wat my vyande was is vandag my vriende" (p. 136). "Soos met 'n towerslag
is ons gevoelens teen mekaar verander en van onverdraagsaamheid tot
liefde oorgegaan. Makpaatrie en Broes is nie meer uitlanders nie; hulle
is Afrikaners.... Op die ent van vergaderings en konserte sing ek God
save the King uit volle bors ... (p. 67). Die groot versoening het nie
alleen van die Engelse Jingo's Afrikaners gemaak nie, maar ook die
Afrikaner-Jingo's bekeer (p. 86). Voortaan werk Oom Stoffel saam met
Miesies Ja-mes by die verkiesings.
Maar die kastige "versoening" is juis die toppunt van alle ironie! Oom
Stoffel gee homself sy eie doodsteek! Hy het die teëparty so ongenadig
gekneus en gelooi, dat ons voel dat húlle nooit ofte nimmer met hom kán
saamwerk nie. Hoe moet ons dan die psigologiese raaisel van die
versoening verklaar? Delila-Soetlief het die ou takhaar se baard
afgeskeer! Nie alles nie--hy het nog heelparty van sy ou
swaap-nukke--maar Soetlief "knip elke oggend (s)y bokbaardjie vir (hom)
met die skêr reg volgens die nuutste S.A.P.-mode" (p 142). En al die tyd
verbeel hy hom, dat Soetlief en sy ou vyande "aan (s)y kant kom staan
het en saam met (hom) voel vir die beginsels en ideale, wat (hom sy)
lewe lank besiel het ..."! (p. 141.) So kom daar 'n vlymende politieke
ironie in die boek. En dit is 'n raak hou, omdat Langenhoven dit reg
gekry het om die ou takhaar homself te laat veroordeel.
"If you detect the ridicule, and your kindliness is chilled by it, you
are slipping into the grasp of Satire. If instead of falling foul of the
ridiculous person with a satiric rod, to make him writhe and shriek
aloud, you prefer to sting him under a semi-caress, by which he shall in
his anguish be rendered dubious whether indeed anything has hurt him,
you are an engine of Irony."[369] Die "satiric rod" was Oom Stoffel se
kareekierie; die "semi-caress" het van Soetlief gekom.
"The foppish irony fretting to be seen, and the irony which leers, that
you shall not mistake its intention, are failures in satiric effort
pretending to be treasures of ambiguity"[370]. Omdat Langenhoven so goed
daarin geslaag het om ook hierdie fout te vermy, daarom sal die satiere
ook vir later tyd sy oorspronklike frisheid behou, wanneer die politieke
koaliesie daarin gehekel al lank reeds tot die geskiedenis behoort. Hy
het self die grootste gedeelte van Oom Stoffel se ervarings deurleef en
kon die oubaas teken in 'n stemming van vergewende spot. Sy humor is
soos Höffding sê "das Gefühl des Lächerlichen auf Grundlage der
Sympathie". Al is hy vandag Oom Stoffel se politieke teenstander, hy het
die ou bondgenoot nog lief. "Der Humor trägt die Versöhnung im Gemüte.
Er unterscheidet sich von dem Witze, dasz er an den Dingen mit denen er
spielt einen innigen Herzenanteil nimmt, und das die Lust des Lachens
ein inniges Mitgefühl der Rührung für das Verlachte begleitet und
durchklingt."[371] Die simpatie behoort Langenhoven in staat te stel om
ook die langsame groeiproses van die versoening in Oom Stoffel se gemoed
uit te beeld.
