opregte Afrikaner" (p. 4) en Van der Bijl, 'n jingo, wat "rooier dan
rooi" is. As die Anglo-Boere-oorlog uitbreek kom daar 'n end aan die
vrindskaplike verhouding tussen die bure, tot verdriet van die kinders,
wat oor en weer verlief geraak 't--Piet de Bruyn op Susan van der Bijl,
en haar broer John op Lenie, Piet se suster. Susan het egter 'n "Engelse
modepoppie" geword en deur toedoen van Carel Nel, wat by die Van der
Bijls inwoon raak Piet in die moeilikheid en val in ongenade by Susan.
Verskeie awonture van Piet en John se skooldae word vertel, asook hul
ondervindings aan die Victoria Kollege. Hulle sluit by die kommando van
Scheepers aan en as John gevang word, slaag Piet daarin om die verraaier
Nel te ontmasker. Van der Bijl word 'n goeie Afrikaner en tussen die
jongspan kom alles reg, terwyl Nel so vrindlik is om in Australië
spoorloos te verdwyn.
_Deur die Smeltkroes_ het 'n sterk-propagandistiese strekking. Tomlinson
verdedig die Afrikaanse beginsels teenoor die imperialistiese idee van
Engelse en verengelste Afrikaners. Hy gaat te keer teen die
verwaarlosing van Hollands op die skole, die onnasionale
geskiedenisonderwys, die eksamenstelsel, "die oudwyfse Skotse sisteem
alhier deur 'n Dr. Muir ingevoer" (p. 59), en "die nuwe
kindergarten-metode" (p. 9). Hy laat "Jong Suid-Afrika sug om die
vryheidsin, wat leef en sal leef, solank daar Afrikaners op Afrikaanse
bodem wandel" (p. 53) en gebruik elke geleentheid om sy patriotiese
gevoelens te lug. As pleidooi vir 'n suiwer-Afrikaanse kultuur het die
boek ongetwyfeld waarde. Maar as roman beskoud is dit 'n mislukking.
Behalwe die regstreekse propaganda, tree die outeur van die staanspoor
af gedurig op die voorgrond. Hy spreek sy lesers toe,[294] vertel hulle
wat hy met "die spelers in hierdie drama" (p. 6) gaan doen, en omdat hy
hoofsaaklik 'n outobiografie skryf, verval hy telkens in persoonlike
mymeringe.[295] Telkens moraliseer hy oor die dade van sy persone, b.v.
"Arme Piet! Had hy maar geweet, wat voorlê. Gelukkig, egter, het die
Voorsienigheid ons so gevorm, dat ons slegs vandag kan sien--en skaars
dit" (p. 62)
Ofskoon hy blykbaar sielkunde by "Pappie (saliger gedagtenis)" (p. 69)
geleer het, blyk daar weinig van in die roman. Van kalwerliefde kry ons
die volgende vermaaklike verklaring: "Nie 'n nooi, leser, soos u en ek
seker al gehad het, maar een, wat jy in 'n meer idealistiese sin
liefhet. Jy het haar lief, maar hoe, weet jy nie. Jy het haar, hulle
ook, lief, as jy nog so jonk is, sonder dat die liefde miskien ooit
bekend word. Dis somar liefhê." (p. 17-18).
Hoe weinig begrip Tomlinson het van die ingewikkelde prosesse van die
puberteitsjare blyk uit die beskrywing van Piet se aankoms op
Stellenbosch. "Piet stuur 'n stille gebed van dankbaarheid op, dat hy in
so 'n omgewing kan studeer en besluit om van die studentelewe in sy
geheel gebruik te maak, sodat hy 'n veelsydige ontwikkeling kan geniet
om also bes sy land te kan dien" (p. 66). Dis kastig dieselfde Piet wat
sulke uithaler kaskenades op die dorp aangevang het! Nou is hy meteens
'n suikersoet oompie, op wie Van Alphen 'n mooi gedig sou gemaak 't!
As Piet die eerste maal in 'n geveg is, word sy gewaarwordings as volg
beskryf: "Die eerste paar oomblikke wis Piet nie eintlik, wat om te maak
nie. Sy hart klop vinniger, en as 'n koeël oor sy hoof fluit, koes hy
een kant toe. Maar gou-gou het die oorlogsgees hom oormeester...." ens.
(p. 125).
