ook meestal doodbedaard. Hy vind dit heeltemal billik, dat Anna "die man
se innerlike (moet) leer ken, wat verlang dat hy haar lewensgesel sal
wees" (p. 84). En as dit blyk dat sy verwagtings op 'n sandbank gebou
is, bring Pascal hom tot die heldhaftige besluit: "Hy sal losbly van
homself(?), om nie te verlang nie, dat sy vir hom liewer as vir 'n ander
sal hê en dit net omdat hy vir haar lief het" (p. 116). Van lange duur
is die filosofiese wysheid egter nie, want hy gaan slaap "met die
gedagte wat streef om die holligheid in die huis en haard tog eenmaal op
te vul met die geluk waarna hy in sy troostelose allenigheid smag" (p.
117). Dit kom my voor dat die neiging van die outeur om in die persoon
van Hugo die Hugenote te idealiseer hom hier parte speel. "Hy (behoor)
ook groot genoeg te wees om vir hom (aan 'n teleurstelling) te
onderwerp, soos hy met sy geloofsgenote gewoon was om te doen" (p. 116).
Maar van die grootheid merk ons nie veel nie, want as hy gaan slaap,
verlang hy al weer na Anna, doen hy dus presies, wat hy hom voorgeneem
't om nie te doen nie!
Die slemppartye van Lourier en De Meurs is miskien die besgeslaagde
toneeltjies in die boek. De Meurs met sy toegeknipte oog en knorrende
brak. Lambert in sy astrante vrindskaplikheid is goed geteken, terwyl
die dialoog meestal fris en lewendig is. Hoe styf en onnatuurlik word
dit egter op ander plekke! "Ja, as dit (die liefde) die diepte van die
ware moederliefde het en 'n vermeende liefde nie 'n bandelose drif is
nie wat te dikwels en helaas, al te gou tot 'n ontnugtering van die
werklikheid (?) kom." Sulke en nog swaarwigtiger betoë lewer Jacob de
Smit op p. 137. Hy praat van "'n nimmereindigende lewenswroeging",
terwyl ook Isabella so deftig soos 'n dominee redeneer: "Jy sien daar so
beteuterd en ontredderd na liggaam en siel uit, asof jou sterwensuur
naby is." De Smit vertel Lourier dat sy ouershuis "nou 'n droom, 'n
ysingwekkende, nimmereindigende herinnering (is). Terwille van (sy
moeder) het (hy) nog teen die verdrietelikhede van die lewe manhaftig en
hygend geworstel...." (p. 46). De Smit met sy triestige beskouings moet
dien as teëhanger van Lambert Lourier met sy lugtige swerwersnatuur.
Maar die hele selfmoordepisode behoort tot die swakste gedeeltes van die
boek. Malan verstaan nie die kuns om deur intuïtiewe deurdringende
details sy persone te laat leef nie en De Smit bly vir ons 'n skim. Sy
teatrale lamentasies mis alle egtheid en die tekening van sy geval is so
alledaags, dat dit by ons geen dieper gevoel opwek nie dan soortgelyke
berigte, wat ons af en toe terloops in 'n krant raaksien.
Die onverstaanbare praatjies van Aploon oor Boeddhisme lyk baie na
onhandige vertalings uit 'n handboek oor Oosterse wysbegeerte. Onder
ander sê hy: "Die mens het geen eie ek nie. Hy bestaan uit 'n
liggaamlike uiterlike gevoel, waarneming, begeerte en bewussyn wat hy
hom kan verbeel en as hy sterf, plof dit almal uiteen" (p. 59). Die
vertalings uit Pascal is ook nie almal gelukkig nie "Die teenwoordige
is nooit ons _end_ nie...." (p. 115). Die Franse teks lui: "Le présent
n'est jamais notre fin: le passé et le présent sont nos moyens; le
seul avenir est notre fin".[336] Dit lyk baie of 'n Engelse vertaling
Malan hier op 'n verkeerde spoor gebring 't, want uit die verband blyk
dit dat Pascal wou sê: Die teenwoordige is nooit ons _doel_ nie.