Oom Stoffel word ons voorgestel as 'n ongeletterde takhaar. Sagmoedige
Neelsie, sy neef skuld hom 'n klompie geld en die moet sy spelling en
interpunksie verbeter. Dat Neelsie die Akademie-spelreëls op krietiese
wyse toepas--daaroor sal weinig hom seker berisp; maar van die kommas
het hy seker 'n goeie honderd vergeet. "Inhoud woordekeus en
styl"--alles is van Oom Stoffel. Hoe goed Neelsie hom ingeleef het in
die psiege van die ou takhaar blyk uit iedere pagina. Oom Stoffel word
vir ons 'n lewende persoonlikheid. Hy redeneer met die egte
boere-logika. "Soetlief het rooihare. Met 'n rooihaar-ding--of jy hom
ruil of koop of aanteel of trou; hoé jy hom ook kry--steek jy jou in 'n
waag." (p. 19.) Dié stelling bewys Oom Stoffel deur sy ervarings met
vosperde. "Onder al ... die klomp was maar een goeie. Nou kan die leser
by homself uitsyfer wat die kanse is wanneer 'n man 'n rooihaar-ding
aanskaf." Dit is 'n raak psigologiese uitbeelding, wat ons direk tref
deur sy egtheid. Ook Oom Stoffel se gesukkel om die hoe en die waarom
van al die dorpse instellings en gewoontes te verstaan is goed
weergegee. "Hoe dít uitwerk weet ek nie en Neelsie kan my dit ook nie
uitlê nie.... Waarom kan die Engelse kerk my kerk vat en hom uit 'n
blote dorp optel en in 'n city neersit?" (p. 29.) Dit is deur sulke
trekke, dat Oom Stoffel lewendig voor ons kom staan. Hy bly nie in die
boek nie. Die dorpelinge het straatlampe, "om hulle op hulle pad hel-toe
te verlig" (p. 34). Die dokter "kap met die punte van sy vingers oral
oor my bors en my maag rond _nes 'n houtkapper aan 'n vrot
wilgerboomstam_" (p. 46). "Waarom sou ek daardie ou koeie uit die sloot
opgrawe _en aan hulle dooi beendere kou en gallamsiekte kry?_" (p. 136).
"Ou Ja-mes wat anders so suinig is dat hy 'n vlooi sal afslag en dan die
soutkorreltjie viermaal middeldeur maak om die vel in te pekel" (p. 84).
Uit sulke en tallose ander voorbeelde blyk hoe diep Langenhoven
ingedring het in Oom Stoffel se gedagtewêreld. Oom Stoffel is 'n
afsonderlike persoonlikheid. Hy leef, en hy leef sy eie lewe. Hy praat
ook sy eie taal, maar wanneer hy skryf, dan herken ons af en toe
_Neelsie_ se gladdigheid, regsgeleerdheid en humor. Opvallend is dit
nie, maar ons voel dit tog in sinne soos die volgende: "Maar toe die ou
weer met my oor die muur aan 't raas gaan, beskuldig ek hom dat hy met
vrou en kinders en volk, en _met die medepligtigheid en korrupsie en
kollusie_ van ou Broes Dekstrooi, my stelselmatig van my water besteel."
(p. 66.) Só kan 'n ou takhaar nie skryf nie.
Enkele minder gelukkige uitdrukkings kom voor: "gedryfde gelukjag (p.
17); dat ek _aan_ 'n boek _aan_ 't skrywe was"[372] (p. 1); ook 'n paar
anglisismes, o.a. "die doem van die Adamskind (p. 26).
"Ek het geen rede om te dink dat Oom Stoffel Multatuli lees nie," sê
Sagmoedige Neelsie (p. 83 voetnoot). Ons ook nie, maar vir Neelsie self
moet Multatuli in baie opsigte 'n simpatieke skrywer wees. Fonkelende
vernuf, bytende sarkasme, 'n voorliefde vir paradokse en soms ook vir
oud-testamentiese wendings, dit en nog meer het Langenhoven met
Multatuli gemeen. Ook sy spelling-opstandigheid en afkeer van
"hooggeleerde akademiese here" en deskundiges herinner ons aan
Multatuli. "Die geleerde mense is alleen geleerd--die verstandige mense
is ongeleerd" (p. 135). "Die land wemel van skitterende deskundiges"
(_Die Burger_, 14 Aug. 1922). En dat hulle self so weinig presteer en
net "die verstandige mense" se werk wil kritiseer--dit steek Langenhoven
in die krop. Is dit nie of ons Multatuli se uitdaging hoor aan die
"hooggeleerde Muurling": "Laat zien wat _gij_ voor den dag brengt, gij
... geen doctorandus meer, maar doctor, leeraar! Gij, geen doctor meer,
geen leeraar meer, maar _hoog_-doctor, _hoog_-leeraar, leeraar van
doctoren, doctor _van_ leeraren, opperleeraar, opperdoctor!" (Idee 279.)
"Komäan, hoog-geleerden en zeer-geleerden, lever eens wat
volkeren-wijsheid aan 't volk dat uwe wijsheid in huur heeft, en
betaalt!" (Idee 281.) Sou Langenhoven hom nie met Multatuli vrolik maak
nie oor "den armen speciaal-professor die gestruikeld is over 'n
speciaal eigenschapje van 'n speciaal-atoom zijner specialiteit"? Ons
gun hom die plesier, as hy maar onthou dat 'n kunstenaar nog iets anders
is as 'n hooggeleerde.[373] En ons lag saam met hom oor "taal- en
spelling-grille" as hy net nie in ernstige letterkundige werk daaroor
peuter nie![374]
VOETNOTAS:
[357] In _Die Huisgenoot_, Jan. 1921, waaraan hierdie lewensskets
ontleen is. Enkele feite kom uit _Die Brandwag_, Des. 1918.
