man was ds. Pierre Simond, en ons kan aanneem dat voorgaande in hoofsaak
sy lewensgeskiedenis was" (p. 146). Moet hy felle emosie beskryf, dan
pas hy die welbekende _sluier-taktiek_ toe! "Wel, leser, ons sal die
twee vanaand nie verder volg nie. Daar is tye in die lewe van 'n mens
wat te heilig is om aan vreemde oë te ontbloot" (p. 30).[318] Gedurig
dring die skrywer homself op die voorgrond. Hy lewer prekies soos 'n
teologiese student en gebruik selfs die dialoog vir sedekundige
verhandelinge.[319] Die twee "ou seerobbe", wat op p. 160 begin te
praat, het nog nooit soutwater geruik nie! Hoeveel sou die sewejarige
Marie van Henri se storie (p. 15-20) verstaan het?
Die verhaal is van die _Johannes van Wyk_-soort--'n aaneenstrengeling
van awonture--soms erg onwaarskynlike. Daar is 'n toneelheld, wat
wondere verrig, 'n skurk doodsteek en selfs Adriaan van der Stel laat
sidder. Die skurk is "nie geheel sleg nie--geen mens is" (p. 99).[320]
Tog kom daar van die psigologie nie veel tereg nie. Die ontstaan van
liefde is vir Du Biel eenvoudig. "Daar is diepe agting in haar hart vir
haar vriend--'n agting wat besig is om in liefde te verander: _die
enigste weg_ waarlangs 'n edele liefde kan ontstaan"! (p. 53)[321] Die
ingewikkeldste psigologiese prosesse word ons in een sinnetjie
meegedeel. "In een uur het hy van 'n jongeling tot 'n man geword" (p.
38). Ofskoon heeltemal slegte mense volgens Du Biel dus nie bestaan nie,
skyn hy aan heeltemal goeies tog te geloof, want Van Bergen is stroperig
braaf en daar is nog ander ook wat niks op hul kerfstok het nie.
Potsierlik is veral die toneel met Juffr. Le Notre. (p. 54 vlg.)
Die Misdade van die Vaders.
Veel beter geslaag is _Die Misdade van die Vaders_. Hier is die skrywer
op meer bekende terrein, want dit is 'n verhaal uit die
Voortrekker-periode. Jan Alpenveld, 'n misdadiger besluit om aan die
Kaap 'n fatsoenlike lewe te begin. Met sy hoflike maniere verower hy die
hart van Annie Bester, 'n eenvoudige plaasmeisie, die aangenome kind van
Petrus Liebenberg, wat verloof was aan sy seun Tjaart. As Oom Petrus
beswaar maak teen die huwelik, vlug Annie met Jan Kaap toe. Annie is die
dogter van "'n roekelose kêrel en 'n hopelose dronkaard" (p. 11 2^de
druk). "Die Heilige Skrif is vir (Liebenberg) 'n lewendige wet en hy
trag om dit letterlik te volg". Na Annie se vlug sny hy haar naam uit
die famielie-register voor in die Bybel en lees daaruit die vervloeking
plegtig voor: "Die de misdaad der vaderen bezoek aan de kinderen, aan
het derde, en aan het vierde lid dergenen, die Mij haten." Jan Alpenveld
raak na enige tyd in die hande van die gereg maar tussen sy seun,
Nikolaas en Tjaart se dogter, Lenie ontstaan weer 'n liefdesbetrekking,
wat deur dieselfde Bybelteks verydel word. Nikolaas trek alleen na die
woeste Noorde, waar hy later op geheimsinnige wyse groot dienste aan die
Trekkers bewys. Hy ontmoet Lenie weer en val in 'n geveg met die
Kaffers. Tjaart word deur sy vrou geleer, dat die grootste gebod die van
die liefde is.
Twee motiewe uit _Getrou_ word nog 'n keer gebruik. Soos Annette in
haar eenvoud verlei word deur die genoegens van Parys en die mooi
praatjies van La Fontaine, word ook Annie Bester bekoor deur die fyner
lewe in Kaapstad en die vername houding van "Graaf Alpenveld". Van
Bergen bewys sy ou vrinde groot dienste sonder dat sy ware naam bekend
word, Alpenveld net so. Die geheimsinnige "Verdwynende Boerewag" is 'n
knap verafrikaansing van die dolende middeleeuse ridder. In plaas van
gifbrakende monsters veg hy teen leeus; die skone dame word nie uit 'n
onderaardse kerker van 'n betowerde kasteel gered nie, maar uit die hut
van 'n Kafferkaptein.
