afskeid", van eindelose gekreun en gesteun, van sugte en snikke! Dis nie
die gewoonte om statistiese tabelletjies in 'n letterkundige kritiek te
gebruik nie, maar in hierdie geval moet tog vermeld word, dat daar byna
_vyftig_ maal gesug word! Dan nog al die trane! Emmers vol! Soms kom al
om die ander bladsy byna die uitdrukkings "met 'n sug", "met betraande
oë" voor.[354] Met sulke en dergelike huilerige woordjies, met 'n
salwende tederheidsbetoon, 'n sieklik-verweekte gevoelerigheid probeer
die skryfster om ons te ontroer. Met sielsleë frases wil sy ons in 'n
droefnisstemming bring! "Duisenderlei bange vrese vervul steeds haar
treurende hart en die skoon oë was moeg van al die stil geween ... die
oë vol skaduwees (waaragter) 'n wêreld van wee verberg was" (p. 155).
"Maar vanaand moes die sterre hulle aangesig verberg vir die
hartverskeurende strome van mensebloed(!) wat orals vloei, en skyn die
hemelse vrede verder as ooit te wees van die oorlog-geteisterde aarde"
(p. 61). "Met gebukte hoof, verbleekte gesig, en dromende oë hervat sy
haar lewenstaak; maar die glimlag op haar lippe het vir altyd verdwyn,
(So, so! P.C.S.) en haar hart daarbinne was versteend" (p. 96). Nêrens
'n gevoelde woord, met pure aanstellerige bombas. Of anders 'n mislike
foefie om eie onmag te bedek. "Oor die bitter skeiding en
hartverskeurende vaarwel laat ons saggies 'n sluier neer" ens. (p. 47).
As Lear uiting gee aan sy droefheid oor die dood van Cordelia, dan sê hy
met 'n eenvoudige gebaar: "Pray you, undo this button. Thank you sir".
Só werk die beeldende kunstenaar.
Groot en egte lewensgevoel kan alleen geuit word deur groot
styleienskappe. Daar is duisende diep ontroerdes, by wie alleen
hakkelwoordjies of stomme gebare 'n aanduiding gee van die
lewenstragiek. Maar alleen die kunstenaar kan die donker dieptes vir ons
oopblits. Dit kan nie gedaan word met praatjies oor "snikkende geween"
en "gesmoorde smartelike kreune" nie. In Sadie Bosman se styl is daar
nooit 'n opglansing van oorspronklikheid nie. Dit is wat Querido noem 'n
"grijseffene breikousenstijl", waarin die dooiste gemeenplaatse met 'n
geroetineerde ratsheid afgerittel word. Nooit raak sy verleë oor 'n
woord nie, die naalde klik-klik met masjinale reëlmatigheid.
Tog het sy 'n stof behandel, wat by 'n waarlik voortreflike werker tot
'n geweldig aangrypende tragedie sou kon gegroei het. Hannes en Miemie
is verloof, maar deur die rebellie en die veldtog teen Duits Suid-Wes
(1914) ontstaan daar vyandskap tussen hul vaders. Hannes kom tot ander
insigte deur sy omswerwings in die Vrystaat en op die end van die
"kronkelende weë" kry hy tog vir Miemie. Geteken word dus die reaksie op
'n paar persone van die geweldige konflik, wat die Afrikanerdom in twee
partye verdeel 't en vandag nog soveel bitterheid veroorsaak. Maar die
twee vroue, deur wie Hannes tot _Nasionalis_ bekeer word is geen gewone
sterwelinge nie--hulle is engele! Veral Lida word ons voorgestel as "'n
vleklose engel" en selfs die dokter "'n bedaarde ou Engelsman" (p. 198)
verklaar, dat "vir so 'n engel ons besoedelde aarde 'n onwaardige
woonplek (is)" (p. 199). Maar ook Miemie is so 'n voorbeeldige
jongedogter, dat dit geen verbasing wek as ons hoor dat sy "engelagtig
lyk" nie (p. 16) en Hannes "met so 'n hemelse teder blik aan(sien)"[355]
(p. 44). Hannes is "'n treffende beeld van 'n flink jongeman, wat 'n
suiwer, eerbaar en opreg lewe lei" (p. 24). Sy enigste sonde is, dat hy
'n _Sap_ is, maar die stroopsoet seuntjie word deur die liewe engeltjies
so mooi reggehelp, dat hy ook volmaak word! Beskou ons nou die orige
figure van die limpatiese geselskap, dan blyk dit, dat Oom Gideon
ooreenkoms vertoon met die swaarmoedige grysaards uit _Vergeet nie_ en
_Teleurgestel_. Hoe dat Oom Koos nou eintlik tot berou kom, word nie
vertel nie. Die bedrywige Tant Lizzie, wat gelukkig geen tyd het om te
veel te sug nie is die bes geslaagde figuur. Waar daar geen geleentheid
vir sopperige sentimentaliteit is nie, blyk dit dat die skryfster 'n
goeie opmerkingsgawe het. Tant Lizzie is ten minste 'n menslike mens.