[358] Twede druk 1909. Die datum van die eerste druk is my onbekend.
_Doppers_ en _Die Boervrou_ word in hoofstuk X bespreek.
[359] Vgl. Boshoff: _Volk en Taal van S.A._, p. 76 vlg.
[360] Des. 1918.
[361] Derde druk, p. 31.
[362] Vgl. _Richteren_ 15:15.
[363] Voorwoord by die 3de uitgaaf.
[364] _Welt als Wille und Vorstellung_ II, p. 109.
[365] Bedoel word Oberammergau, wat tog nie in Switserland lê nie.
_Vollendam_ op p. 120 moet wees Volendam.
[366] _An Essay on Comedy_ by George Meredith, p. 65.
[367] _English Comic Writers_: W. Hazlitt, p. 10. (Bohn's edition).
[368] Sien voorwoord, No. 4.
[369] Meredith, t.a.p., p. 79.
[370] id., p. 83.
[371] Backhaus: _Das Wesen des Humors_, p. 70.
[372] Vgl. _Sonde met die Bure_: "En toe gaan ek aan 't skiet aan die
haan", p. 24.
[373] Oor die onvrugbaarheid van akademiese professore het Langenhoven
hom herhaaldelik uitgelaat. In _Die Banier_, Julie 1921, beweer hy
selfs, dat dit daarna lyk of 'n akademiese opleiding vir die vorming van
'n kunstenaar noodlottig is--wat seker 'n onjuiste bewering is. So 'n
opleiding "het uitgeloop, nie op 'n mislukking nie, maar op 'n sukses:
op die sukses van 'n beoogde mislukking, want hy was opsetlik bereken om
te misluk"! Vir sulke spitsvondigheidjies is Langenhoven maar àl te
lief!
[374] Vgl. b.v. _Ons Weg deur die Wêreld^2_, p. 81: "gesteelde--nee,
gestole moet ek sê--...." In _Aan Stille Waters_ is daar ook
spellinggrappies.
HOOFSTUK VII.
Didaktiese Prosa.
§ 1. Adv. C.J. Langenhoven.
Ons Weg deur die Wêreld I, IV, VI, IX.[375]
Die eerste afdeling: _Naarheid en Waarheid_ bevat aforismes. Bestaande
spreekwoorde word aangevul, verbeter of ontken. "Dis wáar, klere maak
nie die man nie. Maar slordigheid nog minder." "Een swaaltjie maak geen
somer nie. Hy maak nie eers 'n nes nie." "Daar mag halwe eiers wees wat
beter is as leë doppe, maar die halwe eiers wat naar my koers toe gekom
het was nog altyd vrot." 'n Groot aantal spreuke is woordspelings: "Om
te weet is net so maklik as om nie te weet nie. Wat swaar is, is om te
weet wát jy weet deur te weet wat jy nie weet nie." In andere klink daar
'n sarkastiese toon: "In 'n vrye land behoort elke koerantskrywer die
reg te hê om dwaasheid te verkondig." Die sonde-met-die-bure-motief is
hier ook aanwesig: "Dis makliker om die gemeente lief te hê as jou
buurman, en die hele menslike geslag as jou vrou se famielie." Oom
Stoffel sal seker instem met die volgende: "As die son nou met die
beskawing wil saamgaan, moet hy in die nag skyn wanneer die mense wil
wakker wees en in die oggend ondergaan wanneer hulle wil slaap."
"Vroutjie" se redeneerkuns word so getiepeer: "Oortuig 'n vrou dat sy
nie reg is nie, sy klap jou om met simpel almiskié."
Die spreuke is 'n pittige samevatting van die skrywer se lewenswysheid.
Daar is raak opmerkings, wat getuig van 'n helder, logiese gedagtegang
en 'n uitgebreide ervaring; nuwe waarhede, op pakkende wyse uitgedruk;
ou waarhede, in 'n nuwe, oorspronklike vorm. As voorbeelde van sy
kernagtige styl kan die volgende dien: "Waar die vader op 'n donkie gery
het en die seun op 'n galop, kry jy die kleinkinders te voet."
