reverendi

patris domini Antonii de Monte electi civitatis Castelli dicteque curie

causarum Camere Apostolice generalis auditor ac dicte curie causarum

Camere Apostolice que in..... sigilli appensione signum in fidem et

testimonium omnium premissorum rogatus et requisitus. (Hay un signo.)

25.

Cláusula del testamento de la Reina Católica relativa al Gobierno

de las Indias.

Item por quanto al tienpo que nos fueron concedidas por la Santa

Sede Apostolica las yslas y tierra firme del mar oçeano descubiertas

y por descubrir, nuestra principal intencion fue al tiempo que lo

suplicamos al Papa sexto Alejandro de buena memoria que nos hizo la

dicha concesion de procurar de ynducir y traer los pueblos dellas y

los convertir á nuestra santa fé católica y enviar á las dichas yslas

y tierra firme prelados religiosos y clérigos y otras personas doctas

y temerosas de Dios para instruir los vecinos y moradores de ella en

la fé católica, y los enseñar y dotar de buenas costunbres y poner

en ellos la diligencia debida segun más largamente en las letras de

la dicha concesion se contiene, por ende suplico al Rey mi Señor muy

efectuosamente y encargo y mando á la dicha Princesa mi hija y al

dicho Príncipe su marido que así lo hagan y cunplan y que esto sea su

principal fin, y que en ello pongan mucha diligencia y no consientan

ni den lugar que los indios vecinos y moradores de las dichas yndias y

tierra firme ganadas y por ganar reciban agravio alguno en sus personas

ni bienes, mas manden que sean bien y justamente tratados, y si algun

agravio an recebido lo remedien y provean por manera que no escedan

cosa alguna lo que por las letras apostólicas de la dicha concesion nos

es injungido y mandado.

26.

Traslado de un memorial que llevó el Contador Ochoa de Isasaga firmado

del contador para que se ponga en una tabla en la casa de Sevilla.

Las libertades y vedamientos que sus altezas mandaron hacer para esta

casa tocante á las yndias que deben saber los que tratan y entienden en

cosas de las dichas yndias son las siguientes, y ponese aquí la suma

porque venga á noticia de todos y ninguno pueda pretender ynorancia.

Primeramente que se junten los oficiales en esta casa dos veces al dia

en la mañana á las..... oras y á la tarde á las..... oras, y los que

tuvieren que negociar acudan á las dichas oras.

2. Que todos los despachos que se hicieren en esta casa vayan firmados

de todos los tres oficiales, salvo estando alguno dellos absente ó

doliente.

3. Que los que llevaren cartas ó despachos de sus altezas para las

indias, las registren en esta casa.

4. Que ninguno pase á las indias oro ni plata ni moneda ni caballos ni

yeguas ni esclavos ni armas ny guanines so las penas de la prematica, y

avrá la tercia parte el acusador.

5. Que no pasen á las indias ningunos estrangeros ni personas proyvidas

so las penas de la prematica.

6. Que ninguna persona dé cosa alguna á cambio para las yndias á ningun

maestro de nao, ni menos lo pueda tomar el dicho maestro syn liçencia

de los dichos oficiales so pena de perder lo que ansi dieren é mas las

penas de la ordenança.

7. Que ninguno vaya á las indias syn licencia de los dichos oficiales,

y si alguno quisiere poblar ó hacer partido para alguna tierra de las

descubiertas acuda á los dichos oficiales.

8. Que ninguno meta ni venda brasil en estos Reynos salvo de las yndias

como está ordenado so las penas de la prematyca, y el acusador avrá la

tercia parte.

9. Que ninguno trayega de las yndias oro por marcar ni por registrar so

pena de perdello y el quatro tanto de sus bienes, y el acusador avrá la

tercia parte.

10. Que ninguno conpre el dicho oro por marcar so la dicha pena, y la

tercia parte avrá el acusador.

11. Que ninguno Registre en las yndias oro ageno por suyo so la dicha

pena, y la tercia parte avrá el acusador.

12. Que el oro que se enbargare á pedimento de parte tengan los dichos

oficiales en un arca de tres llaves hasta determinar la justicia.

13. Que de lo que llevaron á las yndias é truxeren de alla no paguen

derechos mostrando certificacion de los dichos oficiales.

14. Que de todo lo que llevaren á las yndias paguen allá los derechos

por el arancel del almoxarifazgo de Sevilla.

15. Que del oro plata é otros metales que se sacaren en la ysla

española paguen á sus altezas la quinta parte y no mas en cuanto fuere

la voluntad de su alteza.

16. Que no paguen mas del quarto de lo que ovieren de los yndios de

algodon é de otras cosas en quanto fuere la voluntad de su alteza.

17. Que los cristianos que hicieren guerra á sus costas á los yndios

que se Revelaren, ayan las quatro partes y su alteza la quinta parte.

18. Que no puedan tomar á los canibales por esclavos los que fueren con

liçencia de sus altezas.

19. Que los maestres que quisieren fletar para las yndias no vayan sin

liçencia de los dichos oficiales ó sin hacer primero las diligencias so

las penas de la hordenança.

20. Que lleven Registro firmado de los dichos oficiales de todo lo que

llevaren á las yndias so pena de perdello todo y más la pena de las

hordenanças, y avrá la tercia parte el acusador.

21. Que los maestres traygan á los dichos oficiales copia firmada de

los oficiales de las yndias del oro é otras cosas que truxeren en los

navyos.

22. Que despues de visitados los navios no tomen los maestres mas

cargas de la que determinaren los dichos oficiales, so pena de perder

la parte del flete que á los dichos oficiales pareciere.

23. Que no vendan armas ni ninguna manera de metal á los yndios ni

otras personas de fuera destos Reinos so las penas de la prematica.

24. Que los maestres de los que tuvieren bienes de difuntos que mueren

en los viages de las yndias que entreguen á los dichos oficiales para

ponellos en arca de tres llaves conforme á la hordenança para que los

manden publicar y entregar á sus herederos.

25. Que los bienes de los que mueren en las yndias los oficiales de

allá envien á los de aca para entregar á sus herederos conforme á la

hordenança.

27.

(Sevilla, 29 de Noviembre y 15 de Marzo de 1510.)—Autos proveídos por

la casa de la contratacion en poder de su Alteza para que los maestres

de los naos puedan tomar dinero á riesgo sobre sus naos. Idem sobre la

marca de los toneles. (_A. de I._, 41-3-1/9.)

Colección de Documentos Inéditos Relativos al Descubrimiento, Conquista y Organización de las Antiguas Posesiones Españolas de Ultramar. Tomo 5, De Los Documentos Legislativos, I · 第 13 / 28 段