Die Voortrekkers word verdedig teen lasterpraatjies; die vrymaking van
die slawe, die kafferpolitiek van die Britse regering en die handelwyse
van die Engelse sendelinge word bespreek, 'n Poging word gedoen om dit
alles binne die kader van die verhaal te hou; die historiese uitweidings
is kort. "Dit sou te lank duur om alles hier mee te deel ... en dit is
ook geskiedenis." (p. 124). Dat Du Biel ten spyte van sy goeie verhaal
tog nie daarin slaag om ons in die volle werklikheid van die
Voortrekkertydperk te plaas nie, is hoofsaaklik 'n gevolg van sy
gebrekkige en verouderde tegniek. Hy hou gedurig 'n praatjie met die
leser, gee beskouings oor die gedrag van die karakters, las sedekundige
prekies in net waar hy kan. Die hoofverhaal loop oor drie geslagte, maar
daarby moet ons o.a. ook nog kennis maak met al die bewoners van Uitkyk.
Die gevolg is dat die meeste persone baie vaag geteken word. Selfs waar
dit enigsins uitvoeriger gebeur, soos o.a. met Lenie, kry ons selde die
indruk, dat ons met werklik lewende mense te doen het. Lenie word ons op
p. 59 voorgestel as 'n digteres. Dit word verseker, dat haar vader die
"kundigheid"(!) waardeer, ofskoon ons van die waardering nooit iets merk
nie. Die geduldige leser word op p. 135 weer aan Lenie se digterskap
herinner en 'n gediggie "wat sy in dié dae gemaak het" word meegedeel.
"In die dae" is net voor die Groot Trek, maar op p. 141 word ons
vertel--dis nou 'n goeie paar maande later--dat van dieselfde gedig, wat
ons al klaar gelees het nog net "enkele reëls" geskryf is! Deur sulke
onhandige sette[322] is dit, dat ons in plaas van die uitgebeelde
persone altyd sien Meneer Du Biel aan sy skryftafel, verskans agter
Theal, Cory en ander historisie!
"In 'n oomblik sien hy alles in sy ware kleure. Hy aanskou sy eie siel
in al sy naaktheid...." (p. 144). Dit is van die soort blits-psigologie,
wat so dikwels in _Getrou_ voorkom.[323] Van wat in die siel van
Nikolaas en Lenie omgaan na die indrukwekkende vervloeking deur Oom
Tjaart hoor ons weinig. Du Biel bly te veel aan die buitekant. Nikolaas
"lyk jare ouer: die gewone hoopvolle glimlag is van sy gelaat weg, en in
plaas daarvan staat erns geskrywe" (p. 98).--"Arme Lenie! Sy is nou maar
slegs die gees van wat sy vroeër was; en die treurige en hopelose blik
op haar gesig is onvergeetlik" (p. 99). Later slaag Du Biel daar veel
beter in om ons te laat voel die tragiese noodlot, waarteen Nikolaas
tevergeefs stry. Die vloek wat op hom rus deur sy geboorte kan selfs
deur sy dapperste dade nie weggeneem word nie. "Die misdade van sy
vaders" maak 'n volkome rehabilitasie in die trekkerslaer onmoontlik, en
dat hy sy lewe opoffer vir dieselfde mense, wat hom as 'n onwaardige uit
hul gemeenskap stoot is 'n treffende kliemaks van 'n eg-menslike drama.
Met sy dood is die drama uit, en die slothoofstuk verswak alleen die
indruk.[324] Lenie behoort aan niemand anders as aan die gevalle held
nie.