Onduidelik is ook Malan se vertaling van: "Si nous naissions
raissonnables et indifférents, et connaissant nous et les autres, nous
ne donnerions point cette inclination à notre volonté.[337] "As ons
onverskillig--oplettend...." ens. (p. 115).
Onverstaanbaarheid is 'n vaste kenmerk van Malan se styl. Telkens stuit
mens op sinne, wat jy drie of vier keer moet lees, voordat dit op 'n
manier duidelik word. Sy verwronge uitdrukkingswyse laat mens dink aan
'n swaargelaaide wa, wat kreun-kreun teen 'n knaende opdraand uitgesleep
word.
Die duisterheid word meestal veroorsaak deur 'n onbeholpe sinsbou en
woordskikking, of 'n verwarde gedagtegang. "'n Halwe of hele bottel wyn
by glasieswyse genuttig in 'n aand deur een persoon, is nie juis beskou
deur die fatsoenlikste in die land nie, dat 'n mens op 'n ongeoorloofde
wyse oor jou maat gaan." (p. 92); "Ek snap dit nie, maar ek glo dat 'n
Indiese bende ook in die rigting van die onsienlike en harmonie vir
hulle beweeg" (p. 122); "Daarmee is hulle die aand, byna histories vir
die famielie se geskiedenis uitmekaar" (p. 126); "Hugo redeneer, dat
hier daar nou 'n mooi geleentheid moontlik sal kom ..." (p. 101); "Die
okkultistiese wysbegeerte ... had 'n vèrreikende invloed op die
ongelukkige man, waaroor hy dae lang steeds gedroom en met sy eie
toestand vergelyk het." (p. 61); "In geen land is 'n somersnag
bekoorliker nie as in Suid-Afrika.[338] Die suidooste wind het af en toe
die dag gewaai en alhoewel dit in Olifantshoek byna pynlik was, die
alom-besielende stilheid in die natuur, kon die aanhoudende dreuning van
die "Sedoos" se geblaas ... nog duidelik gehoor word ..." (p. 132); "Vir
sy onderwyserskap wil hy verhoging van traktement hê, wat maar twee dae
in 'n week ... duur" (p. 12); "Dit was ons leiers se grootste fout
gemaak, dat hulle ..." (p. 19); "Vir haar skyn daar met 'n oormate van
poeier aan die gesig, voorligting oor betaamlikheid en stemmigheid
sonder suur en spraakloos te wees, ten minste ontbreek te hê" (p.
144-5).[339]
Naas meer sulke voorbeelde kom daar nog baie staaltjies van onbeholpe
styl en verkeerde woordgebruik voor, waarvan enkele voorbeelde ter
tiepering gegee word: "Die geplas van die strooidak neerstromende water"
(p. 15); "oorstelp" (p. 64); "En as hy met ander honde op straat brutaal
is, dan as hy aan die kortend kom, vlug hy tussen sy baas se bene, wat
sy Nimf ... dan met sy stok verdedig" (p. 69); "ontbreek" (p. 72); "Toe
hy sy hand bo sy oë hou, om die gedaante ... te ontsyfer" (p. 74);
"herinner" (p. 124); "onderhoud" (p. 135); "Hy het ... so skokkend
geskrik" (p. 149); "bevel" (p. 178).
Storende herhaling van dieselfde woord kom maar al te dikwels voor:
"Hy kan moontlik Hugo se sukses al onmoontlik gemaak het;
ongetwyfeld--sonder twyfel; belangstelling ... gestel het of stel" (p.
82-3); "weer ... weer ... weer" (p. 86, in een sin); so ook "buurman"
(p. 102); "Toe was sy ook etlike male voor die spieël en vol van mooie
bespiegelings oor haar indrukwekkende postuur ..." (p. 146); "almal
... almal; wispelturige; Daar was ten minste 'n kenlike gemoedsvrede
... in die kombuis van Pierre Rousseau kenbaar" (p. 9); ens.
Die beskrywing van die verjaardagfees op die kasteel in Hoofstuk XVII
mag in alle opsigte histories juis wees, maar met kuns het dit seker
niks te maak nie. "Eindelik tree die goewerneur, onder menigvuldige
buigings van die gaste ... binne. Daaronder word opgemerk, onder meer,
landdros de Meurs, lede van die Politieke Raad, ander vernaamste
ingesetene van die stad.... Isabella was in 'n platgeplooide swart
syrok, mevr. luitenant Rheede in 'n polonnaise-plooirok...." (p. 153-4).