"Kleinserigheid is die voorkant van seerkleinigheid."
In die _Ligte Leekprekies_ (IV) is daar 'n preek vir kinders oor
wedywer. "As julle nie weet wat kompetiesie is nie, soek 'n handvol
koring en gooi die vir 'n klompie hoenders. Dan sal julle kompetiesie
sien." (p. 71, Derde druk.) Die verskille tussen "hoender- en
mens-kompetiesie" word dan uitgewerk na aanleiding van wedywer op
sportgebied. Die deurmekaar Engels en Hollands pratery "is my
skoolmeester se skuld" verklaar Langenhoven. Mooi is dit seker nie!
In _'n Preek vir Nooiens_ word die deugde van die voorouers teenoor die
hedendaagse nuwighede geplaas, en die vergelyking val nie ten gunste van
die laaste uit nie, soos blyk uit die volgende lang-asem sin met sy
komieklike nadraaitjie: "En onse jonge dogters begint in te teken vir
ryk ge-illustreerde mode-joernale en 'n aangeleerde smaak te ontwikkel
vir bloedsomloop-versperrende nou-ryg borste-rokke, voet-martelende en
senuwee-renewérende spyker-polfytjies; vir die gesig-belemmerende
wa-wiel-hoed en die bene-belemmerende hobbelskirt; vir die lae-nek blous
en die ope-werk kous." (p. 80.) Teen die wedywer in huweliksgeskenke
word ook protes aangeteken: "Maar onder die teenswoordige opjaagvendusie
wat van menige bruilof gemaak word, weet jy nie watter geskenk 'n
konvensionele pligvervulling verteenwoordig en watter werklik van harte
gemeen is nie...." (p. 83).
In _Beweging_ word die ontwikkeling van ons vervoermiddels geskets en
die voorgeslag verheerlik: "Baie van ons voorouers had stoomharte by die
remskoenwaens; baie van ons het remskoenharte by die stoomwaens." (p.
88.) Al die menslike voertuie is egter onvolmaak, wanneer dit vergelyk
word met een "deur die liewe God gemaak." "So stil, so absoluut
eengalig, loop die ou aarde wat vir ons oor en deur die peillose
afgronde van die hemelruim veilig meevoer, dat die oorgrootste
meerderheid van die mensdom vandag nog oortuig is dat sy dood-stil bly
staan in een plek, beweegloos, roerloos." (p. 89.) Die aarde is "ons ou
moeder-wa" waarop die lewensreis afgeleg word. Dan ontstaan die vraag:
"Waarheen? Waartoe? Waarom?"
In die kinderprekie oor _Ideale_ word die volgende spreuk nader
uitgewerkt "Die grootste gebeurtenisse in die geskiedenis van die wêreld
is maar die oeste van ongesiene gedagtesaadjies."
In die sesde afdeling word _Die Betekenis van Opvoeding_ op aanskoulike
en helder wyse uiteengeset en nagegaan wat _Die Kenmerke van 'n goeie
Toespraak_ is.
In die negende afdeling, waaraan die boek sy naam ontleen, tree
Langenhoven op as 'n gids op _Ons weg deur die Wêreld_. In 'n honderdtal
kort prekies, elkeen voorsien van 'n pittige teks word onderwerpe van 'n
groot verskeidenheid behandel. Daar is preke oor die mode, dronkenskap,
skindery, politiek, sedelike kwessies, ons eksamenstelsel, opvoeding,
skuldmaak, fariseïsme, liefdadigheid, eerlikheid, borgstaan, godsdiens,
die dood. Ook maatskaplike vraagstukke, soos die verhouding tussen
kapitaal en arbeid word bespreek. Hy probeer om homself en sy bure
grondig te leer ken. Hoe moeilik die _ken jouself_ is, weet hy maar al
te goed: "Die enigste mens in die wêreld wat in die posiesie is om jou
te beoordeel is jyself, maar jy is die onbevoegdste, want jy is tegelyk
regter en beskuldigde. Jy alleen kan in jou hart inkyk: maar ongelukkig
dis jy wat inkyk--die baas en dienaar van die hart." (72.)