Deur die kreasie van Nikolaas Alpenveld word _Die Misdade van die
Vaders_ iets meer dan 'n gewone awonture-verhaaltjie. Die moralisasies,
wat 'n groot gedeelte van die roman inneem is van dieselfde gehalte as
in _Getrou_. Daar is geen sprake van mooiheid van segging of
oorspronklikheid nie. "Hoe wonderbaar is ons lewe! Alles is veranderlik;
niks bly vir een enkele uur geheel dieselfde nie." (p. 124.) Van sulke
afgesaagde bewerings krioel die boek. Of anders kry ons twyfelagtige
stellings soos die volgende: "Dit is een van die wonders van die
skepping dat dit in die mag van die mens is om te word wat hy verkies"
(p. 50).
"Die taal en styl openbaar 'n bekoorlike helderheid en eenvoud",
verklaar Prof. J.J. Smith in sy voorwoord. Helder en eenvoudig is dit
seker, maar dit mis alle bekoorlikheid, omdat Du Biel geen eie stem het
nie. Daar is niks persoonliks in sy styl, nêrens iets wat ons ontroer
deur fynheid van segging of klank, nie. Dikwels stuit ons op 'n
eentonige "hul-lerigheid" "_Hul_ wou blomme pluk. Plotseling het _hul_
'n aantal Kaffers na _hul_ sien aankom, en _hul_ het begin hardloop.
_Hul_ het gou gesien dat _hul_ nie sou voorbly nie, en het na 'n dik
plek bosse weggedraai, waar _hul_ gedink het dat _hul_ miskien kon
wegkruip. _Hul_ het die bosse gehaal; maar _hul_ was doodmoeg, en die
Kaffers was kort agter _hul_. _Hul_ moed was al byna op, toe _hul_ by 'n
erdvarkgat kom." (p. 187.)
In die taal is daar 'n paar anglisismes, onder meer die volgende:
"watter goeie doeleinde kan dit dien (p. 98); ontdoen" (p. 132, 228). In
_Getrou_: "En die dogter, is sy _skoon?_ (Hollandisme).--O ja, sy is
gangbaar (p. 39); sy is in geen haas om terug te gaan nie (p. 92);
vroulike vorms" (p. 48). Die gebruik van _beken_ en _erken_ (p. 65, 71),
gelaster (p. 86)[325] is verkeerd.
§ 16. Mevrou M. Jansen-Pellissier.
Martha M. Pellissier is gebore op Bethulie. Haar grootvader was 'n
Franse sendeling. Aan die Hugenote-Kollege het sy in 1909 die B.A. graad
behaal, daarna onderwys gegee in Pieter-Maritzburg en in 1912 in die
huwelik getree met Advokaat E.G. Jansen L.V. Vir jare al is sy een van
die stuwende kragte van die Afrikaanse saak in Natal. Vir verskillende
vereniginge het sy ge-ywer en onder haar leiding het die Saamwerk-Unie
die eerste openbare eksamens in Afrikaans gehou. In verband met die
eksamens het sy haar ook toegelê op taalstudie en met medewerking van
C.M. Booysen 'n Afrikaanse grammatika geskryf. Haar _Brandwag_-verhale
is in 1919 gebundel onder die tietel _Die Veldblommetjie en andere
Verhale_. Verder het sy nog geskryf _Afrikaner Harte_, 'n toneelstuk.
* * * * *
Die meeste verhale in _Die Veldblommetjie_ het 'n duidelike strekking.
Dit is veral pedagogiese en seksuele vraagstukke, wat behandel word.
"Die skryfster toon ons die sedebederf aan wat saam met 'n
bioskoopbeskawing tot ons oorgewaai het" sê Dr. W.M.R. Malherbe in sy
voorwoord. Daar is eintlik drie "veldblommetjies". Een volbring haar
kinderplig ten spyte van die ontevredenheid van haar verloofde, die
ander twee word verlei deur die skynskoon van die wêreld. _Waarom die
Agteruitgang?_ is geskryf "uit oortuiging dat die agteruitgang van ons
mense op godsdienstig gebied grotendeels toe te skrywe is aan die feit
dat Afrikaans nie van die kansel gebruik word nie ..." (p. 47).
