Pretorius, die krygsman en Sarel Cilliers die profeet (p. 3). "Beter
tiepe van die diepe godsvrug en die innige vroomheid, wat in dae van
donkerheid en droefheid aan die hart van die Trekkers lig en troos
verskaf het is daar nie dan Sarel Cilliers" (p. 4). Sy kinderjare en
uittog na die noorde word beskryf, terwyl ook in vlugtige trekke die
verloop en betekenis van die beweging van 1836 geteken word. Episodes
waarin Cilliers 'n groot aandeel gehad 't, soos die slag by Vegkop en
die aflegging van die gelofte word uitvoerig behandel en op helder wyse
toegelig. Cilliers se ervarings in Natal en later in die Vrystaat, sy
rol in die kerklike lewe is op aanskoulike wyse in die laaste hoofstukke
geskets. Deur verskillende anekdotes kry ons 'n helder beeld van sy
persoonlikheid. In die slothoofstuk word sy betekenis so saamgevat: "Hy
was 'n onverskrokke baanbreker van die beskawing, 'n dapper stryder vir
vryheid, 'n edel patriot en 'n vroom Godsman" (p. 90.) Die geskiedenis
van die Dingaansfees en die beste manier om dit te vier word bespreek.
Dit was dan ook die aanleiding tot die ontstaan van die biografie (p.
4). Die aanhangsels bevat 'n joernaal en verskeie briewe van Cilliers.
"Die meeste mense van die twintigste eeu sal (Cilliers) noem 'n
onbuigsame, ouderwetse puritein" (p. 84). Deur sy verwante
lewensbeskouing kon Gerdener so 'n figuur met 'n begrypende liefde
aanvoel en hy slaag dan ook daarin om veel wat vaag was te verduidelik.
As hy ons egter vertel dat hy liewer "die sluier van vergetelheid" (p.
34) oor die onaangenaamheid tussen Cilliers en Smit wil trek, dan twyfel
ons aan sy objektiwiteit. Vir 'n geskiedkundige werk kan die
omsluieringsmetode nóg noodlottiger wees as vir 'n roman! Deur so 'n
sinnetjie bring die lewensbeskrywer homself onder die verdenking dat hy
te werk gegaan 't volgens die gesegde: _De mortuis nil nisi bene_.
Onwillekeurig vraag ons: Wat het nog meer onder "die sluier van
vergetelheid" geraak? In die aangehaalde geval is dit alleen getuigenis
uit 'n ander bron wat Gerdener tot 'n bespreking dwing. Maar die feit
dat hy dit met blykbare teësin doen, kan ons die indruk gee, dat hy
alleen 'n _lofrede_ op "die vader van Dingaansdag" wou skryf. En selfs
die vaagste sinspeling in dié rigting moet die biograaf vermy, as hy
geen agterdog wil opwek teen sy onpartydigheid nie.
Ook die volgende verklaring is 'n erkenning deur die skrywer self van
wat daar nog ontbreek in sy werk: "Ons sluit hierdie Hoofstuk "Bloed en
Trane" met die gevoel dat daar taferele in die geskiedenis is, wat
niemand kan beskrywe nie. Neem b.v. Piet Retief, bo-op die Drakensberg
met sy aangesig in die rigting van die Indiese Oseaan.... Gebeurtenisse
kan 'n mens nog beskrywe, maar sulke manne, so groot, so onsterflik: die
Martelaar, die Profeet en die Staatsman van die Grote Trek. Hier moet
die digter en die skilder ons te hulp kom!" (p. 47.) Die
kunstenaar-biograaf mag egter sy taak nie so maklik op ander skuiwe nie!
Dit spreek vanself dat iemand wat uit stowwige oorkondes en
fragmentariese oorlewerings 'n beeld van 'n mens moet opbou daarin slegs
gedeeltelik kan slaag; die tydgenoot, steunende op intieme kennis en
persoonlike omgang is daartoe veel beter in staat. Maar waar die
tydgenoot dit nagelaat het is 'n biografie soos die van _Sarel Cilliers_
vir ons van groot belang. Uit die beskikbare gegewens het Gerdener 'n
duidelike beeld van die man en sy betekenis saamgestel. By 'n twede druk
sal hy seker die onafrikaanse vorme wat daar nog in sy styl voorkom
vermy, en ook nie die piëteitlose afkorting _Maritzburg_ vir die ou
Voortrekkerstad gebruik nie (o.a. op p. 31).