Op sy weg deur die wêreld vind hy baie dinge wat verkeerd is, maar tog
bly hy optimisties: "Laat ons moed hou, maat, die ou wêreld is darem nie
so sleg nie!" (92.) "Die grote waarhede van godsdiens en wetenskap en
idealisme en vaderlandsliefde: immers dié regeer die wêreld." (id.) Tog
moet hy af en toe peins oor die volmaakte wêreld, wat sou ontstaan as
die menslike natuur anders was: "Veronderstel die hele mensdom sou
volkome waarheid-sprekend word, wat sou almal nie win daarby nie!" (50.)
"Die wêreld kon 'n soort van lushof gewees het waar ons al singende en
huppelende 'n lower-beskadude en bloem-bestrooide weg vervolg het van
ons wieg tot aan ons graf." Maar ons moet "met skaamte bely: ... Alles
is hier skoon en edel en groots behalwe die inwoners." (53.)
Enkele volkstiepes word raak gekarakteriseer; in nommer 10 die man wat
by alles voor-op-die-wa wil wees, in 64 die lastige kuiergas, wat "nie
gesels nie, maar gesels-maak". In 78 kom een van die weinige anekdotes
voor, want die direkte preektoon word maar uiters selde deur 'n verhaal
onderbreek.
In die honderdtal preke vind ons veel wat fris en oorspronklik is, en
selfs die ou waarhede word op 'n besonder persoonlike wyse uitgedruk,
sodat dit prikkel tot nadink. "As jy op trou staan sal jy geen goeie
raad aanneem nie, en as jy op sterwe lê sal jy dit nie kry nie." (14.)
"My liewe man, moenie vrees vir jou dood nie: vrees vir jou lewe. By jou
dood sal jy verby kom: hy sal nie te swaar wees nie; want as hy te swaar
sou wees, sou hy onmooglik wees; en as hy onmooglik sou wees, sou jy
onsterflik wees. Wees gerus oor daardie laaste plig wat van jou gevorder
sal word op die aarde: jy sal nie kortkom nie--daardie laaste skuld sal
jy betaal tot op die uiterste greintjie van die uiterste penning" (55).
Dit is deur so 'n ongewone manier van sê, deur sulke verrassende
wendings, dat Langenhoven meestal daarin slaag om ons aandag vas te hou,
want sy preke is pure pit-kos, wat nie in oomblikke van verstrooiing
moet gelees word nie. Die oorvloedige gebruik van abstrakte begrippe,
die epigrammatiese styl met sy vernufspelings, paradokse en parallele
sinsbou vorder die grootste opmerksaamheid van die leser. "'n Bekwame
booswig sou minder van 'n booswig gewees het als hy 'n onbekwame booswig
was. Dáár, o mens, is jou kostelikste besitting: jou karakter wat jou
bekwaamheid bekwaam kan maak ten goede" (68). "Die meeste wyse mense wat
ek nog raak geloop het is dom mense, en die meeste slim mense dwaas"
ens. (9). "Al ons geluk is verbeelding en alle verbeelde geluk is geluk"
(_Aan Stille Waters_). "Leugenliewende waarheidgierigheid (92), die
ontsag vir sy gesag (93), die onreg dat 'n ander die reg ... het"
(77)--vir sulke knal-effekte is Langenhoven besonder lief. Dat hy met sy
puntige gesegdes soms 'n mooi indruk maak is seker; maar die vuurwerk
van sy vernuf verteer ook soms die gedagte wat hy wil uit. Op die manier
gaan die eenvoudigheid wat hy bo-alles na streef verlore. "Die
eenvoudigste sprekers, die eenvoudigste skrywers, is die wat die
diepste, diepste denkers is.... 'n Suiwere gedagte, 'n suiwere waarheid,
is van self soveel wêrd dat hy die beste indruk maak as hy op sy eie
verdienste, op sy eie waarde, ten toon gestel word in plaas van deur 'n
misdamp onduidelik bespeurbaar te wees." (_'n Goeie Toespraak_.)
Op enkele minder gelukkige taalvorme kan hier nog gewys word: "Die man
_wiens_ raad (21 et passim); toe hulle van alle invloede van Kerk en
Skool en Wet _ont_stoke was (27); die taktieke voordeel (37); meineders
(85); verrottenheid (86); om te wanregeer (91); ons _beweeg_ die graaf
in die grond in" (p. 85, Derde Dr.). Die woordskikking is soms foutief
o.a.: "Anders maklik kan jou eie redenasies jouself naderhand ...
verlei" (p. 218). Troebel is die volgende beeldspraak: "die lente van
nuwe lewe en bottende, bloemende, bloedgalop." (p. 90, Derde Druk.)