So 'n verslag kan die jongste rapporteur van _Die Volksblad_ ook skrywe!
In wat blykbaar as 'n kunswerk bedoel is, behoort so iets, om die minste
te sê seker nie voor te kom nie.
Malan het 'n manier om met die grootste erns uit te wei oor alledaagse
onbelangrikheidjies. "Anne wat in die kombuis besig was om te stryk, het
binnegekom nadat Anna, haar dogter, vir haar van die gaste vertel het en
sy het hulle almal hartlik welkom geheet, nadat sy vir hulle gegroet
het" (p. 8). Nou weet ons dit tog sekuur: eers groet, dan welkom heet!
Maar, "intussen sal Anna voorbereidsels vir die ete maak" en "solang die
gaste en Pierre oor die rit, die weer en die boerdery praat is die tafel
gedek en verder alles in verband met die aandete in orde gebring. Toe
hulle almal aansit, was daar genoeg vir almal." Gelukkig vir die
huisvrou, maar hoe sy dit so sekuur kan weet by die begin van die
maaltyd al, is nie erg duidelik nie! Dan volg 'n uitweiding oor die
"Fransche brood". "Na die ete is die huisgodsdiens, wat deur Pierre
_gelei is, waargeneem_. Eers is 'n hoofstuk uit die Bybel uit
voorgelees, toe 'n psalmvers gesing, ens ..." Waarom moet sulke
welbekende sake so plegtig meegedeel word? Hier het Malan nou 'n mooi
geleentheid gehad, om deur enkele plastiese trekkies, deur die tekening
van 'n paar gebare of die aanduiding van 'n reeks klein handelinge sy
persone uit te beeld. Maar vir hom is dit, as historikus hoofsaak, dat
die leser moet weet van "die worsteling van die Camisarde, (wat) op die
punt is om onderdruk te word".
Na die huisgodsdiens gaan die gaste in die kombuis om die vuurherd sit.
Die poging om die nuwe atmosfeer aan te dui is nie erg gelukkig
nie--daar is storende herhalings en verwronge sinsbou--terwyl die
volgende sin seker uit 'n kinderboekie verdwaal het: "Anne vra vir Anna
om die tessie met die stoof asseblief te gaan haal; en nadat sy dit
gebring het, (gewigtige meedeling! P.C.S.) het sy vir haar moeder daar
kole met die tang ingedoen en dit het onder Anna se voete in die stoof
gekom"! (p. 9-10).
Gevoel vir die natuur het Malan wel, maar hy vergenoeg hom meestal met
konwensionele beeldspraak. Die bergpunte gooi hul "wit musse" ongeduldig
af (p. 5); "van die sonneskyf (spat) 'n see van gloeiende vonke (af)"
(p. 6); "Statig en deftig is die son reeds agter die westerkimme
weggestap in sy fonkelende mantel van goud en oranje en violet" (p.
199). Waag hy hom aan 'n nuwe beeld dan kry ons rariteite soos die
volgende. 'n Wyfie-kokkewiek antwoord haar maat "in 'n perfekte maat
..., met _halleluja's_" (p. 63), terwyl die lenteson elke jaar
"nimmerfeilend oor elke boom en blad na 'n gure winternood _halleluja's_
neergiet--helaas, helaas, ook as requiem vir die voorgeslag wat verby
is, wat leef, wat kom." (p. 80-1). Halleluja's as requiem! 'n
_Voor_geslag wat leef, wat kom! Dit staan daar!
In hoofstuk III moet 'n vergelyking van die voortreflikhede van
"eiland- en waterleipatats" ons in die stemming bring vir 'n lofrede op
die Bergrivier "die lewensaar en voeder van die allereerste wegbaners in
die nuwe vaderland" (p. 38). "Aan sy oewers is hy die een na die ander
geslag as 'n neulende _kindjie_ in die skommelende wieg, 'n
nooit-vergete troos." Maar in die volgende sin hoor ons: "By hulle moes
die Bergrivier se aansyn en waterrippeling die afspieëling van 'n
_moederportret_ gewees het ..." Dat "die puriteinse gedeelte van die
volk ... die rooivlag ... uitgehang het" teen die ou bruilofsliedjies is
'n anakronistiese beeld, wat 'n snaakse indruk maak in die
agtiende-eeuse sfeer. (p. 183.) In die "aambeeldklanke aan die oewers
van die Eersterivier" klink 'n harmoniese toon, maar waarom moet ons
driemaal hoor dat die water "haastig" is? (p. 81).