§ 10. A.J. van der Walt.
Andries Jacobus van der Walt is gebore op Grootfontein, Middelburg,
K.P. Van sy tiende tot sy vyftiende jaar het hy skool gegaan op
Ratelpoort, waar hy leer hoera skree het, toe die anneksasie van
Transvaal (1877) bekend word. Maar nadat hy enige jare skool gehou 't is
hy Transvaal toe en daar het hy gou tot 'n ander oortuiging gekom. Kort
na die Jameson-inval is sy Hollandse roman _Afrikaner wees u zelf_
geskryf.[429] Gedurende die Twede Vryheidsoorlog moes hy saam met ander
die wyk neem na Delagoabaai en vandaar na Holland. In Europa het hy byna
twee jaar gebly, baie rondgereis en sy ondersoekings oor Andries Hendrik
Potgieter begin, wat nog op 'n uitgewer wag. Na sy terugkoms was hy eers
tien jaar lank by 'n versekeringsmaatskappy en toe weer onderwyser in
die distrik Potchefstroom, waar hy nog is. _Noordwaarts_, wat in 1906 al
klaar was het hy in Afrikaans omgewerk vir die _Burger_-leeskring
(1919).[430] In 1920 het ook nog verskyn _Vastrappers I_.
Noordwaarts.
In 1877 het 'n groot aantal huisgesinne die Suid-Afrikaanse Republiek
verlaat en noordwaarts getrek. Die skrywer het historiese gegewens oor
hierdie Dorsland-Trek versamel en dit as Deel II van _Noordwaarts_
uitgegee. Die verhaal van D.J. Erasmus word afgebreek deur die volgende
opmerking van Van der Walt: "En dan volg 'n hele reeks van kostelike
informasie ... wat vir 2/3 as boustof verstrek ('t) van Boek II" (p.
217). Boek II is 'n gedeelte van 'n romantiese verhaal, wat aan die
_Boustowwe_ voorafgaan. Hier het ons dus te doen met 'n onwetenskaplike
vermenging van waarheid en verdigting, wat die boek vir die historikus
vrywel waardeloos maak. Selfs op die _boustowwe_ kan ons nie reken nie:
"Die skrywer het eers gemeen, by die _omwerking en besnoeiing van die
handskrif_, om die verdwaal-episode maar agterweë te laat....[431] Nog
duideliker blyk sy werkwyse uit die volgende: "Ons moes dus by die
skrale bedeling van boustof, nadat ons ons so goed moontlik onder ons
omstandighede op hoogte van die Land- en Volkkunde van die streke
waardeur die twee van Stadens denkelik getrek het, gebring het, toe maar
verder die regte van 'n romanskrywer ons aanmatig, om so op dié manier
die leemtes enigsins aan te vul." (p. 185.) Teen 'n historiese roman oor
die Dorsland-trek bestaan daar natuurlik geen besware nie, maar die
onoordeelkundige vermenging van fantasie en waarheid in 'n boek, wat die
ondertietel _Historiese Sketse_ draag, moet ten sterkste afgekeur word.
Van der Walt het verskillende episodes uit sy boustowwe tot een verhaal
saamgeflans. Hy gee 'n reeks gekleurde historie-prente en laat op
bioskoopagtige wyse die vernaamste episodes voor ons verbytrek. In die
_uiterlike_ omstandighede van die trekkers het hy hom goed ingeleef. Hul
ontberinge en eindelose gesukkel in die dorsland word op skilderagtige
wyse geskets. "Die opeenvolging van ellendes" (p. 58), die lyding van
mens en dier in woeste oorde, die moeilikhede met die inboorlinge is op
duidelike en aanskoulike wyse voorgestel, sodat die geheel 'n treffende
rolprent van die volhardingsvermoë van die Afrikanerpioniers word. Maar
ons mis die hand van die kunstenaar wat só kan skilder, dat die figure
van die doek af na ons toe kom, met ons praat en die roersels van hul
innerlikste menssyn openbaar. Want daarvoor deins die skrywer terug.
