mens?_ (17/14/22). "Wat ons roeping en plig is, ons wat skryf, is om
naar ons broers om te kyk wat die opvoeding van node het wat aan hulle
in hulle jonge dae weerhou is en wat hulle nergens anders kan kry nie as
by ons.... Met ons boeke, met ons tydskrifte, met ons koerante, behoort
ons veral diegene te help wat hulle nie self kan help nie." Langenhoven
streef na gemeenskapskuns. Sterk ontwikkel is by hom die liefde vir die
massa, vir _"die onbevoorregtes, waar (s)y hart van jammerte en medelye
is_." Op hom is die woorde van Frans Bastiaanse toepaslik: "Als een
kunstenaar zoo veel houdt van die massa-idee als een ander bijv. van
zijn geliefde of zijn moeder kan houden, dan kan die massa-idee in hem
dien ontroeringsstaat wekken, die tot het kunstenaarsschap aanleiding
geeft."[378] Langenhoven begaan egter die fout om aan àl ons skrywers 'n
didaktiese dwang op te lê en in sy ywer en liefde vir die "arme
sukkelaars op die nederigste onderste sportjie" vergeet hy, _dat die
waaragtige kunstenaar geen skoolmeester is nie_. Die waaragtige
kunstenaar is iemand wat deur skoonheid ontroer is en wat die wondere
gawe besit om sy ontroering in taal of klank of kleur of marmer so te
uit, dat die oorspronklike verrukking wat hy by sy skeppingswerk
ondervind het, vir ander navoelbaar is. Dat daar van alle goeie kuns 'n
veredelende werking uitgaan, is vir die kunstenaar iets bykomstigs; doel
mag dit nooit wees nie. "Het primaire van een kunstwerk is de ontroering
die er in schuilt, en of die ontroering bij den kunstenaar nu gewekt
wordt doordat hij haar krijgt uit het massa-sentiment, of door het
natuurleven, of wat dan ook, dat blijft ten slotte hetzelfde, mits de
diepere ontvankelijkheid en het kunstenaars-temperament er zijn."[379]
'n Kristen-kunstenaar b.v. sal in sy werk, ja =moet= as dit eg is, sy
godsdienstige gevoelens openbaar, omdat hy in 'n kunswerk vorm gee aan
die innerlikste roersels van sy wese. Maar as die self-openbaring van
die Kristen-kunstenaar ontstaan, nie uit 'n suiwer-estetiese drang nie,
dog met die bedoeling om ander te bekeer, dan word dit 'n preek, wat met
kuns niks te maak het nie. As die Kristen alleen uiting gee aan sy
godsdienstige ontroering en alleen daardeur gedryf word tot skepping van
sy werk, dan kan dit kuns wees. Op dieselfde wyse kan iemand wat diep
ontroer is deur die nood en behoefte van ons arm blanke, soos
Langenhoven b.v., kuns skep wat hul harte sal raak. Maar gaat al ons
skrywers nou voor hul skryftafels sit met die bewuste, vooropgestelde
doel: Ons moet "die duisende onbevoorregtes van ons volk", wat nou vir
die eerste maal boeke in hul eie taal kan lees, help, tot 'n hoër trap
van beskawing ophef, dan kan daar wel goeie didaktiese verhandelinge,
ens. ontstaan, skoolboekies vir grootmense, maar nooit ofte nimmer
_kunswerke_ nie. Eenvoudig omdat kuns nie gefabriseer of gekommandeer
kan word nie, omdat kuns sy ontstaan dank aan 'n spontane ontroering van
'n begenadigde eenling. "An essential in creative art is the artist's
temperamental absorption in his own work. Art in that respect is
essentially aristocratic, however democratic its appeal may be. That is
what Meredith meant when he said, 'Do not democratize literature'. Beer
or blankets or biscuits or braces may be manufactured to please the
taste of the average man, but art cannot be so dealt with under penalty
of losing its quality as art."[380]
Langenhoven beweer: "Die meesterstukke van die wêreld, die klassieke wat
die toets van die tyd deurgestaan het, is nie dié wat te hoog vir die
volk was nie, maar juis die wat elementaal (verstaan: _elementêr_) was
en hulle beroep gemaak het op die ewige gevoelens en behoeftes en
ervarings van die ongekunstelde volkshart." (17/4/22). Om dié snaakse
bewering te bewys, neem hy die Bybel as voorbeeld. Maar afgesien van sy
letterkundige waarde, wat ongetwyfeld groot is, het die Heilige Skrif
deur sy godsdienstige inhoud só 'n bevoorregte posiesie, dat daarop geen
argument kan gebou word nie. Shakespeare, Dante, Vondel--aan sulke
kunstenaars moet ons die bewering toets. Hulle was en is nog altyd "te
hoog vir die volk", soos in hoofstuk II al aangetoon is. Dit is pure
onsin om van 'n kunstenaar te verwag dat hy hom na die publiek moet rig.