Stereotiepe uitdrukkings soos die volgende kom dikwels voor: "'n
Skynende lig in die ... dikste duisternis" (p. 108); Lourier bly "as 'n
soutpilaar staan" (p. 86), en voel "asof hy langsamerhand in 'n see van
wanhoop wegsink" (p. 162); ens. Naas retoriese uitdrukkings soos: "Sy
kreun van sielswroegende spyt" (p. 173) ook die mees alledaagse
beleefdheidsfrases: "By die geleentheid het hulle vir hom met die
innigste hartlikheid vir sy heldhaftige daad bedank en Hugo het dit met
die minlikste bereidwilligheid aanvaar" (p. 176). En hoeveel "sugte"
word daar nie "geslaak" nie! De Meurs "slaak die een na die ander
sielsverstorende sug" (p. 72); Anna "slaak ... 'n diep sug van troos en
verligting" (p. 174); ens.[340]
Onder die anglisismes kom voor: kyk (blik, en iemand besoek, p. 6, 13,
186, 62, 76); sieniek (sienikus, p. 84); "om daar ... so 'n ekshibiesie
van hom te maak" (p. 162); afgetrek (p. 183). Malan gebruik dikwels
Hollandse woorde en wendings: tors (p. 27); desulke (p. 32); verhole (p.
44); ens. Die volgende voorsetsels is foutief: "Uit die gang uit gaan 'n
mens _by_ 'n rei[341] trappe op na bo" (p. 24); "student _in_ 'n
Neerlandse Uni(w)ersiteit" (p. 48); "die kroon was ... _deur_
mak-roosmaryn ... versier" (p. 183); "sakdoeke _aan_ die vertrekkende
gewaai" (p. 189); "As amptenaar van die O.I.K. het hy ... _by_ hom die
stempel van Batavia gedra" (p. 66). Uit 'n taalkundige oogpunt sou daar
nog heelwat op Malan se sinsbou aan te merk wees. Onder ander is sy
gebruik van die dubbele ontkenning, van _het_ en _hê_ dikwels foutief.
§ 18. Ds. J.H. Kruger.
Ds. J.H. Kruger is in 1878 gebore op Venterstad, K.P. Aan die
Teologiese Skool, Burgersdorp het hy gestudeer en daarna enige tyd
onderwys gegee. Sy teologiese studie is in 1899 deur die oorlog
onderbreek. Met die hulp van vriende het hy deur Grootrivier gevlug en
as rebel by die kommando's aangesluit. Na herstelling van 'n wond by
Spioenkop, Natal opgedoen, het hy by Generaal De Wet aangesluit, maar in
die verwarring by die slag van Sandrivier is hy gevang en moes twee jaar
as balling in Ceylon deurbring. In 1906 het hy in Potchefstroom
proponentseksamen gedoen. Sy eerste standplaas was Elliot en van 1911 af
Postmasburg. In 1921 het van hom verskyn 'n roman, _Twee Rampe en Twee
Gelukke_, waaraan in die prysvraag van die firma J.H. de Bussy die
twede, prys toegeken is.
Twee Rampe en Twee Gelukke.
Bram, die eienaar van die plaas Leeukop het agteruit geboer en was
verplig om geld op te neem by sy buurvrou, ou tant Anna Smal, wat van sy
verleentheid wil gebruik maak om haar buffelagtige seun Hans met sy
fynopgevoede dogter Isabella te laat trou. Met skinderpraatjies steek
tant Anna vir Bram op teen die Breed-famielie, sy beste vrinde, wat op
die aangrensende plaas Oupos woon. Isabella het vir Piet Breed lief,
maar haar vader se afhanklike posiesie verplig haar om met Hans uit te
gaan, wat haar na 'n dansparty sleep. Tant Anna en Bram jaag die Breeds
van hulle huurplaas weg, maar Bram se gewete plaag hom so, dat hy sy
dogter en die Breeds kort voor sy dood om vergewing vra. Hans word in
die pad gesteek deur Bram se weduwee en as tant Anna die geld opsê, word
Piet Breed deur die vrygewigheid van Oom Segrys Boshof in staat gestel
om Leeukop te koop.