Die skryfster gaan só te werk: verskillende episodes uit die lewe word
op so 'n manier samegevoeg, dat dit as afskrikwekkende voorbeeld of
direkte les kan geld. Om haar moraal beter te laat inslaan, verskerp sy
die situasie gewoonlik en eindig met 'n melodramatiese slot, wat soms
nogal onwaarskynlik is, soos b.v. die moord op p. 169. Om meer nadruk te
lê op die didaktiese doel word die lesers direk toegespreek[326] en
beskouings oor die gedrag van die karakters ingevleg.[327]
As gevolg van dié werkwyse het _Die Veldblommetjie_ 'n bydrae op
nasionaal-sedekundige gebied geword, wat 'n ernstige waarskuwing bevat,
en sal meewerk tot opbouing van 'n gesonde Afrikaanse kultuur. Uit 'n
letterkundige oogpunt moet egter die bewuste vooropstelling van 'n
tendens afgekeur word. Die vernaamste fout is "that the moral suggests
the tale far more frequently than the tale suggests the moral"[328].
"Zoodra je de bijgedachte hebt: ik wil 't leven zóó laten zien, dat de
menschen onder den invloed van mijn werk op ideeën komen, die ze anders
niet zouden hebben, moet je het leven een beetje verwringen, datgene er
uitkiezen, waardoor die ideeën worden opgewekt, en zoodoende een
eenigszins valsch beeld geven van het leven."[329] Dit is 'n gevaar
waaraan die skryfster in haar ywer om ons oor te haal tot haar
opvattings nie ontsnap nie, maar dit geld meer die bou en opset van die
verhale, want in die uitwerking van details word ons dikwels getref deur
raak tekening van die lewe op plaas en dorp. Natuurlik kan tendensieuse
werk ook goeie kuns wees. Volgens Frederik van Eeden is die verskil
tussen goeie en verkeerde tendens-literatuur dit: "dat de kunstenaar,
die een zuiver kunstwerk maakt, daarbij wordt bewogen door de schoonheid
van zijn idealen, ook al zijn dit ethische idealen. De mensch, die
onzuiver werk maakt, denkt om den invloed, dien hij op anderen zal
hebben, tracht zijn lezers over te halen tot zijn overtuiging. Dit nu
kan een echt kunstenaar als zoodanig niets schelen. Die let alleen op de
schoonheid van hetgeen hij voor zich ziet. Let u op een van de
hoofdwerken van Shelley, dan voelt u, dat hij in grenzelooze bewondering
is voor hoog-menschelijke eigenschappen. Maar u merkt niet in hem de
kleinste poging om iemand te bekeeren tot zijn opvattingen. Als die
bekeering komt, dan moet ze komen door de schoonheid van wat hij te
aanschouwen geeft."[330]
Bedenklik lyk my die houding, wat Professor Jan F.E. Celliers in sy
voorwoord by die sketse _Uit die Lewe_ van Gawie J. Otto aanneem teenoor
strekkings-literatuur. "Die meeste sketse laat hy heeltemal vir hulselwe
spreek. Dog as egte Afrikaner, wat voel vir sy volk, sien hy met
besorgdheid hoe gebruike en sede onder ons verander, en nie altyd in
voordelige sin nie. Daarom verwyl hy graag met liefde by herinneringe
uit die verlede ... en kan hy nie nalaat nie om nou en dan voor die
ligbeeld te tree wat hy op die doek gooi en 'n paar ernstige woordjies
met ons te praat.... So 'n opbouende strekking vra nie in die eerste
plaas of hierdie of daardie opvatting van kuns daarmee tevrede is nie;
en dit was maar altyd en oral die kenmerk van die letterkunde van 'n
jong volk, wat vir sy opbou waarskuwing en lering nodig het. Van die
ouere skrywers is daar menigeen wat ook, so tussenin, gemoedelik met ons
kan gesels." Die sedeprekery in ons letterkunde kan op dié wyse nie
geregverdig word nie. Aan 'n letterkunde wat in die begin van die
twintigste eeu pas ontluik, moet tog ander eise gestel word, dan aan die
van volke wat al vyf of ses eeue bestaan. Is daar dan miskien sedert die
tyd van Maerlant b.v. geen vooruitgang in kunsbegrip gewees nie? Moet
ons literatuur dan opgebou word op hopeloos verouderde beginsels? Die
Europese volke van vandag het seker nog net soveel "waarskuwing en
lering" nodig as in die tyd van Maerlant, en tog is daar geen enkele
kunstenaar, wat nou nog b.v. natuurlike historie op rym gee nie. As ons
skrywers voortgaan met die "gemoedelike geselsery" en sedeprekery, dan
kry ons 'n versameling van traktaatjies en geen letterkunde nie. Wanneer
iemand sketse _uit die lewe_ skryf, dan moet dit só lewend wees, dat die
skrywer nie nog met 'n stokkie by sy beeld hoef te staan en preek nie.