"Ons laat maar liewer die sluier val!" (p. 112);[432] "Maar laat ons
maar liewer van Tys van Wyk, die vader en van Roelf, die liefhebbende
oom, swyg--swyg van algar se verdriet, wat elkeen op sy eie manier
getoon het...." (p. 136); "O, geen pen kan die aakligheid van die reis
beskrywe nie!" (p. 139); "Wie sal 'n vroumens se trane deurgrond?" (p.
162). So soek die skrywer altyd maar uitvlugte. Net waar hy 'n kans kry
om die dieper menslikheid te teken, getuig hy sélf van sy onmag. Hy bly
meestal die belangstellende toeskouer, wat nie die ellende self deurleef
nie, maar op 'n goeie distansie aantekeninge maak: "Laat ons, Leser,
hulle afkyk in hulle doen...." (p. 65). Die kranksinnige Mieta is "die
ware beeld van wanhoop" (p. 51) en 'n paar reëls verder weer "die beeld
van verregaande onverskilligheid". Tog het hy daarin geslaag om 'n hele
paar lewendige toneeltjies te teken, soos o.a. die dood van Joggie (p.
68 vlg.). Ook die vaste vertroue op die Voorsienigheid onder die bangste
gevare, en die stille godsvrug van die trekkers is goed weergegee.
Die gebeurtenisse deur Van der Walt beskryf was vanself al danig
romanties. Maar hy is nog nie tevrede nie! Dit word so aangedik, dat
mens jou naderhand verbeeld dat jy onder die oud-testamentiese bedeling
leef. Daarom verbaas dit ons nie dat die steenbokkie reguit in Tys se
knipmes inloop nie! (p. 144). Die meisie wat deur die kaffers ontvoer
word, ontbreek ook nie, nog minder die paartjie wat mekaar "kry".
"Leser, ons paar _het_ mekaar nou. Sal ons ook nou maar ophou?" (p.
157.) Asseblief tog neef, want ons het dit al só baie gehoor! As jy van
die verliefde paartjie nie twee lewendige _mense_ kan maak nie, wat op
hul eie manier liefhet en nie mekaar sommer "kry" en "het" nie--bly dan
maar liewer stil! Die bruilof ens.--ja kyk--soiets lees ons elke dag in
_Die Burger_ en _De Volkstem_. Ons weet presies hoe dit gebeur en daar
in die wildernis is 'n mens ook maar 'n mens! Hou tog maar liewer op!
In plaas van plastiese uitbeelding kry ons moralisasies en godsdienstige
oorpeinsings, soos by die beskrywing van Sarie Swarts se lotgevalle. Hoe
sterk die moraliserende tendens is blyk duidelik uit
Vastrappers I.
In die voorwoord al staan 'n heftige tirade teen allerlei "onruswekkende
verskynsels". Daartoe behoort: "die prysgewing van ons jeug aan die
Rugby-Moloch, ... die goddelose Rugby-gedoente" (p. 7); "die gruwelike
en gevaarlike sigarette-draak, gemengde baaiery, die Malthusiaanse
euwel" ens. Ook in die teks kom sulke uitvalle voor. Van der Walt het
seker die volste reg om vir sy lewensbeskouing propaganda te maak, maar
in 'n historiese werk kom sulke sedeprekery nie te pas nie.
Die eerste afdeling van _Vastrappers_ bestaan uit sitate van "wat ander
mense so ongeveer van Boer geskryf het." Waarom ons dit eers moet lees,
is nie duidelik nie. Dan volg: "Die Historie van seker vier
Potgietergeslagtes", 'n reeks "oorspronklike famielieverhale", wat "so
orgineel moontlik" afgedruk word. Hy hoop dat "veral Jong S.A. se oë
meer mag oopgaan om die egte goud van ons skone Verlede te onderskei van
baie namaaksels en klatergoud van ons tye." (p. 37.) Die derde afdeling
"Baanbrekers en Vastrappers" is 'n soort sedekundige verhandeling om aan
te toon, dat daar "'n goue streep van Kalvinisme deur heel ons
Vaderlandse Geskiedenis (lê)" (p. 200). Afdeling IV dra 'n uit
taalkundige oogpunt onjuiste tietel: "Uit vanmelewe ou Potchefstroom se
dae". Dit is 'n herdruk van 'n artiekel uit _Het Westen_ van 1908, met
'n naskrif van 1919 waarin gedeeltes uit ou Potchefstroomse krante
afgedruk word. III en IV is albei "_onvoltooide_ sketse". "Omstandighede
het ons belet om al die informasie behoorlik te verwerk soos dit eintlik
behoort. Dit het gekom deels omdat ons nog nie klaar het met ons
histories ondersoek" (p. 211). Met dié woorde veroordeel die skrywer sy
eie werk. Die wanordelike allegaartjie wat hy ons aanbied, met sy
doolhof van inleidings, aanhangsels, naskrifte, note en
bymekaargeskraapte sitate is 'n duidelike bewys dat naas liefde vir die
voorgeslag 'n deeglike, wetenskaplike voorbereiding onmisbaar is. As
_Vastrappers I_ enige waarde het, dan moet dit gesoek word in die
Potgieterverhale, wat die grootste gedeelte van die boek beslaan. Die
beoordeling daarvan kan egter aan die historisie oorgelaat word.