Hy moet eenvoudig getrou wees aan die innerlike stem, aan die heilige
ontroering, wat die skepping van kunswerk vir hom tot plig maak.
"Wer den Dichter will verstehen
Muss in Dichters Lande gehen"
sê Goethe. "Dat is een wet van alle tijden voor de poëzie.... Een
dichter moet in niets anders leven dan in de aandoening, in de idee die
hij aan het dichten is. Hij moet niet met zijn verstand een geleidertje
bij zijn werk zetten, dat toekijkt of hij wel zoo schrijft dat vele
menschen het zullen kunnen lezen. Dan is de toestand niet zuiver meer en
is de poëzie vertroebeld."[381]
Met dit alles word volstrek nie beweer, dat die kuns buiten die
maatskappy, buiten die volk hoef te staan nie. "Goede en groote kunst
heeft steeds in de maatschappij gestaan; al werkt ze niet rechtstreeks
op de massa, zij is en blijft een macht in de gemeenschap. Het
voortbrengen van goede, groote kunst is iets zeer persoonlijks en
individueels. Als toevallig dat persoonlijke en individueele dwingt tot
het scheppen van gemeenschapskunst, prachtig! _Maar zoo iets opzettelijk
aan te kweeken of bij politieke leuze voor te schrijven is een
dwaasheid_. De hoogste en teerste en tevens machtigste kunst oefent haar
levenden invloed rechtstreeks meestal slechts in beperkten kring, zal
wel zeer zelden spreken tot het gevoel en begrip van de grove
massa...."[382]
Laat dié kunstenaar wat deur sy innerlike geaardheid en natuurlike
aanleg tot gemeenskapskuns geroep word, dit voortbring; maar laat ons
dit nie as enge dogma aan almal voorskryf nie, want iedere waaragtige
kunstenaar dien die mensheid op sy eie manier. Kloos sê: "Een gedicht is
de individueelste expressie van de individueelste gevoelens", en Adama
van Scheltema se formulering is presies die teenoorgestelde: "Een
gedicht moet zijn een muziekstuk van woorden en gedachten, dat door
zooveel mogelijk onzer medemenschen kan worden gevoeld en
begrepen."[383]. Tog het albei skoonheid geskep. Maar die indiwidualis,
wat in stryd met sy roeping die hele gemeenskap wil dien met sy kuns
gaat ten gronde. Ons hoef alleen aan Gorter te dink. En didaktiese kuns
wat nie is "ontvangen en geboren uit de onweerstaanbare
schoonheidspassie, gesteund door kennis en arbeid" kan wees "leerzame
propagandistiese lectuur ..., maar dat gaat voorbij, daaruit vloeit niet
de koesterende warmte van het stralend vuur, _the joy for ever_."[384]
"Even in novels of a superior order, which may be marked by some
psychological insight, atmospheric truth, and a highly consciencious
exposition of character and motive, we find that the didactic touch
often robs the story of the qualities of flexible grace and naturalness
which are essential to fine craftmanship."[385]. Dit is 'n waarskuwing
wat ons kunstenaars gerus kan oorweeg.
Gelukkig hoef ons in Suid-Afrika voorlopig nie te vrees vir
indiwidualistiese verwildering nie. Ons kunstenaars sluit hul nie op in
_ivoren torens_, gaat nie op in egoïstiese aanbidding nie, maar staan in
die middel van die volk. En as daar nog baie onbevoorregtes is, wat
selfs ons nasionale kuns nie kan waardeer nie, dan is dit omdat die weg
tot ware kunsbegrip lank is. Deur aan die volk hul moedertaal op die
skool te gee het Langenhoven die enigste weg ingeslaan waarlangs hul
gelei kan word tot 'n waardering van egte kuns.[386]
§ 2. Dr. C. Louis Leipoldt.[387]
Praatjies met die Oumense, (1918).