Tot watter onsinnigheid die sentimentele neiging aanleiding gee blyk
hieruit: Miemie het "'n ondeunde kuiltjie, wat elkemaal so skelmpies uit
die wange loer, en waarin die hart van Hannes lank reeds baie diep
ingetuimel het"! (p. 3). Sy gaan na die somerhuisie waar "die
roostakkies en kamperfoelie om die latwerk heen(slinger); daar steek sy
dikwels haar arms na hulle uit "om hulle aan haar bekommerde hart te
druk"! (p. 56). Stel mens jou die dinge nou nugter voor, dan is dit om
van te skater!
Die toneeltjie waarin die oue Basson, wat aan die maal geraak het oor
sy in die rebellie gevalle seun in die middel van die nag vir Hannes kom
vra: "Vir watter kant het jy gestem?" (p. 167) laat ons op plastiese
wyse voel, wat 'n lewenssaak die politiek vir ons mense is. Dit is
psigologie-in-aksie en heel wat anders dan 'n bewering soos die
volgende, wat ons op goed geloof moet aanneem, sonder dat ons daar iets
van gevoel het. "In die oorlogskool het (Hannes) geleer dat helde
gebore, en nie gemaak word nie, en dat die beesagtige in die mens soms
die redelose dier ver oortref" (p. 102).
Die politieke tendens en die feit dat daar resente gebeurtenisse van
nasionale belang in behandel word, gee die roman 'n aktuele kleur. Deur
die een party kan dit as 'n wapen in die politieke stryd beskou word,
maar van letterkundige belang is dit nie. Feitlik is dit dan ook slegs
'n vertaling, want die oorspronklike uitgawe van 1916 was in
Hoog-Hollands.
§ 20. G.J. Otto.
Gawie Joh. Otto is in 1880 gebore op Marico, Transvaal. Ottoshoop is na
sy vader genoem, wat onder die Republiek daar Mynkommissaris was. In
1896 het hy klerk geword in die Onderwys-Departement. Met drie wonde het
hy by die slag van Elandslaagte na awontuurlike ondervindings ontsnap en
deurgeveg tot 1901, toe hy gevang is en na Indië gestuur. Na die oorlog
was hy werksaam by C.N.O. skole. Hy het ook besonder aktief opgetree in
verskillende verenigings, asook op kerklike en politieke gebied. In _De
Volkstem_ het behalwe baie ander artiekels van hom 'n feuilleton, _Koen
Vermaak_ verskyn. Sy brosjure _Vreemde Stertvere_ (1910) is 'n
aansporing om ons taalregte prakties toe te pas. 'n Toneelstuk, _Josef_
het in _Die Brandwag_ verskyn, _Uit die Lewe_, 'n bundel sketse in 1921.
Sedert 1919 is hy Inspekteur van Blanke Arbeid vir die Vrystaat en o.a.
ook Sekretaris van die Raad van Advies vir Jongeliede.
Uit die Lewe.