In _Noordwaarts_ skryf Van der Walt 'n gemaklik-vloeiende taal, wat
egter weinig persoonliks het. Die invloed van die Hollandse skool van
vóór '80 blyk nie alleen uit sy "bewerkte" sitate van Ten Kate nie, maar
ook uit beeldspraak soos: "'n vlym deur sy siel" (p. 152). Hinderlik is
die gebruik van "geword" (p. 60), en die verkeerde sinstelling: "Sy het
vooroorgeval, en het haar liggaam 'n skok gekry" (p. 90). In
_Vastrappers_[433] is die styl minder versorgd. Daar kom voor o.a.: "Die
Barbaar gevaar" (p. 202); "verhaalde" (p. 232); "Soiets sou wel meer
konsekwent, ... en op tot datum (up to date) gewees het, as al die
onnasionale _dus_ egoïsme in die hand werkende voetbal-gedoe." (p.
215.)[434].
§ 11. Senator G.G. Munnik.
Kronieke van Noordelike Transvaal, (1920).
In die eerste hoofstukke word die nedersetting van blanke onder
Generaal Hendrik Potgieter in Soutpansberg beskryf. Dan volg 'n
uiteensetting van die moeilikhede met die talryke kafferstamme en die
gebeurtenisse wat gelei 't tot die belegering van Makapaan in sy
grotte.[435] Ook die politieke kibbelarye tussen verskillende
Transvaalse leiers en die toestande op die goudvelde word geskets. Uit
die lewe van die goudsoekers en jagters vertel die skrywer interessante
voorvalle. Sy ondervindings as mynkommissaris en landdros lewer die stof
vir meer as een vermaaklike anekdote, wat op lewendige toon vertel word.
Ons kry ook 'n goeie kyk op die verhouding tussen die regering, die
amptenare en die burgers. Die skrywer slaag daar goed in om ons 'n
kleurige beeld te gee van die lewe van die baanbrekers in die noorde,
die wisselvallighede van hul swerwersbestaan, hul moed en uithou-vermoë.
Veel beter as deur 'n lang betoog word die toestande geskets met 'n
voorval soos die volgende: "Uit die getuienis blyk ..., dat elkeen van
twee vyandige gemeentes die kerk, 'n sinkgebou, eis. Daarop breek die
wakkerste gemeente die kerk, die van hout en yster was, af, en karwei
dit weg op bokwaens, voordat hulle teenpartyders daar iets van wis" (p.
69). Ook die talryke Kruger-anekdotes word op aangename wyse vertel.
Sonder dat dit aanspraak kan maak op groot letterkundige verdienste is
die herinneringe van Senator Munnik ongetwyfeld 'n aantreklike boek,
waarin die algemeen-menslike kant van 'n so goed as onbekende historiese
tydperk mooi belig word. Sulke bydraes kan ook vir die geskiedkundige
navorser van groot belang wees en die skrywe van soortgelyke
herinneringe verdien navolging. Van Oud-Pres. F.W. Reitz het in
verskillende tydskrifte ook sulke memoires gestaan, wat behoorlik
bygewerk 'n interessante bundeltjie oor die ou dae kan word.