Die grootste gedeelte van die bundel bestaan uit 'n
populêr-wetenskaplike behandeling van mediese onderwerpe, soos kanker,
geslagsiektes en die drankkwessie. 'n Vyftal opstelle behoort egter tot
die didaktiese literatuur. Die _Praatjies_ is geskrywe "om oumense,
veral die wat ouers is, aan te spoor om vir hulleself te dink".[388]
Groot nadruk word gelê op die noodsaaklikheid om logies te redeneer en
die skrywer toon dan ook dat hy dié kuns goed verstaan. Sy rustige
betoogtrant munt uit deur klare eenvoudigheid. "Soos dit nou gaan, is
die meeste gepraat selfs oor belangrike sake net maar babbelpraat, omdat
diegene wat in die bespreking deel neem nie die moeite gedoen het om
vooraf die feite, wat op die onderwerp van toepassing is, te leer ken
nie." (p. 17.)
Die kuns om te lees, verbeelding, opvoeding, vryheid en
verdraagsaamheid--dit is die didaktiese onderwerpe wat behandel word. Sy
pleidooi vir 'n suiwer Afrikaanse beeldspraak verdien die aandag: "Ons
hoef vir geen nasie agter te staan nie, wat vergelykenisse, geput uit
ons natuur, ons geskiedenis, ons alledaagse lewe, betref, maar waar sien
of hoor jy dat ons publieke sprekers van sulke nasionale beelde 'n
algemene gebruik maak?" (pag. 43.)
Telkens word Multatuli met groot ingenomenheid aangehaal en die lesing
van sy werk aanbeveel[389]. 'n Paar van Leipoldt se denkbeelde is
taamlik rewolusionêr en sal, deur ons land ten minste, seker 'n klein
Multatuliaanse "rilling" laat gaan. Hy is 'n teenstander van
godsdiens-onderwys op skole. "Is dit nie veel beter nie om uit die Bybel
te put stories en stukkies wat 'n rein opvoedkundige waarde het, en dit
voor te dra in die skool as deel van die algemene geskiedenis soos dan
ook die Herbartse volgelinge dit doen?" (p. 84.) Sendingwerk beskou hy
as 'n uiting van onverdraagsaamheid. Die sendelinge is "uitstekende,
mensliewende persone.... En tog, dieselfde beminnelike mense gaan naar
ander mense, wat nie juis bely wat hulle bely nie, en kwets die mense in
hulle diepste en heiligste gevoelens op 'n manier wat hulle van jou en
my nooit sal verdra nie." (p. 150.) Op p. 34 is sprake van "die
middeleeuse hipotese van erfsonde" en "die predestinasie of
verdoemingsleer van die Kristelike kerk." Predikante en prokureurs kry
'n opslagskoot op p. 16: "Die meeste van ons is geneig om die deskundige
te wantrou. Daar is net twee van die soort mense aan wie onder ons mense
'n algemene roem toegeken word, naamlik die predikante en die
prokureurs, en op die keper beskou is hulle deskundigheid tog maar van
die minste waarde"!
Leipoldt se helder prosa bevat ongetwyfeld 'n belofte. "Ek weet dat wat
ek aanvoer van belang is vir ons volk, en dat dit algar dinge is,
waaroor 'n verstandige mens behoort na te dink" verklaar hy in sy
voorwoord. Die waarde van sy _Praatjies_ lê daarin, dat dit 'n
aansporing tot selfstandig dink bevat. Op enkele minder gelukkige
taalvorme kan nog gewys word: "Ons herinner, hoe sy ewe manmoedig ...
pal gestaan het (p. 12); as ek dus iets verbeel (p. 29); hy is een van
die mense wat ... die naam van mistiek mag dra" (p. 32). "Die strikte
onderwyser" (p. 87) en "vandag is ons begrip nog geverwe deur gewoonte"
(p. 145) is anglisismes.