Teken hy die egte Boereseuns, dan sal ons vanself weet, dat hy nie die
"bioskoopaanbidders, sigaretteverslinders, ens." bedoel nie. (p. 16.)
"Al wat werkelijk schoon is geeft een zekere veredeling en heeft
daardoor ook overeenkomst met godsdienstige dingen. Als iemand die goed
begrijpt en als iemand een stuk kunst goed begrijpt, dan wordt hij
daardoor tot nadenken gebracht en dan wordt hij er ook beter door. Het
zal ethisch werken, zooals ook de muziek ethisch werkt ..."[331] Op dié
wyse werk die kuns mee tot die opheffing van 'n nasie. Die dae van Vader
Cats is verby. Ons het tot die oortuiging gekom, dat "juist het
aller-subliemste in den mensch, het edelste, door iemand die er
didaktisch naar zou streven niet kan worden bereikt ... Zoodra je
didaktisch te werk gaat, moet je de menschen al redeneerend er toe
brengen goed te zijn. Maar wanneer je de menschen kunt ontroeren door
schoonheid, dan worden zij vanzelf goed."[332]
Enkele verhale in _Die Veldblommetjie_ is sonder strekking. _Ons
Heldinne_ beskryf die tyding van vlugtende vroue gedurende die
Anglo-Boere-oorlog; _Andries_ is 'n grapperige vertelling van die
makmaak van 'n kwaai vrou en _Die Storie van 'n Lam_ 'n goeie
kinderverhaal.
Die skryfster het 'n aangename verteltoon, wat alleen in _Liefdeswee_
spore van retoriek vertoon. Hier hoor ons o.a. van _hartsnare_ (p. 177)
en dat "die tand van twee lange jare byt" (p. 183). Ook die beeldspraak
word troebel: "In sy donkere kykers, skuil daar nou weemoedige skaduwees
wat die weerkaatsing is van die soet-suur liefdesbrand in die hart" (p.
174). Die styl is egter deurgaans helder en natuurlik. In _Liefdeswee_
is daar 'n paar mooi brokkies natuurbeskrywing. Enkele anglisismes kom
voor, o.a.: "Perderuiters ... dring hul 'n weg deur die skaar (p. 24);
ek gaan vir 'n wandeling (p. 42); Tante ... haas na die kombuis (p. 88);
klok-gesig (p. 111); die kinders neem daar 'n pret in" (p. 142).
Foutief is: "eikeboom, _wie se_ spreiende takke (p. 154, 171) en
_gesuiwer_ (p. 115). Die dubbele negatief ontbreek ook soms.
§ 17. J.H. Malan.
J.H. Malan is in 1874 op Groenberg, Wellington gebore. Sy eerste
onderwys het hy van C.P. Hoogenhout ontvang. Van 1894-1897 was hy
onderwyser in die Vrystaat. Daarna het hy verder gestudeer en tydens die
Anglo-Boere-oorlog Hollands gedoseer aan die Hoëre Skool op Seepunt. In
1904 begin hy sy joernalistieke loopbaan by die _Re-Echo_. Vervolgens
het hy gewerk by _Het Zuid-Westen_ en _Het Westen_. In Potchefstroom was
hy ook redakteur van die tydskrif _Werda_, wat vir ongeveer 'n jaar
bestaan het. Op die oomblik is hy op die redaksie van _Die Volksblad_ in
Bloemfontein.
Na die drie-jarige oorlog het Malan sy historiese ondersoekings in die
argiewe begin en 'n versameling van Africana aangeleg. _Boer en Barbaar_
het in 1913 verskyn,[333] 'n toneelstuk _Na Olikheid kom Vrolikheid_ in
1917, en _Die Swerweling_ in 1921.