Volgens 'n meedeling het Munnik sy werk nie oorspronklik in Afrikaans
geskrywe nie. Sy taal en styl laat nog heelwat te wense oor. Hy gebruik
_die_ as relatief; daar is 'n klompie anglisismes o.a. raar (Eng. rare)
(p. 21); "om vir verlore kanse op te maak" (p. 72); "hy was ook gemeng
met die affêres...." (p. 82). Die woordskikking is telkens verkeerd
b.v.: "Met die _vooruitsig_ (anglisisme) van 'n Hooglander het hy hom 'n
massa kruit saamgebring en het dit die Republikeinse Goewernement
aangeneem...." (p. 53).
§ 12. Ds. J.D. Kestell.
Ds. Kestell is 15 Des. 1854 gebore op Pieter-Maritzburg. In sy jeug is
hy persoonlik met verskeie Voortrekkers in aanraking gewees. Hy vertel:
"Sarel Cilliers het ek gesien in die huis van my vader, en later op sy
eie plaas, Doringkloof. J.N. Boshoff het ek as kind op Pieter-Maritzburg
geken. Marthinus Oosthuijse het ek dikwels ontmoet, en uit sy eie mond
die geskiedenis van die Trek gehoor. Daniel Bezuidenhout het my self
verhaal wat sy wedervaringe was."[436] Na sy teologiese opleiding op
Stellenbosch het hy 'n jaar lank gestudeer aan die Utrechtse
uniwersiteit. As predikant het hy gestaan op Kimberley, Harrismith,
Ficksburg en Bloemfontein. Daarna was hy redakteur van _De Kerkbode_ en
op die oomblik is hy rektor van die Grey-Uniwersiteits-Kollege.
Sy eerste geskrif was 'n toneelstuk oor Slagtersnek, _The Struggle for
Freedom_. In sy studiejare het hy ook 'n Engelse roman oor dieselfde
onderwerp geskryf. "Onse Jan" het dit vir _Het Z.A. Tijdschrift_
vertaal. _Uit het Afrikaansche Boerenleven_ (1897) is 'n bundel
dorpsnovelles.[437] _De Voortrekkers_ of _Het Dagboek van Izak van der
Merwe_ (1898) is in samewerking met Nico Hofmeyr geskryf, _Johanna
Cloete_ in 1899. Gedurende die Twede Vryheidsoorlog het Ds. Kestell
Pres. Steyn en Genl. De Wet vergesel op hul togte en die stryd meegemaak
tot die bitter einde toe. Na die vrede het verskyn: _Met de
Boerencommando's_ of Mijn Ervaringen als Veldprediker en _De
Vredesonderhandelingen tusschen Boer en Brit_ (1909), die laaste in
samewerking met D.E. van Velden.
Sy skoonvader se biografie het Ds. Kestell in 1911 uitgegee onder die
tietel _Het Leven van Prof. N.J. Hofmeyr_, die van _Christiaan de Wet_
in 1920.[438]
_Die Voortrekkers_ (1920) is 'n omwerking van 'n reeks voorlesings op
Kimberley gegee. Ds. Kestell is lid van die S.A. Akademie, die _Leidsche
Maatschappij_ en die _Historische Genootschap_ van Utrecht. Op kerklike
en nasionale gebied is hy een van die volksleiers. Volgens die redakteur
van _Die Brandwag_ is hy "in baie opsigte vir ons die verpersoonliking
van die beste wat daar in ons Afrikaanse volk woon."[439] Aan die
redakteur het hy ook vertel "hoe dit hom spyt, dat hy in die ou dae nie
deelgeneem het aan die stryd vir die regte vir Afrikaans nie." Hy is nou
besig om al sy verhale in Afrikaans te vertaal.
Die Voortrekkers.
Dit is "'n kort geskiedverhaal", waarin die oorsake en die vernaamste
gebeurtenisse in verband met die Groot Trek tot op 16 Desember 1838
beknop en helder uiteengeset word; 'n handige boekie vir iedereen wat
die groot gang van die emigrasiebeweging wil begryp, sonder om daarvan
eintlik 'n studie te maak. Van Gardiner en Owen word gesê: "Maar so
bitter vyandig teen die Boere was hulle ook nie, dat hulle 'n barbaarse
opperhoof kon aanhits tot 'n gruwelike bloedbad." (p. 76). Die bewyse
vir die stelling ontbreek egter.
"Ek vertrou dat wat aan my werk iets wat op sigself staan sal gee is,
dat ek persoonlik met eminente Voortrekkers in aanraking is gewees." (p.