§ 3. G. Jordaan.
G. Jordaan vertel in _Die Muurkassie_ (1919) hoe Oom Andries "deur
oppassendheid en sorg ryk geword het". Hy hou vas aan die voorvaderlike
gewoontes en gereeld kom die Bybel uit die muurkassie. As klein Andries,
uit wie se jeug allerlei awontuurtjies meegedeel word, egter groot is,
trou hy met Florence McWire. Hy word een van die "society-mense" en dit
duur nie lank nie of die muurkassie word die bewaarplek vir kaarte en
brandewyn. Armoede volg en na 'n beskouing oor die arm-blanke-kwessie
roep die skrywer sy lesers, "wat ook grond geërf het van hulle ouers"
toe: "Daar kom 'n stroom van immigrante uit Europa. Vele oë is op die
erwe van die voorgeslagte (die plase van die boere). Laat ons met
rotsvaste beslistheid Naboth nasê: Dit zij verre van mij dat ik u geven
(of verkopen) zal de erve mijner vaderen!"
Jordaan "skryf as gewone boer aan (s)y landgenote"[390] 'n eenvoudige
lekeprekie oor 'n aktuele kwessie. Ter afwisseling vertel hy 'n paar
grappies: Oom Willie val in die stampkarring, Oom Andries in 'n bad
water, ens. Maar sy waarskuwing is ernstig, en ofskoon van geen
letterkundige, seker van kulturele belang. Hy is ook die skrywer van:
_Hoe zij stierven_.
VOETNOTAS:
[375] Twede Dr. 1919. In afd. IX word by sitate die nommers van die
stukke aangegee. Waar nie vermeld nie, word volgens die twede druk
gesiteer.
[376] Ek kursiveer.
[377] Ek kursiveer.
[378] E. D'Oliveira: _De Jongere Generatie_ p. 93.
[379] t.a.p., p. 94.
[380] Edward Garnett: _Friday Nights_, p. 257.
[381] D'Oliveira, t.a.p., p. 233. P.N. van Eijck.
[382] Prof. Dr. J. Prinsen: _Handboek_^2 ens., p. 554. Ek kursiveer.
[383] D'Oliveira, t.a.p., p. 211.
[384] Prinsen, t.a.p., p. 671.
[385] Garnett, t.a.p., p. 265.
[386] Vgl. my artiekel oor die kwessie in _Die Huisgenoot_, Aug. 1922.
In sy repliek (_Die Burger_, 4/9/22) slaag Langenhoven daar nie in om
die persoonlike element buiten die kwessie te hou nie. Dit word 'n
kriewelrige filippika teen "akademiese Fariseërs" en "skrifgeleerde
ape", onder wie Kloos, Van Deyssel, Van Eeden en Robbers gereken word!!
Hoe weinig begrip Langenhoven van die letterkundige kritiek het, blyk
o.a. uit die volgende: "Die grootste vyande van alle kuns is die
katedrale (sic!) kuns-eksperte." Die feite wat ek aangevoer het bly
onaangetas staan, soos in een van die volgende nommers van _Die
Huisgenoot_ aangetoon word.
[387] Vir 'n lewensskets kan verwys word na Dr. E.C. Pienaar: _Taal en
Poësie_^2 ens, p. 300 vlg.
[388] Voorwoord.
[389] O.a. p. 88.
[390] Voorwoord.
HOOFSTUK VIII.
Dierebeskrywing.
§ 1. A.A. Pienaar. (SANGIRO).