* * * * *
Die roman is hoofsaaklik in dialoogvorm geskryf. Die gesprekke word baie
breedvoerig weergegee, en as gevolg kry die verhaal hier en daar 'n
slepende gang. Heel weinig word aan die fantasie van die leser
oorgelaat. Daar is soms 'n neiging om alles tot op die been af te kluif.
Groetery, koffiedrinkery en soortgelyke dinge word oor en oor vertel.
Die skikkinge vir die begrafnis word baie omstandig meegedeel en ou
Jefta se relaas (p. 37-40) kon heelwat korter gewees 't.
Die dialoog tref deur 'n besonder losse natuurlikheid. Die mense praat
geen kunstig inmekaar gesette vernufstaaltjie nie, maar hul gesprekke
word gekenmerk deur die sig-sag gang, die toevallig gebrokene van die
geselstaal.[342]
Maar, "gesprekjes weergeven is geen dialoog, hoe letterlijk de
weergegeven woordjes en zinnetjes ook zijn.... De hooge en werkelijk
groote dialoog ontstaat pas in de door de ziel van den kunstenaar
herschapen taal-levingen. Dialoog krijgt alleen dan diepte, als hy
geheel op hetzelfde geïndividualiseerde plan staat van de waarde der
menschen en omgeving. Dialoog scheppen is even moeilijk als tragiek
scheppen, of liever moet zich geheel scheppend oplossen in de gansche
uiting. Evenmin als 'n _fotografische_ opname eener omgeving, die alleen
door de ziel van een kunstenaar er in te brengen stemming kan weergeven
_van_ die omgeving, evenmin kan een _fonografische_ op- en overname van
een gesprek de stemming weergeven van de ziel der wezens die spreken.
Dialoog is stemmingskunst in de hoogste volmaking en 'n innig-levende
dialoog kan nooit 'n klankweergeving zijn van _afgeluisterde_
zinnetjes."[343] Fonografies korrekte sinnetjies is seker volop in die
roman, maar in die pratery van ou tant Anna bereik Kruger ongetwyfeld
iets van die hoë dialoog. En dat sy mense op natuurlike wyse gesels is
ook al iets om dankbaar voor te wees, aangesien so baie van ons skrywers
nog soos Bredero van Rodenburg sê "de Vrouwen, Dienst-meysjens, ja
Stalknechts doe(n) Philosopheren ... dat ick doch meer voor een bewijs
van uwe wetenschap acht, als voor een eygenschap in die slach van
Menschen."[344]
Kruger verstaan die kuns om uit die dialoog die innerlike wese van sy
mense te laat opduik en daardeur bereik hy meer dan baie ander skrywers
met analiese of beskrywing. Tant Anna het skaars haar mond oopgemaak of
ons ken haar al deur-en-deur in al haar skynheilige vroomheid. As
skinderbek veral is sy goed geteken. Op listig-diplomatieke wyse word
die driftige Bram eers opgestook, maar as hy te ver wil gaan in sy woede
laat sy hom bedaar met 'n bybelteks! (p. 66). Deur allerlei gelukkige
trekkies en haaltjies word sy so goed uitgebeeld, dat sy naderhand
lewendig voor ons staan met die vetswam onder haar kin, die vuil-gelige
tande, bleekrooi sakdoek en snuifdosie. Ook van Hans en Jan Booise kry
ons 'n realistiese portrettekening. Ou tant Anna se vroom uitvalle, haar
met bybeltekste deurspekte taal en haar manie om almal te dokter is goed
weergegee. So ook die buffelagtige lompheid van Hans. Maar die
kenmerkende eienskappe van moeder en seun word teen die end van die
verhaal só aangedik, dat die tekening karikatuuragtig word. Kruger moet
dit nie vergeet nie: "il n'y a point d'unité complète dans l'homme, et
presque jamais personne n'est tout à fait sincère ni tout à fait de
mauvaise foi."[345]
Tog is daar 'n paar mooi realistiese toneeltjies uit die lewe op
Tweefontein[346] en die manier waarop Hans van Leeukop verwilder word
(p. 202, vlg.) is 'n gelukkige vinding, wat van diep-psigologiese insig
getuig. Dit is ook waar van die uitbeelding van die oplopende Bram, wat
na die dansparty tot inkeer kom; die kwaai-koppige Oom Segrys, wat dit
nie kan kleinkry nie, dat dit na 'n dansparty altyd so mooi reent (p.