VI.) Gedeeltelik is dit waar, maar daar is tog geen figuur, wat so
geteken is nie, dat ons na die lesing van die boekie voel, dat ook ons
in persoonlike aanraking met 'n Voortrekker gewees is. Kestell mis die
plastiese gawe wat vir so 'n uitbeelding nodig is. Hy verseker ons
trouens self, dat dit onmoontlik is. "_Onbeskryflik_[440] was die
aandoening in (Retief se) siel, toe hy staar op die land wat daar aan sy
voet lê: Natal, met sy golwende berge en dale" (p. 60). Ook die
beskrywing van Retief se eerste blik op Natal toon duidelik, dat Kestell
geen woordkunstenaar is nie, wat deur die mag van sy skilderende woord
'n beeld kan laat lewe nie. "In die jonge groen van die vroeë lente was
alles gedos.... Oral sien hy die veld _met_ 'n ryke oorvloed bedek
_met_[441] blomme van allerhande vorm en kleur en geur...." (p. 60). Ook
die moord van Retief is "onbeskryflik" (p. 76), en in die
Bloedrivierslag beleef die Trekkers "onbeskryflike ure" (p. 101). Of
anders is die tonele weer "ontsettend, hartverskeurend" (p. 86),
retoriese skrikmaak-frases, wat geen ontroering wek nie. In die eerste
hoofstuk (§ 6) het ons al gesien, dat Kestell van die Hollandse kuns van
na 1880 niks wil weet nie en in sy werk kom dan ook versteende
beeldspraak soos die volgende voor: "onuitwisbar(e) littekens in die
hart ... gebrand" (p. 8); "'n golf van onuitspreeklike smart" (_C. de
Wet_, p. 64).
Die taal van _Die Voortrekkers_ is erg onafrikaans. Die dubbele
ontkenning word selde reg gebruik; _die_ as relatief, _hem_ en vorme
soos die volgende is storend: Het is nie swaar ... (p. 15); die droewig
pad (p. 103); Hulle het nie beter op die hoogte kon gewees het nie (p.
1);[442] geontbied (p. 71). Onbeholpe is die volgende: Dingaan (het) in
sy stad in druk gesprek gesit praat met twee van sy vernaamste kapiteins
(p. 78); Toe die dag breek kon dit beter gesien word om sig te verdedig.
(p. 82.)
Christiaan de Wet.
In die eerste hoofstukke word 'n oorsig gegee van sy jeug en die
moeilike jare wat op sy huwelik gevolg het. Op lewendige wyse word sy
aandeel in die Transvaalse Vryheidsoorlog meegedeel. Nadat hy 'n tydlank
veldkornet en volksraadslid gewees 't in die Transvaal, keer hy terug
Vrystaat toe, waar hy ook gou op politieke gebied optree. "Sy breë kyk
op sake" word veral geroem. Dan volg 'n historiese oorsig van die
gebeurtenisse wat aanleiding gee tot die Twede Vryheidsoorlog. De Wet
gaan op kommando as gewone burger, maar word gou veggeneraal en na die
oorgawe van Cronjé hoofkommandant. Met gebruikmaking van De Wet se
oorlogsboek gee Kestell dan 'n oorsig van die vernaamste
krygsgebeurtenisse. Die besoek van die Boere-generaals aan Europa word
beskryf en ook Mevr. De Wet se ondervindings gedurende die oorlog. Onder
die verantwoordelike bestuur word De Wet minister van landbou.
Die gebeurtenisse na 1914 is breedvoerig behandel. Hier gee die skrywer
nie alleen 'n relaas van die uiterlike feite nie, maar hy toon duidelik
aan wat daar in die siel van die generaal omgegaan 't en hoe sy besluit
om te rebelleer geryp 't. Die laaste gedeelte van die biografie is die
bes geslaagde, omdat ons daar werklik in aanraking kom met 'n
persoonlikheid. De Wet se laaste veldtog, sy verhoor en gevangenislewe
word op gevoelvolle wyse beskryf. Met verskeie historiese bylaes sluit
die boek.