Sangiro is in 1894 in die distrik Pretoria gebore. Op elfjarige leeftyd
het hy met sy ouers die voortrek na Duits-Oos meegemaak. Groot was die
ontberings op die lang trek van die kus af na Kilimandjaro. Eers was dit
malaria, toe vrek die trekdiere en eindelik was al die voedselvoorraad
op--verweg in wilde bosstreke, waar niks te kry was nie. Kort na die
aankoms by Kilimandjaro, waar toe al 'n paar Boerfamielies was, is twee
van sy broers dood aan die gevolge van malaria en die ontberings langs
die pad. Daar was geen ander maats naby die plaas nie en dus het hy
alleen opgegroei tussen die diere. Van die tyd vertel hy: "Die grootste
plesier het toe nog bestaan in die jagawonture en die doodskiet. Maar ek
het baie behae daarin geskep om jong wilde diere lewendig te vang en aan
my gewend te maak. Daardie eerste jare was 'n gedurige worsteling om die
vee snags teen roofdiere te beskerm. Dié werk het hoofsaaklik op my
gerus. Deur gedurige aanraking--jag en naspoor gedurende die dag en
opsit in die kraal snags, het ek natuurlik 'n baie intieme kennis van
die roofdiere veral gekry. Hierdie lewe het vier jaar geduur. Toe is ek
na Suid-Afrika om te studeer. (Heidelberg, Tvl. en Stellenbosch). Toe ek
in 1917 gaan kuier na Duits-Oos, was my lewensbeskouing baie verander.
Ek het dit nou swaar gevind om wild dood te skiet, en het die jag alleen
nog geniet wanneer dit gevaarlike teenstanders, soos die leeu en
renoster geld. Die grootste plesier het ek nou daarin gevind om die
diere in hulle eie omgewing gade te slaan. Die gebeurtenisse in my
boekie het gedurende hierdie twee jaar plaasgevind. Die stories is waar.
Die leeus het ek 'n weeklank elke maanlignag sit en beskou uit 'n boom.
Ek kon elke beweging bespeur en later weergee in my boek. Die jagters
wat daarin voorkom is my broer, ('n jonger een) en ek self."
In 1920 het _Sangiro_ aan die Stellenbosse Uniwersiteit gegradueer. Hy
is nou op die redaksie van _Die Burger_, en uit die blad is sy sketse
_Uit die Lewe_ bekend. In 1921 het van hom verskyn: _Uit Oerwoud en
Vlakte, Sketse uit die Oos-Afrikaanse Dierewêreld_[391]. Daarvan vertel
hy: "Die boekie is geskryf in Quarta, Stellenbosch, waar 'n groot
verlange na die wildernis van my besit geneem het, sodra ek in 1918 weer
teruggekeer het uit Duits-Oos.... Ek kan dit nie help nie, maar ek het
'n gedurige heimwee na die wildernis--nou ook weer." So skryf _Sangiro_
net na sy terugkeer van 'n lang jagtog. Die jag was egter bysaak en die
volgende keer neem hy miskien net sy kamera saam. _Sangiro_ is die
bynaam wat die Kaffers hom gegee het.
Sketse uit die Oos-Afrikaanse Dierewêreld.
M.H. van Campen het opgemerk, dat in die loop van die eeue die
beroemdste skrywers die dierewêreld "nimmer om zich-zelfs-wil in
literaire kunst" uitgebeeld het nie. In die Pancatantra, die fabels van
Aesopus, die Reinaert-sage en ook vir La Fontaine is die dier alleen van
belang "voor zoover het als acteur te gebruiken viel, wien een
_menschelijke_ rol kon worden toebedeeld."[392] "Zeer zeker ging al
dezen schrijvers het eigenaardige van het dier-leven niet onopgemerkt
voorbij, maar dat leven zagen zij niet als een schoonen stroom, machtig,
diep en hunner aandacht ten volle waardig, ook al hadden zij er nooit de
_spiegeling_ van der _menschheid_ gelaat in gezien.... De dieren spelen
(in de Indo-Europeesche dierensage) wel de eerste rol, maar die dieren
denken en handelen met _menschelijk_ verstand, die dieren zijn _verkapte
menschen_, zijn _menschen in een dierenhuid gestoken_, gelijk in
Rostand's _Chantecler_." Natuurlik erken Van Campen dat "door spel en
tegenspel dezer als 't ware psychologisch-_kunstmatige_ en _niet_ naar
de doorgronde-werkelijkheid gebeelde dierfiguren, tafereelen van tot
schoonheid gestegen schalkheid, satyre, wijsgeerig en _mensch_-kundig
inzicht ontstaan (zijn), die voor geen andere werken van letterkunde
onder hebben te doen."