Tydens die veldtog van Dr. W.J. Viljoen ten gunste van die
Vereenvoudigde Spelling het Malan in _Ons Land_ vir Afrikaans gepleit
onder verskeie pseudonieme, soos _Cabo, Bonhomie_, ens. Op
joernalistieke gebied is hy as _Oom Fanie_ bekend. Hy het o.a. deur die
halfkroon-fonds £4000 vir Generaal De Wet se boete ingesamel. Vir sy
aandeel in _Die Dolosgooier_ van Joubert Reitz word na die bespreking
van dié boek verwys.
Die Swerweling.
_Die Swerweling_ is "'n verhaal uit die tyd van die Franse Hugenote in
Drakenstein". Lambert Lourier, wat in Frankryk baie Hugenote oor die
grense gebring het, word in Suid-Afrika "'n onverbeterlike makdroster,
swerweling en niksdoener" (p. 165). Hy is 'n sieltjie sonder sorg, wat
"geen staanplek in hierdie wêreld (wou) hê nie." (p. 40.) "Ek is wat ek
nog mag word. Ek glo aan geen instelling van die mens nie" (p. 47). Sy
vernaamste besigheid is dan ook rondkuier, jag en ipocras drink by die
landdros, Samuel de Meurs, wat ook vroeër Hugenote gehelp 't om te
ontvlug. Van dié vlugtelinge woon daar ook in Drakenstein, en in die
smidswinkel ontdek Danie Hugo, dat Lambert die melkjong van die Orleanse
klooster, en De Meurs die brandwag was, wat hom so fluks gehelp 't om
met die meisies Anne en Jeannette te ontsnap. Anne het die vrou geword
van Pierre Rousseau, maar Jeannette, Hugo se verloofde het aan die
ontberings op die vlug beswyk. Lambert toon 'n neiging om sy
swerwersbestaan op te gee as hy verliefd raak op Anna, die dogter van
Rousseau. Maar hy verspeel sy kanse, omdat sy Kaapstadse "pepermintjie"
Isabella so vrypostig met hom omgaan. Nadat Danie vir Anna uit die see
gered 't, kry sy die ou-jonkman lief, terwyl Lourier troos soek by
Isabella. Op voorspraak van sy vrinde, benoem die Goewerneur, Louis van
Assenburgh, Lourier tot onder-stuurman op die retoervloot en op die
Amsterdamse skeepstimmerwerf vergeet hy al sy swerwersideale en word 'n
rustige werksman.
_Die Swerweling_ is 'n historiese roman, die hoofdoel waarvan die
aanbrenging van geskiedkundige kennis is. Daar is tallose historiese
uitweidings o.a. oor die vervolging van die Hugenote in Frankryk, die
politiek van die Oos-Indiese Kompanjie, ens. Uit allerlei besonderhede
blyk ten duidelikste dat hier 'n historikus, wat jare lank met groot
toewyding in argiewe sy gegewens bymekaar gesnuffel het aan die woord
is. "Dit is 'n jammerte dat geen enkele brief uit die tyd bewaard gebly
is nie in sover dit die Kaapse Hugenote aangaan" (p. 17). Soms deel hy
sy kennis op betogende wyse mee, soos in hoofstuk V, of anders laat hy
iemand 'n opsetlike vraag stel. Anne wil weet, wat vir mense die
Dragonders is (p. 20); Anna vra: "Maar wat is nou eindelik (eintlik?)
die galeie? (p. 22); De Smit: "Maar Aploon, wat is nou eintlik die
Buddhisme? (p. 59); en op p. 105 vra Anna weer: "Maar wat doen die
Hugenote en die misdadigers dan nou eintlik op die galei?" En so is daar
meer voorbeelde, wat ons telkens laat voel, dat ons hier met geen
_mense_ te doen het nie, maar alleen met 'n skrywer, wat onder allerlei
vermomming sy byeengegaarde kennis aan die man wil bring.