Op die gebrek aan sielkundige analiese maak die skrywer ons 'n enkele
maal self weer opmerksaam: "Geen woorde kan beskryf wat daar op die
oomblik deur die siel van C. de Wet gaan nie" (p. 84).[443] Die
plastiese skildering is meestal geslaag, ofskoon die gemeenplaatse soms
hinderlik word: "Daar kom generaal De Wet aangery van die voorpunt, en
hy roep die burgers bymekaar. Hy bly sit op sy perd, en die burgers kom
voor hom staan. Hy is woedend kwaad. Hy byt op sy tande. Deur sy tande
kom die woorde sissend ... Daarna word hy kalmer, en eindelik haal hy sy
hoed af. "Kom ons bid", sê hy. Wat 'n gebed was dit uit die mond van dié
man, daar op die perd! Dit roer elkeen tot op die bodem van sy wese.
Elkeen voel dat die hare op sy hoof rys...." (p. 68-9). Meer as een
lewendige kommando-toneeltjie is treffend deur juiste tekening. Die
begin van hoofstuk XIII is daarvan 'n mooi voorbeeld. Ook uit die
generaal se jeug het die skrywer heelwat voorvalle opgeteken wat ons 'n
goeie insig in sy persoonlikheid gee. De Wet se eie meedelings is op
aangename wyse verwerk en munt uit deur aanskoulike voorstelling.
Kestell het gesegdes van hom opgeteken, wat 'n kosbare bydrae is tot ons
kennis van die groot heldefiguur, terwyl die na-oorlogse periode van sy
loopbaan op treffende wyse verduidelik is.
Vergeleke met _Die Voortrekkers_ is die meeste on-Afrikaanse wendings
uit die styl verdwyn. Slegs selde stuit mens op 'n sin wat minder goed
in mekaargeset is, soos die volgende: "As hierdie manifes nou gelees
word, dan tref dit dadelik dat daarin uitdrukkinge voorkom soos dié nie
sou verwag word as uit die pen van Beyers te gevloei het nie, maar wat
dikwels van die lippe van De Wet geval het" (p. 202).[444]
§ 13. Dr. N.J. van der Merwe.
Hy is gebore in 1888 op Senekal, O.V.S. Aan die Grey-Kollege het hy in
1907 gegradueer met honneurs in moderne tale. Twee jaar lank was hy
onderwyser in Fauresmith en daarna het hy teologie studeer aan die
Stellenbosse Kweekskool, waar hy in 1911 ook die B.D. eksamen afgelê
het. In 1914 was hy reisende sekretaris vir die C.S.V. en daarna
predikant op Wepener. Sy teologiese studie het hy voortgeset aan die
Vrye Uniwersiteit op Amsterdam, waar hy in 1921 gepromoveer het op 'n
dissertasie _Die Sosiale Prediking van Jesus Christus_. Op die oomblik
is hy predikant op Theunissen O.V.S. Hy is in 1916 gehuud met 'n dogter
van President Steyn. Sy skoonvader se lewensbeskrywing _Marthinus
Theunis Steyn_ het in 1921 verskyn in twee dele.
Marthinus Theunis Steyn.
Die skrywer van 'n politieke biografie staan voor 'n groot moeilikheid
wat deur Winston Churchill goed aangedui is in sy voorwoord by die lewe
van _Lord Randolph Churchill_. "The style and ideas of the writer must
throughout be subordinated to the necessity of embracing in the text
those documentary proofs upon which the story depends. Letters,
memoranda, and extracts from speeches, which inevitably and rightly
interrupt the sequence of his narrative, must be pieced together upon
some consistent and harmonius plan. It is not by the soft touches of a
picture, but in hard mosaic or tessellated pavement, that a man's life
and fortunes must be presented in all their reality and romance. I have
thought it my duty, so far as possible, to assemble once and for all the
whole body of historical evidence required for the understanding of Lord
Randolph Churchill's career." Op dieselfde manier het Van der Merwe te
werk gegaan. Die grootste gedeelte van sy biografie bestaan uit
historiese dokumente, waaronder 'n uitgebreide diktaat van Pres. Steyn,
briewe, redevoerings en offisiële stukke. Tereg verklaar hy dan ook in
sy voorwoord: "Met die volle bewussyn dat daar in die voorliggende werk
_dikwels eenvoudig boustof gelewer word_ waar die leser miskien 'n gebou
sou verwag, dog met die oortuiging dat dit onder die huidige
omstandighede voorbarig sou wees om meer te doen...."[445]