In die diere-epos en diereroman van ons tyd word die dier om sy eie
ontwil uitgebeeld. Jack London se _Pittah_ noem Van Campen: "een
dierenverhaal, dat ons den schrijver doet zien, zóó verzonken in de
contemplatie van het _dier_-leven, dat _dit_ op het allereerste plan van
het werk staat, en de _menschen_ er slechts in optreden voor zoover zij
invloed hebben op geest of lichaam van het dier." So langsamerhand het
daar 'n uitgebreide literatuur ontstaan, heeltemal gewy aan diere van
allerlei soort. Charles Derennes raak in sy _bestiaire sentimentale_
selfs in geesdrif oor 'n vlermuis en in _Le Roman de la Rivière_ van
Georges Ponsot is die held 'n jong snoek. By sommige kunstenaars is dit
die herlewing van die ou pastorale idee, 'n wegvlugtery uit die
smoor-atmosfeer van die moderne beskawing. Edward Garnett vertel ons van
W.H. Hudson "who, (flings) off the soiled dust of our human
thoroughfares, and (goes) into nature's wilderness to escape the sight
of the _pale civilized faces_, with the mean round of petty human
interests of their _artificial indoor lives_."[393] In Suid-Afrika met
sy wyd uitgestrekte vlaktes, wat nog so dun bevolk is, kan daar van so
'n motief egter geen sprake wees nie. By ons is daar nog maar weinig
"kinderen van weelderige overbeschaving",[394] want die grootste
gedeelte van die volk leef nog in landelike eenvoudigheid. Maar deur die
gedurige rondtrekkery in woeste streke het die Boere in intieme
aanraking met die natuur gekom, en had hul die geleentheid om die lewe
van die groot wild van naby te bestudeer. In ons letterkunde is daar dan
ook tallose jagverhale. Maar so 'n digterlike gees soos Sangiro is nie
tevrede met die optekening van sy jagervarings nie. Deur 'n langdurige
verblyf in woeste streke geraak hy onder die mistieke bekoring van die
oerwoud, gaat hy geestelik heeltemal op in die geweldige drama van die
natuur. "Man ... can only enter into the vast world of (nature's) myriad
sentient life by employing all the old emotional tools--his sense of
mystery, love of beauty, poetic imagination, and human love--to
supplement and vivify the _impassive_ truths of Science."[395] Dit is
wat Sangiro doen. 'n Leeu is vir hom nie alleen "'n aantreklike wit" en
"na 'n goedgeslaagde skoot ... 'n stuk dooie vleis" nie, maar in elke
leeu sit "'n fyn georganiseerde lewe ..., 'n persoonlikheid in sy soort
ruim so interessant as dié van die mens" (p. 83). "Ook onder die wilde
diere bestaan daar 'n soort van geesteslewe, wat die opmerksame
waarnemer telkens weer met verwondering vul; vir hom word dit naderhand
moontlik om die diere se gewaarwordinge uit hul uiterlike beweginge te
verstaan" (Voorwoord). Maar Sangiro is veel meer as 'n "opmerksame
waarnemer"; sy liefde vir die diere maak hom die digterlike vertolker
van al hul emosies en instinkte en deur middel van sy plastiese
uitbeelding laat hy ons dit ook navoel. "Wild nature's life being a
natural drama of instinct, an unceasing play of hunger, love, battle,
courtship, fear, parental emotion, vanity, and most of all, perhaps,
pure enjoyment of physical powers, it is obvious that every man who is
irresponsive in his feelings, or possessed of a dull artistic
imagination, or weak aesthetic sensibilities, must remain practically
aloof from wild nature and its infinite feast of characteristic
displays."[395]
Edward Garnett het in die aangehaalde artiekel duidelik aangetoon, dat
die noukeurige wetenskaplike waarnemings van die beroepsnatuurkundige
aangevul en vertolk moet word deur artistieke en poëtiese verbeelding.
Tot die wetenskaplike ondersoeker sê hy: "You tell us countless facts
about the laws of life, but the actual spirit of life, its living
feeling, which is the essential volatile principle of life, can never be
fully assessed by you." Dié artistieke verbeelding en innige
aanvoelingsgawe besit Sangiro en daarom is sy sketse ook 'n kunswerk
geword.[396] Hoe diep en innig die liefde vir diere kan word, blyk uit
die volgende verklaring van Dr. Jac. P. Thijsse: "Ik heb nu al zoovele
voorjaren met de vogels bewust meegeleefd, dat ik ook de Aprilmaand min
of meer op vogelmanier gevoelen kan en ik voel 's morgens bij 't
ontwaken, welke vogels in den nacht aangekomen kunnen zijn."[397]
In die eerste skets beskryf Sangiro die lotgevalle van 'n leeufamielie.