Die skrywer vertel in 'n paar kort sketse hoe die Boereseuns in sy jong
dae skyfgeskiet, vis gevang en klippe gerol het. Hulle wys 'n Hollander,
wat sy Hoog-Hollands blykbaar eers in Afrika geleer 't, hoe om kalwers
te ry en met 'n nooi op te sit. Verder gee Otto 'n verslag van die
eerste twee maande van sy lewe en skets die ongerustheid van 'n paar arm
blankes wat ure lank op die Bloemfonteinse trein wag. Prof. Jan Celliers
het in sy voorwoord die bundeltjie goed gekarakteriseer: "Sonder te
danig hoë pretensies, wil (die skrywer) net die Afrikaanse lewe weergee,
en padlangs-eenvoudig met ons daaroor praat." Die klein stukkie lewe wat
hy teken, ken hy goed, maar hy is nie by magte om sy sintuiglike
waarnemings op te hef tot 'n hoër plan nie, omdat dit hom ontbreek aan
styl en uitbeeldingsvermoë. Dat 'n paar sketse 'n strekking het, is
alreeds opgemerk.[356]
§ 21. "Wolla".
Wolla vertel in _My Groot Dag_ (1921) die vakansie-awonture van Petrus
Breytenbach, onderwyser in Ermelo, van wie se Ford-outo 'n diamante-dief
met 'n mooi vroutjie behendig gebruik weet te maak. Die drietal word
deur speurders agtervolg en na allerlei wonderlike en soms erg
onwaarskynlike ondervindings gepak. Pietjie en Thea kom met die skrik
vry, maar Pietjie slaan 'n onnosele figuur as hy uitvind, dat hy in
plaas van 'n Duitse vliegenier 'n dief gehelp 't, en dat van sy mooi
plannetjies met Thea niks kan kom nie. Dit is 'n goed vertelde
amusements-verhaaltjie, net geskik vir spoorweg-lektuur. As die outo
verby Majoeba en ander slagvelde ry, dan vergeet Pietjie vir 'n ruk sy
"verhewe romantiese gedagtes" (p. 48) en verval in patriotiese
oorpeinsings. Af en toe laat Wolla ons effentjies glimlag, maar die
humor is soms plat by die grond, "'n Kêrel het eenmaal gesê, hy dink hy
kan gewoon word om te lewe op kasterolie, as hy net lank genoeg kan
aanhou daarmee. Ek glo dit goed." (p. 64.)
Wolla vertoon 'n bedenklike ratsheid in letterlike vertaling uit
Engels, soms van die _slang_ soort. "Om alles te kroon (p. 3 en 68);
Wel, van al die pedante snuiters ... vat die vent die koek (p. 127);
Wel, ek was al net siek van die plek (p. 93); Vir eenmaal het hy niks te
sê gehad nie.... (p. 123); Ermelo Hoger Skool" (p. 1); ens.
§ 22. "Slypsteen".
"Slypsteen" het blykbaar De Waal se romans goed bestudeer. Hy gebruik
motiewe uit _Johannes van Wyk_ en _Die Twede Grieta_, maar slaag daar
nie in om sy storie so oulik inmekaar te draai nie as De Waal. Hans is
die "karakterlose wreedaard" (p. 79) van die verhaal _Broerliefde_
(1921). Maar hoe volleerd in duiwelstreke ook, hy word uitoorlê deur
Gert, wat 'n plaas in die heilige-kalender verdien.'n Gesteelde kind
veroorsaak 'n verwikkeling, waardeur Gert byna met sy suster trou. Daar
is 'n oujonkman, wat sy bes doen om 'n paar grappies te maak, in sy
"mymering" 'n hele storie vertel en in sy moralisasie tot by Adam en Eva
verdwaal! (Hoofstuk IX). Twee opgeskote seuns wat stroebeling kry, laat
Slypsteen so praat: "Ek meen, dat as jy jou nie verbeter nie, 'n
treurige toekoms jou deel sal wees, en jy 'n armsalige uiteinde sal
hê."--"Jou kleine niksnuts!" skree Hans.... "Wag, wag, Hans," hervat
Gert, ... "Kyk, toe jy daar op Kransburg my oor 'n draai gegee het, toe
moes ek dit verdra, maar sinds daardie tyd het ek 'n bietjie groter
geword. Egter, waarom sal ons nes vuil skuim teen mekaar bruis. Daardeur
sal my karakter net besoedel word, en jy nog dieper in die modder sak as
waar jy al reeds sit" (p. 47). Mens sou sê die brawe Gertjie was al 'n
paar jaar op die Teologiese Kweekskool!