182); tant Martina, wat so trots is op haar "skoon geslagte" en die so
fyn kan uitrafel. Maar Piet bly 'n skim en die maklike manier, waarop hy
eienaar word van Leeukop gee hom die allures van 'n "romanheld". Dit is
die swak punt in die komposiesie van die boek. Oom Segrys se
buitengewone vrygewigheid word wel enigsins gemotiveer deur die feit,
dat die Breeds hom in die stormagtige nag gered 't, maar die oubaas, wat
so 'n swak het vir famielie-betrekkings het tog seker nog nader verwante
gehad, wat meer reg op sy geld het as Piet. Oom Segrys is eenvoudig die
_deus ex machina_, wat die ontknoping van die verhaal moet bewerk. Sulke
goedhartige ooms is maar bra skaars in die werklike lewe.
Die tekening van Isabella is ook net gedeeltelik geslaag. Haar
ervarings op die dansparty is meer die indrukte van 'n dood-onskuldige
teologiese student, wat vir die eerste maal iets van die sondige wêreld
sien en notiesies maak vir 'n retoriese preek teen wêreldsgesindheid.
"Will Bottel het op haar 'n treurige, sonde-vieslike[347] indruk gemaak"
(p. 151). Sy sien hom lê op die vloer "soos iemand in die poel van
rampsaligheid moet lê" (p. 172). "Dit was vir haar of sy in 'n onheilige
omgewing staan en 'n besoedelde atmosfeer inasem, 'n atmosfeer, waarin
verpestende sondekieme ronddrywe" (p. 152). "Die onreinheid en
onheiligheid het haar angstig gemaak, ontevrede, ongemaklik en
verwaarloos laat voel, net soos iemand, wat vuil was en lanklaas gewas
het"!! (p. 177). Sulke opmerkings bewys, dat hier die predikant baas
speel oor die outeur. Hy kon hom nie vereenselwig met die malkop-dansers
in hul "dolle gloria" nie, maar bly 'n onwillige _toeskouer_ van al die
sondige pret. Sy aanvoeling van Isabella se gewaarwordings is
grof-manlik en nie vroulik-subtiel nie. Maar as Isabella met Koos dans,
dan maak hy 'n raak opmerking: "Sy dans en voel, dat dit 'n genot moet
wees om te dans met 'n jonkman, wat sy sou bemin" (p. 163).