"Koopmans heeft voor eenige jaren in _De Beweging_ (III jg.) den
historischen roman vergeleken bij die eigenaardige soort van publieke
vermakelijkheden, die zich toen nog wel als aanhangsel van
tentoonstellingen, onder den naam van Oud-Antwerpen, Oud-Dordt,
Oud-Holland en wat niet al voordeden. Een oudheidkundige en een
architect zetten zich aan het werk; oude prenten worden geraadpleegd, en
oude kaartboeken en werken over meubel- en kostuumkunde opgeslagen en
daar verrijst na wat passen en meten, wat "woekeren met de ruimte" een
marktpleintje met een straatje en een grachtje, overschaduwd door
vierjarige iepen, alles opgebouwd uit pleister, paklinnen, riet en
bordpapier. Een vroegere keukenmeid komt er u misschien als
oud-Hollandsche kellnerin een potje peuzelaar uit Heineken's brouwerij
brengen. Ge krijgt een oogenblik een gezellige illusie, maar dat is het
frissche, rijke leven niet. Gij houdt ten slotte het besef, dat alles
maar komedie en aanstellerij is, midden in de moderne maatschappij.
Achter gindsche schutting, die het raadhuis voorstelt, snort de
electrische tram voorbij."[334]
Die vergelyking pas op _Die Swerweling_, want ten spyte van die
argaïstiese tintjie in die styl, ten spyte van al die moeite wat die
skrywer gedoen het om histories juis te wees in die skildering van die
omstandighede, gewoontes, huisraad en klere van die Kaapse Hugenote voel
ons direk, dat dit 'n bordpapiere wêreldjie is, wat ons die moderne
werklikheid nie laat vergeet nie. Die indruk word nog versterk deur die
gebruik van sulke outydse foefies soos die volgende: "Ons mag 'n
gedeelte van die gesprek by die voordeur afluister, solang die slaaf in
die kombuis aan slaap is ..." (p. 92); As 'n mens 'n dag na die gebeurde
in die vorige hoofstuk vermeld, en dit kort na sonsondergang, saggies by
die opestaande gang binnestap en by die deur links in die kamer kyk, sou
'n mens 'n meisie van omtrent 19 jaar oud voor 'n groot spieël het sien
staan." (p. 144.) So teken die moderne kunstenaar nie. Die laat ons geen
gesprekke by die voordeur afluister nie, maar plaas ons in die volle
realiteit, omdat hy met sy eie persoonlikheid die lewe van sy
uitgebeelde persone deurleef het. "Il faut que la réalité extérieure
entre en vous; =á nous en faire crier=, pour la bien reproduire", sê
Flaubert.
Mens is halfpad deur die boek voor jy weet wie Anna en Anne is en die
ongelukkige gelykluidendheid van die name gee aanleiding tot
kindergestamel. "Anna mag wel verliefd op Lourier wees of word, maar dit
sal ten minste nie met die toestemming van Anne wees nie, as Anne weet
dat hy van Anna meer as van 'n vriendin hou." (p. 83.) Anna openbaar in
haar liefde so 'n netjies-redenerende nugterheid, dat ons twyfel aan die
egtheid van haar gevoel. Dit geluk haar uitstekend om haar vader se raad
op te volg. Sy moet "met Lourier se innerlike karaktertrekke soveel
moontlik in aanraking ... kom ... met intoming van gevoelens, sodat daar
'n terugtrekking kan wees" (p. 127). As Lambert by haar aandring op 'n
beslissing, dan antwoord sy ewe verstandig: "Dit is ingewikkeld vir 'n
meisie van my jare en onbedrewenheid om alles so haarfyn oor my verlange
en my wense uit te pluis en te beslis." (p. 133.) Tog het sy hom werklik
lief, maar na die onthullings in die bootjie volg daar so 'n plotselinge
ommekeer in haar gevoelens, dat dit baie op geestelike akrobatiek gelyk.
Vóór die bootongeluk het sy vir Hugo "nie die minste ontferming of
vriendelike nagedagte nie" (p. 168), maar kort daarna "huil (sy) bitter
en lang in haar pynlike verlange na hom" (p. 175). Sy is ongetwyfeld 'n
"fatsoenlike dame", wat heel verstandig handel en weinig las het van 'n
impulsiewe Franse temperament, maar in so 'n koel-berekende "liefde",
waarby finansiële oorwegings 'n groot rol speel[335] is niks wat ons
deur skoonheid ontroer nie.
Dat Lourier "die onverbeterlike swerweling en niksdoener" so 'n rustige
ambagsman in Amsterdam word, waar hy "'n verantwoordelike en winsgewende
pos" beklee (p. 198) is ook in stryd met die gewone menslike geaardheid.