Op die heel laaste bladsy word in die gouigheid drie huwelike gesluit,
terwyl selfs die oujonkman nog verloof raak aan 'n ryk weduwee! Hans
trek na Rhodesië. Of hy daar nog altyd "helse planne" brou word nie
vermeld nie!
Slypsteen skryf 'n eentonige styl, waarin nooit iets persoonliks
opklink nie. Hoe weinig hy sy taal beheers blyk uit voorbeelde soos die
volgende: "geondersoek (p. 17); sobat (p. 109 en 116); speuljies (p.
109); poosjie (p. 85); op plig (p. 91) en die verkleinwoorde: soenjie,
swaweljie, ens.
VOETNOTAS:
[162] Hierdie feite is ontleen aan _Die Brandwag_, Des. 1918.
[163] Vgl. _Die Burger_, 23 Sept. 1921.
[164] Eerste hoofstuk in _De Goede Hoop_, Jan. 1904.
[165] _Die Burger_, 12 Aug. 1921.
[166] Vgl. vir "voorbodes" van die Twede Beweging: E.C. Pienaar, _Taal
en Poësie van die Twede Afrikaanse-Taalbeweging_, 2de druk, p. 195.
[167] De Waal in _Die Burger_, Aug. 1921.
[168] Voorwoord Vyfde Druk, waaraan al die sitate ontleen is.
[169] J. Prinsen: _De Oude en de Nieuwe Historische Roman in Nederland_,
p. 18.
[170] _Die Burger_, 12 Aug. 1921.
[171] Volgens Prinsen, t.a.p., p. 51 is die "romantische roes in Scott
gekristalliseerd. Van dit kristal is Van Lennep de grove namaak in
ordinair vensterglas." Na 'n vergelyking van die twee skrywers kom
Prinsen tot die gevolgtrekking, dat al oorspronklikheid van Van Lennep
is "een zekere Hollandsche, soms lamlendige, soms goedmoedige
breedsprakigheid en een evenzeer Hollandsche ordinaire neiging tot
laag-bij-de-grondsche moppigheid." p. 53.
[172] Louis Maigron, _Le roman historique_, gesiteer deur Prinsen,
t.a.p., p. 1.
[173] Prinsen t.a.p. p. 7.
[174] id. p., 25.
[175] id. p., 21.
[176] _Het Dagboek van Adam Tas_: Leo Fouché, Hoofdstuk II § 1-3.
[177] t.a.p., p. 362.
[178] _J. v. W._, p. 133.
[179] _Dagboek_ onder datum 2 Febr., p. 126. Vgl. ook p. 142 waar Tas
gewaarsku word: "ook zeijde hij mij dat ik op mijn hoede moeste
weesen...."
[180] _Dagboek_, p. 138 onder datum 18 Feb. 1706.
[181] t.a.p., p. 142.
[182] p. 150.
[183] _J. v. W._ p. 133.
[184] _Dagboek_, p. 90.
[185] _J. v. W._ p. 134.
[186] Eers op p. 232 verneem ons, dat Jan van Meerland op die see
gesterf het.
[187] Fouché, _Dagboek_, p. 236.
[188] _J. v. W._, p. 187.
[189] Fouché, p. 248.
[190] p. 242.
[191] t.a.p., p. XXVI.
[192] Twede Druk, 1921.
[193] Prinsen: _De Oude en de Nieuwe Historische Roman_, p. 91.
[194] id.
[195] t.a.p., p. 104.
[196] _Taal en Letteren_, 1892.