Oom Freek is geen figuur wat ons tref deur indiwiduële tekening nie. Sy
mymering op p. 10-11 sit te netjies inmekaar om eg te wees. Dieselfde
indruk maak ook p. 74, terwyl Hans onmoontlik ou Jefta se woorde so
presies in sy gedagte kan nasê (p. 78). Dat al drie reisigers dieselfde
indruk van die verlate Oupos kry (p. 138) is ook onmoontlik. Mooi word
egter die atmosfeer aangedui as Piet in die waanhuis die doodkis
toeskroef (p. 20) en treffend-eg is die uitbeelding van sy
grillerig-bange gevoelens. "Piet verbeel hom meteens, daar uit die
groot, wye spinnekop-nes kom 'n grillerige langbeen....; die verewa
agter in die waanhuis kyk hom aan met groot starende oë".[348] In die
damtoneeltjies is daar stukkies beskrywing van 'n suggestiewe
fynheid.[349]
In die verhalende gedeeltes is Kruger se styl soms so kort afgebyt, nes
een wat ver gehardloop het en nog uitasem sy storie vertel.[350] Eweas
in die dialoog kom hier ook 'n breedvoerigheid voor, wat af en toe
hinderlik word. "Die predikant staan op, maak keel skoon, haal sy bril
uit die skyf, vee dit af, hak hom met albei hande agter die ore vas, gee
'n versie op, lees 'n kapittel en begin toe, so effens oor die
brille[351] loerend." (p. 30.) So 'n eentonige reeks moment-opnames
steek lelik af by realistiese skilderytjies soos die volgende: "Ou tant
Anna lag met wyd oopgerekte mond, die vetswam onder haar ken uitdyend en
die gehemelterooi agter haar vuil-gelige tande wysend." (p. 65.) En wat
maak vlak-vaal sinne, waarvan die volgende maar een voorbeeld is in 'n
letterkundige werk? "Die meeste meisies was in die groot langwerpige
eetkamer, waarin, behalwe 'n eettafel en 'n paar ouderwetse swart
stinkhout stoele, niksnie besonders was nie." (p. 152.) Onbeholpe van
segging is o.a. die volgende: "'n groot mis_stof stof_wolk (p. 70); die
om sy lyf met 'n riem vasgegorde te wye ferweelsbroek (p. 86), Oom Freek
(vra) met bewende ken, waaraan die lang yl baard skud en vlammende oë"
(p. 87); die herhaling van _slaap_ op p. 181.
'n Voorbeeld van smaaklose klink-klank is die beskrywing van die wind op
p. 146. "Draaiende, swaaiende kom met die paaie aangewaai stowwe suile
(stofsuile?), wat soos geel krullende kuiwe opstuiwe. Die hollende,
jollende wind skop die stowwe bolle (stofbolle?) soos dwalende, malende
vuilkolle hoog in die lug in...." So rym en allitereer hy dapper voort
nes 'n poëtaster, wat sy eerste versfabriekie aanmekaar klink!
Ondertussen word die _stofsuile_ van _krullende kuiwe_ tot _stofbolle_
en die weer tot _vuilkolle!_ Komies is die klankeffek in die volgende:
"Die slappe wilkertakke ... skoppermaaie rusteloos, moedeloos, lindelam
heen en weer oor die dam"![352]
In sy beeldspraak is Kruger 'n enkele maal fris en oorspronklik. Ou
Jefta se hemp word deur die wind _bulsak_ geblaas tussen sy skouers (p.
147); Isabella sidder "soos 'n voëltjie vir 'n mamba-slang" (p. 153);
Jana lyk "soos 'n Bloemfonteinse straat, wat ... opgemaak (is) vir die
hertog van Connaught" (p. 149). Die gewone cliché-praatjies is egter ook
volop: Die lykpreek het "byna 'n eeu geduur" (p. 30); "Koud soos 'n stuk
ys, waaraan sy gloeiende hart raak ..." (p. 84); "Haar hart het ...
gebrand van verlange, maar sy moes daardie liefdekole in haar boesem
dra"! (p. 223). Arme meisie!
Storend is die gebruik van 'n driedubbele negatief en weglating van die
dubbele negatief. "Vir haar was daar _niksnie_ aangenamer _nie_ (p. 24)
nooitnie ... nie; ens. "G'n blaartjie het geroer" (p. 7); ens.
Ofskoon die gebruik van dialektiese vorme in die dialoog toelaatbaar is,
moet dit afgekeur word in die verhalende teks. Kruger gebruik o.a.
suffel, groos, espres, bebliek, ens. Wat hy o.a. met _preer_ (p. 204),
_effetroon_ (p. 62), _eenspaier_ (p. 141) bedoel is my onbekend.[353]
Verkeerd is: ongehawende stemme (p. 8), kostelike gordyne (p. 214),
terwyl _moedvallig_ 'n Krugerisme is.
Afsonderlik moet nog vermeld word, dat Kruger sy eie persoon nooit op
die voorgrond dring nie. Hy hou geen toesprake tot sy "geagte lesers" en
moraliseer nie oor sy karakters nie. Van 'n skrywer, wat in sy eerste
werk so 'n psigologiese indringingsvermoë openbaar en so realisties
teken, kan nog veel verwag word.
§ 19. Mej. Sadie Bosman.