Afgesien van die storende gebruik van Engelse woorde soos: dres, mistyk,
blackmailer, safe, snobbery, jollie, shabby, independent, ens. is die
aantal anglisismes taamlik groot. Die volgende voorbeelde is aan
afdeling IX ontleen: "'n Klassiek van die literatuur (12); in growwe
opsigte (20); naar 'n gevolgtrekking te spring (21); op die lange baan
verydel die luiaard sy eie doel (25); sy professie van reine bedoelings
(37); nou en dan trek ons 'n blank; om deliberaat meineed te pleeg (48);
raar (Eng. _rare_) (52); die eerste plig is die makliker plig (61); die
wilde-hawer-saaiers in hulle jeug ...; sy iedere woord (71); die ou
vriende van jare lange stand" (83). In _'n Goeie Toespraak_ hoor ons van
welsprekendheid, wat _platval_ (p. 216). Ook in die sinsbou stuit mens
op Engelse wendings.
Uit die reeks artiekels _Aan Stille Waters_ kan ons Langenhoven se
letterkundige opvattings leer ken. "Die hedendaagse Europese dekadensie
van die kubiste en futuriste en impressioniste (volgens wie 'n ding moet
lelik wees om mooi te wees)" moet nie "aan ons Afrikaanse waarheidssin
en eenvoudsgevoel ... af(ge)smeer" word nie. (_Die Burger_, 14/8/22.) In
dieselfde artiekel spreek hy hom teen 'n beroepstoneel uit: "Ek (sou)
liewer ons kultuur op die gebied van die drama onontwikkeld sien bly as
dat ons beroepsbeoefenaars sou hê.... Ek hoef nie meer te sê nie as dat
volgens my insigte 'n klas van beroeps-vermaak-skaffers nie tot genoeg
nut vir die samelewing is om op te weeg teen die besware wat daar in te
bring is nie." As 'n beroepstoneel niks anders dan "vermaak-skaffers"
oplewer nie, sal baie die bewering seker onderskryf; maar van 'n goeie
toneelspeler verwag ons tog veel meer dan bloot _vermaak_! Ook "vir die
gewone mens" moet die kuns méér wees as "ontspanning ... tussen die
harde en dikwels onlieflike pligte van die lewe." (28/8/22). Maar hoe
hoog Langenhoven sy roeping as kunstenaar opvat, blyk uit die volgende:
Vir die kunstenaar sal die kuns "nie 'n afwisselende tydverdryf wees
nie; dit sal sy hele lewe wees." (id.)
Die Bybel, die psalms en gesange is vir hom die toppunt van alle
bereikbare skoonheid. "Hy (d.i. Langenhoven) haal uit die Bybel aan,
omdat hy van geen letterkunde in die wêreld weet wat, as 'n saak van
blote verhewenheid en skoonheid, in die verte daarby kom nie; en uit ons
Psalms en Gesange, _omdat hy van niks in die Nederlandse lettere weet
wat daarby kom nie"_ (31/7/22).[376] By so 'n uitspraak het die gewyde
inhoud van die aangehaalde werke met hul geheiligde herinneringe seker
swaar geweeg. Veral die gekursiveerde stelling wek verwondering, want
wanneer die Bybel, weens sy unieke posiesie as die geïnspireerde Woord
buiten beskouing bly, dan is daar tog seker genoeg geestelike liedere
wat 'n vergelyking met die offisiële gesange glansryk kan deurstaan.
Langenhoven se ideaal is om 'n boek te skryf "wat genot verskaf by die
veewagterskraal en nie benede die aandag van die hoogsgeleerde
uniwersiteits-professor (is) nie." (12/6/22). "Skryf ek vir die geleerde
mense, met die veronderstelling van kennis en ontwikkeling wat hulle
reeds klaar besit, dan word ek vir die grote meerderheid van die volk
onleesbaar--dan kan hulle geen vattigheid by my kry nie. Skryf ek met
die oog op die onbevoorregtes, waar my hart van jammerte en medelye is,
dan loop ek die gevaar dat teen die hoof van my nasie die vernederende
vreemde verwyt kan geslinger word: Julle is onbeskaaf; julle kultuur is
benede die hedendaagse ontwikkelde peil" (id). Die "versoening tussen
hierdie twee teenstrydige uiterstes" vind hy in die Bybel en by Homerus.
"Daarin is die verhewenste bereik waartoe die kuns van die lettere in
staat is, en bereik _langes die weg van die allernederigste
eenvoud_."[377]