[197] Vgl. hierby nog Prinsen: _Handboek tot de Nederl. Lett. Ges._ p.
613-614.
[198] J. Koopmans: _De Beweging_, 1913.
[199] _J. v. W._, p. 126.
[200] t.a.p., 164.
[201] t.a.p., p. 250.
[202] _Tw. Gr._, p. 160.
[203] t.a.p., p. 242.
[204] Vgl. p. 217.
[205] t.a.p., p. 261.
[206] p. 283.
[207] p. 295.
[208] Feitlik die enigste menslike gevoel, wat beide Gert en Phineas
besit, is liefde vir hul ... perde!
[209] _Nederlandsche Romancières van onzen Tijd_, p. 10.
[210] _Tw. Gr._, p. 305.
[211] t.a.p., p. 38.
[212] t.a.p., p. 306.
[213] _J. v. W._, p. 210.
[214] _Tw. Gr._, p. 331.
[215] _Taal en Letteren_, 1892.
[216] _Tw. Gr._, p. 225. _Dag_ op dieselfde pagina is seker 'n drukfout
vir _nag_.
[217] t.a.p., p. 233.
[218] t.a.p., p. 89.
[219] t.a.p., p. 313.
[220] t.a.p., p. 229.
[221] _Tw. Gr._, p. 349. Beter geslaag is die beskrywing van Johannes se
kamer, _J. v. W._, p. 163.
[222] Vgl. Rémy de Gourmont: _Esthétique de la langue française_.
[223] _Ferdinand Huyck_, p. 42.
[224] o.a. _Ferd. Huyck_, p. 91.
[225] Vgl. o.a. _J. v. W._, p. 101, 122, 201; _Tw. Gr._, p. 200, 357.
[226] Uit _J. v. W._
[227] Uit _Tw. Gr._
[228] _Dichtbloemen_, p. 150.
[229] _J. v. W._, p. 63 en 226.
[230] Vgl. hiermee _Tw. Gr._, p. 233-4 waar Krysie ook 'n kappie dra.
[231] t.a.p., p. 106. Uitgave Sijthoff.
[232] t.a.p., p. 44.
[233] Vgl. ook _J. v. W._, p. 174.
[234] J. Mathijs Acket: _Nieuwe Taalgids_, 15de jg., 6de afl., p. 275.
[235] _Tw. Gr._, p. 67.
[236] t.a.p., p. 295, 311.
[237] t.a.p., p. 14.
[238] Twede Druk, p. 153, noot.
[239] _Die Burger_, Aug. 1921.
[240] Vgl. ook Dr. Pienaar se dissertasie, p. 151-6 en Dr. Boshoff:
_Volk en taal van Suid-Afrika_, p. 407-424 waar die kwessie uitvoerig
bespreek word.
[241] Vgl. hiermee _J. v. W._, p. 210 "'n Vreesagtige hart sal nooit 'n
flinke vrou vang nie."
[242] Vgl. p. 62, 'n _verhewe_ betrekking in die diens van die Kompanie.
[243] Vgl _J. v. W._, p, 226 en _Tw. Gr._, p. 237.
[244] Vgl. _Tw. Gr._, p. 296.
[245] Vgl. ook _J. v. W._, p. 199 en _Tw. Gr._, p. 333.
[246] _Tw. Gr._, p. 309, 51, 80.
[247] t.a.p.. p. 159.
[248] _Die Burger_, Aug. 1921.
[249] _De Beweging_, 1913.
[250] Ook in Engels verskyn as _Dark Johannesburg_.
[251] Lewensskets ontleen aan _Prozabundel_ van Hoekstra en Viljoen.
[252] Die derde druk verskyn nou in afsonderlike afdelings.
[253] Vgl. Hoofstuk I, § 9.
[254] _Taal en Poësie^2_ ens., p. 58-64.
[255] Sien Hoofstuk X.
[256] Nuwe Deel I. Sitate uit die nuwe druk word afsonderlik vermeld.