In al hul houdings het hy die diere bespied, op al hul dwaalpaadjies het
sy oog hul gevolg. Die speelse vrolikheid van die kleintjies, die
versigtige sluipgang op die jagveld, die kennismaking met nuwe vrinde en
die nagtelike smulpartye word op mooi realistiese wyse geteken. Hy
probeer om al die fyn klanknuanserings in die leeuegebrul te verstaan.
Wanneer hy die smart van die trotse bosreuse oor 'n doodgeskiete wyfie
beskryf, die hulpelose verlatenheid en swerftogte van die bangerige
kleintjies, dan bereik hy 'n diepte en innigheid van plastiese
uitbeelding waar 'n roerende skoonheid in bewe. Die langsame ontplooiing
van die jaginstink by die jong diertjies word met treffende waarheid
geskilder. Die wilde natuur waarin die geweldige dieredrama afgespeel
word is nie alleen dekor, is nie louter omlysting nie, maar maak
onafskeidelik deel uit van die handeling. In die stilte van sy donker
wegkruipplek, in die lange ure van sy spannende nagwake het die
geheimsinnige gees van die wildernis hom aangeraak. Hy het die glans van
die maanspatsels oor donker blare gesien, die wegskuiwende skaduwees in
hul trage gang gevolg; die blitsoë van getergde leeus het hom laat
huiwer; die geritsel van die gras, die gekreun van die bome, die
jagkrete van al die oerwoud-bewoners het hy leer verstaan; die slagtande
van gulsige hiënas het hy hoor kners op die afgevrete bene van hul
prooi. En deur die skoonheid van sy woord laat hy ons dit ook alles sien
en hoor.
"Ek sou ... vandag die geweer opsy laat en net met kamera en dagboek ter
hand 'n beeld uit die daaglikse lewe van die oerwoudbewoners probeer
opvang." (p. 169.) So ontstaat die skets: _In die Oerwoud_. By 'n
reënpannetjie is sy wagplek en al die lewe rondom hom word met raak
trekke geteken, terwyl ook die hele atmosfeer van die oerwoud goed
aangedui word.
Die derde skets _Renosterlewe_ is 'n deurlopende verhaal van die
vrindskap tussen 'n renostertjie en 'n jong seekoei, wat albei hul ouers
deur die koeëls van die jagters verloor het en troos en veiligheid in
mekaar se geselskap vind. Al hul awontuurlike ondervindings op lang
swerftogte deur oerwoud en oor vlaktes word met liefdevolle oorgawe in
treffende tafereeltjies uitgebeeld. Die hele tropiese omgewing met sy
miljoene dier-bewoners en weelderige plantegroei word vir ons 'n skone
realiteit, trillende van intense lewe tot in sy donkerste
wegkruipplekkies. In so 'n geweldige oerwoud is die mens maar 'n nietige
stippeltjie, en in die atmosfeer van plegtige stilte, waar elke geritsel
'n betekenis het vir duisende ore, besef ons, "that man's mind, though
the most marvellously complex instrument of all, is still, as it were,
but a human eyelet hole, through which the Universe can only be
refracted back to us in certain aspects of its incalculable whole."[398]
Hoe dankbaar moet ons wees, dat daar kunstenaars soos Sangiro is, wat
ons nader aan die natuur bring, wat ons iets laat begryp van die intieme
lewe van die diere. Hy is op die jagveld nie alleen 'n vernielende
oorwinnaar nie, aangehits deur 'n primitiewe uitroeiingsinstink, maar
ook die digterlike aanskouer, wat voel dat daar in die krioelende lewe
om hom heen skoonheid te vind is. Dat hy protes aanteken teen die
onridderlike praktyke van party jagters kan ons verstaan.[399] Maar sy
hele boek is so 'n welsprekende aanklag teen menslike wreedheid, dat 'n
direkte pleidooi, wat ook uit kunsoogpunt nie kan goedgekeur word nie,
oorbodig is.