[257] Vgl. die opmerkings oor 'n eenvoudige styl op p. 190-1. In _Die
Banier_, Julie 1921, staan ook 'n artiekel oor: _Lett. Styl._
[258] _Opvloog_ op p. 5 is seker 'n drukfout.
[259] O.a. p. 17. Vgl. _Ons Weg_: "elk 'n man", p. 136.
[260] Vgl. p. 46.
[261] _Taal en Poësie_ ens.^2, p. 329. In 1921 het nog van Malherbe
verskyn: _Die Timmerman_, 'n Verhaal in Verse en _Koringboere_ 'n
toneelstuk; in 1922: _Rivier en Veld_, 'n digbundel.
[262] _Die Brandwag_, Des. 1918.
[263] _Vergeet Nie_ (1920), p. 198. Ek kursiveer.
[264] t.a.p., p. 91. Ek kursiveer.
[265] Vgl. p. 15.
[266] p. 89. Ek kursiveer.
[267] Sy het nog wel 'n broer, "wat op die aangrensende aanleg woon",
maar van hom verneem ons net, heeltemal teen die end van die roman, dat
hy na Servaas se gevangeneming die plaasbelange behartig 't--'n rol wat
erg onwaarskynlik klink.
[268] p. 129.
[269] _Over Literatuur_, p. 110.
[270] p. 138.
[271] _Uitgebeiteld_ is minder gelukkig, want terwyl ons deur die woorde
om_woon_ en slapende die goliat-rotse as =lewende= monsters voel, laat
_uitgebeiteld_ weer aan 'n dooie materie dink. "De hoofdzakelijke
schoonheid van een "beeld" bestaat daarin, dat het de _verborgen
eenheidsessentie_ van twee verschillende of zelfs schijnbaar
tegenstrijdige begrippen, zaken of wezens aantoont. En hoe duideliker en
overtuigender ons die eenheid wordt aangetoond, hoe grooter onze
verrukking is." (M.H. v. Campen _Over Literatuur_, p. 138). Die
_verborgen eenheidsessentie_ wat Malherbe ons eers so goed laat voel,
verbreek hy deur een ongelukkige woord.
[272] p. 65.
[273] Die verkeerde gebruik van _bende_ is oor die hele land verbrei
deur 'n welbekende lied uit die _Hallelujah_-bundel, waarin van "'n
Daniëlsbende" sprake is! Ook Von Wielligh praat in _Eerste Skrywers_ (p.
138, by die portret) van "die klein _bende_ van die Genootskap van Regte
Afrikaners".
[274] 'n Germanisme.
[275] Vgl. nog p. 101, 158, 104; en p. 24, Piet met sy _onnoembaar_ soet
glimlag!
[276] Die Kommissie vir Taal en Lettere het gerappotteer: "'t Novelletje
... _Twee Susters_, hoewel taal, stijl en inhoud nog veel te wensen
overlaten, is nochtans van genoegzame historiese waarde en geeft blijk
van belofte voor de toekomst ..." _Akademie-Jaarboek_ V, p. 51.
[277] Meedelings van Oud-President F.W. Reitz.
[278] Meedeling van die heer J.H. Malan. Vgl. ook voorwoord van "Oom
Fanie". Sitate volgens die 1ste druk.
[279] Die biografiese feite is ontleen aan _Die Brandwag_, Des. 1918.
[280] _Die Brandwag_, Des. 1918.
[281] _Die Brandwag_, Des. 1918.
[282] Brief van 6 Jan. 1922.
[283] D'Oliveira, _De Jongere Generatie_, p. 21.
[284] t.a.p., p. 70.
[285] t.a.p., p. 139.
[286] Querido: _Over Literatuur_, p. 43.
[287] p. 8. Twede druk. Ek kursiveer.
[288] Vgl. ook p. 206 en 222. In _Op Veld en Rande_ kry ons net eenmaal
'n toespraak tot die "geduldige leser" (p. 101).
[289] Vgl. p. 108.
[290] In _Die Burger, Nuwejaarsno._ 1922 en _Die Brandwag_, Des. 1921.
[291] _Die Burger, N.J. No._ p. 19.
[292] _Die Brandwag_, t.a.p., p. 172.
[293] Die lewensskets is ontleen aan _Die Brandwag_, Des. 1918.
[294] O.a. p. 14-15, 17-18, ens.
[295] O.a. p. 7.
[296] W.L. Cross, _The Development of the English Novel_. (1920), p. 64.
[297] Vgl. ook p. 47: "goue velde met karmosyn geskilder".
[298] Lewensskets ontleen aan _Die Brandwag_, Des. 1918.
[299] Sonder jaartal. Die meeste verhale is in 1914 vir _Ons Moedertaal_
geskryf.
[300] _The Contemporary Short Story_, (p. 101).
[301] _Die Brandwag_, Des. 1919.
[302] _The Works of E.A. Poe_ I, p. XI (1866).
[303] t.a.p., p. XII.
[304] _The Supernatural in Modern English Fiction_, p. 59.
[305] Uit: _Lett. Leesboek_, Bot-Kritzinger.
[306] Alle sitate volgens 2de druk.
[307] Hy vergeet selfs die "groot hanglamp", want op p. 40 word die
huisgodsdiens by kêrslig gehou.
[308] So word die meeste saamgestelde woorde dwarsdeur sy werk geskryf.
[309] Vgl. hiermee: "'n wit seil bemaste Jonge Thomas", _Ou Malkop_, p.
168.
[310] Vgl. ook p. 100: "iedere stamp en skok, wat die wa gee is 'n
verwyderende skeur in droewige harte."
[311] Brief van 17 Jan. 1922.
[312] Vgl. b.v. p. 74.
[313] Meedeling van die outeur.
[314] Vgl. ook nog o.a. p. 29.
[315] O.a. p. 194 "Daar dit nie goeie maniere is om af te luister wat
sulke twee jonge mense ... praat nie, word die gesprek hier nie
meegedeel nie."
[316] Vgl. ook p. 238. "Die twee is getroud ..." ens.
[317] Oorspronklik as vervolgstorie in _Die Huisgenoot_ verskyn; in 1921
in _Die Burger-Leeskring_ uitgegee.
[318] Vgl. o.a. ook nog p. 210. "Ek laat dit aan die verbeeldingskrag
van die leser oor ..."!
[319] O.a. p. 184.
[320] Waarom is dit "die treurspel van mislukte lewens"?
[321] Ek kursiveer.
[322] Vgl. b.v. p. 41. "Albei sê baie wat nie juis vir ons van belang is
nie". Hoofstuk XIX staan op 'n verkeerde plek, en daarom moet die leser
uitgenodig word "om 'n weinig terug te gaan"!
[323] Vgl. ook die plotselinge omkeer by Oom Tjaart, p. 234.
[324] Die sgn. _proloog_ kan ook gerus weggelaat word.
[325] Ook _gespot in M. v.d. V._, p. 201.
[326] O.a. p. 61.
[327] O.a. p. 183.
[328] _The English Novel_: Walter Raleigh^5, p. 268.
[329] Willem Kloos in _De Mannen van '80 aan het Woord^3_: D'Oliveira p.
46.
[330] t.a.p., p. 76.
[331] Lodewijk van Deyssel. t.a.p., p. 32.
[332] Herman Robbers in _De Jongere Generatie_: D'Oliveira, p. 120.
[333] 2de druk 1918.
[334] Prinsen: _De Oude en de Nieuwe Hist. Roman_, p. 71.
[335] Vgl. p. 127.
[336] _Pensées de Pascal_, par A. Gazier, p. 318.
[337] t.a.p., p. 158.
[338] Vgl. 'n dergelike naïewe opmerking op p. 178: "'n Boerenhave
(sic!) was daar nie in die ganse volksplanting nie ..."!
[339] Vgl. nog p. 80: "Die rus en kalmte ..." en p. 81: "Is dit nie
dieselfde streling ..."
[340] Vgl. o.a. nog p. 199, 29.
[341] Dwars deur die boek word dié woord en ook _uitwei_ verkeerd
gespel. Dimunitiewe op _-fie_ ook. Vgl. ook neer_vlei_ op p. 192, ra_t_
op p. 121. Die sinstorende drukfoute moet, soos die skrywer my meedeel,
gewyt word aan die besonder omstandighede, waaronder die boek gedruk is.
[342] Die ketting-sin op p. 67 lyk egter wel "ghevernuftizeert".
[343] Is. Querido: _Studiën_, p. 219.
[344] Voorrede: _Griane_.
[345] Benjamin Constant: _Adolphe_.
[346] O.a. p. 81.
[347] 'n Ongelukkige koppelwoord.
[348] Waarom die stuitende en onnodige herhaling van _spinnekop_?
[349] Vgl. p. 220 b.v.
[350] Vgl. b.v. p. 7.
[351] Verstaan: glase.
[352] Vgl. nog p. 171: berge--werwe--swerwe; p. 194 dwars bars.
[353] Duister is ook: "dat die ou jong simpatie ken", p. 188.
[354] Vgl. o.a. p. 184-204.
[355] Daar is ook 'n verpleegster, wat 'n _engellied_ sing, (p. 71).
[356] Op pag. 207.
HOOFSTUK VI.
Satieries-Humoristiese Prosa.
§ 1. Ds. Willem Postma. (1874-1920). (Dr. O'Kulis).
Ds. Willem Postma was 'n seun van Prof. Dirk Postma, die vader van die
Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika. Hy is in 1874 in Burgersdorp gebore,
waar hy hom vir die leraarsamp voorberei het onder Prof. Jan Lion
Cachet, (Ou Oom Jan). Op Bethulie, Bloemfontein en Reddersburg was hy
predikant. In die oorlogsjare (1899-1902) moes hy uitwyk na Middelburg,
K.P., omdat hy geen eed van trou wou aflê nie. Daar het hy die kos vir
sy gesin in 'n winkel en deur privaatlesse verdien.
Onder groot moeilikhede het hy die gemeente in Bloemfontein gestig. In
Mei 1905 het hy onder die skuilnaam _Jong Afrika_ in die Hollandse
_Friend_ begin te skryf oor die Afrikaanse taal, sonder dat hy iets van
Preller se stukke afgeweet het. As gevolg van die groot byval het Ds.
Postma toe gereeld bydraes onder die tietel _Oogdruppels_ gelewer. Toe
die setter verstaan, dat die ondertekening van die eerste stuk, nl.
_Okulis_, oogdokter beteken, het hy daarvan Dr. O'Kulis gemaak en so het
die naam gebly. "Deur dié stukke het hy hom as volksman geopenbaar, het
hy hom 'n weg gebaan na die hart van die Vrystaatse volk ...," verklaar
Totius.[357] In Bloemfontein was hy ook die stigter van wat tans bekend
is as die "Voorbereidende Tegniese Skool".
In die aangehaalde artiekel gee _Totius_ 'n paar persoonlike
herinneringe en sê o.a. dat hy "nie maar 'n merkwaardige figuur (was)
nie, maar 'n heldeverskyning". Van hom het verskyn: _Die
Eselskakebeen_,[358] _Doppers_ (1918) en _Die Boervrou_ (1919).
In _Die Brandwag_ (1912) het hy 'n teorie oor die ontstaan van Afrikaans
uitgewerk.[359] Sedert 1918 was hy lid van die Akademie. Van belang is
nog dat sy vriende huiwerig was oor die uitgawe van die _Eselskakebeen_.
In 1920 is hy oorlede.
Die Eselskakebeen.
In _Die Brandwag_[360] het die skrywer verklaar, dat die boek 'n
"suiwere outobiografie" is met uitsondering van die laaste hoofstuk.
Maar dit is veel meer; dit is ook die biografie van etlike Afrikaner
geslagte, wat nog vir 'n tiental jare na die Anglo-Boere-oorlog gekreun
het onder dieselfde treurige onderwysstelsel deur hom beskryf. Pas in
die laaste jare het daar verbetering gekom en in sommige dele van ons
land heers feitlik dieselfde misstande noù nog.