Hoe oppervlakkig die psigologie is blyk uit die pogings om felle emosies
te beskryf. As Piet onverwags op sy maat by die kommando afkom, word ons
vertel: "Soos 'n mens maklik kan verstaan, was die wedersydse vreugde by
die ontmoeting groot." (p. 122.) "Ons sal liewer 'n sluier trek oor die
afskeid tussen die jong verloofde; waar die liefdegodin alheersend vir
'n oomblik is, moet die gewone mens soetjies trap." (p. 96.) Met sulke
praatjies maak hy hom van die saak af!
Piet het die slapende Susan wakker gemaak met die vraag: "Het jy my
lief?... Vir Piet was daardie oomblik een van die vreeslikste, wat hy
ooit deurleef het. Dit was, asof die lot van die hele wêreld, van die
heelal selfs van haar hart afhang. Hy hoor duidelik die klop van sy
hart. "Is jy kwaad vir my?" fluister hy. Stadig draai sy haar hoof weer
om, en met 'n gloed van vreugde deur sy are, sien hy 'n vrindelike
glimlag op haar gesig. Hy buig neer, en die hele wereld verheug hom met
Piet, as hy die eerste reine soen van die onbevlekte lippies
ontvang...." (p. 37).
Van der Bijl se bekering tot opregte Afrikaner is seker goed gemotiveer,
maar dit is geen proses, wat as 'n _coup de foudre_ in een sinnetjie kan
beskryf word nie. (p. 110). Presies so gaan dit met Susan (p. 112) en
haar moeder (p. 111).
In die karakteruitbeelding is daar die bekende skerp teëstelling tussen
goed en sleg. Oom Gert is die ideale patriot, Piet en John die dapper
helde, Van der Bijl die vurige jingo, Nel die lae verraaier. Die meisies
is "twee beelde van deug en skoonheid" (p. 146). As Nel genoeg moeite
veroorsaak 't om die "dapper helde" se "verhewe" karakter aan die lig te
bring, word hy nog vir ou-laas ekstra swart gesmeer en dan eenvoudig
uitgewip (p. 141). Dit is "merely a mechanical device for stopping
somewhere", soos Cross tereg opmerk. "A literary form cannot exist
without its art. If a fable may drift along at the pleasure of an
author, with the episode thrust in at will, then anybody can write a
novel."[296]
Die swaarmoedige Piet werp hom "in wanhoop ... neer op sy bed, _wat
skud van die storm_, wat in die siel van die onstuimige jongeling woed"!
(p. 22). Die "edele siele" van die arm meisies word ook "deur storme
geteisterd" (p. 134, 92), hulle droom "van rose en melk, van ongekende
en verrukkende klanke, van ruisende strome en bedwelmende blommegeure"
(p. 72). Die toneel op die strand tussen Susan en Piet (p. 41) is
taamlik sentimenteel.--"Die misterie van die nag pak hul beet; en met 'n
kleine skudding,(?) skuiwe Susan nader aan Piet.... "Piet, wat makeer?
Waarom is jy so stil?"--"Dit weet ek nie, maar ek word so swaarmoedig.
_Ek dink, dit is die verhewenheid van die heelal, wat my aangryp_." ...
"Dit was asof hy met die onbekende worstel, asof daar 'n wêreld van
gedagte hom oormeester. Naderhand, asof tot homself sprekende, fluister
hy 'n Lied van Smart...." Die gevolg is "dat Susan bitterlik ween" en
"met geboë hoofde keer hulle huiswaarts."
Die talryke sugte in ons Afrikaanse romans vul Tomlinson onder ander met
die volgende variëteite aan: "geskok tot in die diepste wese styg daar
'n sug van die bodem van sy _beroerde_(?) hart--'n sug, wat 'n
wêreldspraak was. (p. 29); Susan sug alleen die sug van die tevredene en
die regvaardige"! (p. 116), ens.
Tomlinson skryf 'n gemaklike styl, sy taal is suiwer en die dialoog
meestal los en natuurlik. Daar is lewendige toneeltjies met rake praat
en weerpraat o.a. p. 44-45, waar Oom Gert en sy buurman aanmekaar
spring. Onwaar word die dialoog wanneer hy Piet, wat toe nog nie deur sy
matriek was nie, laat sê: "Kerel, wie sal hom daar onder daardie
mengelmoes begeef behalwe alleen die met Imperialisme besetene?" (p.
54.) Bybelse wendings word met voorliefde gebruik, en dikwels is daar
ook 'n predikanterige kleur, b.v. "om sy sondedaad uit te wis" (p. 30).
Die veelvuldige gebruik van stereotiepe beelde is opvallend. "Maar al
was hul harte bloedende, het niemand dit getoon nie. Hulle harte was
aanmekaar gesnoer deur nuwe bande en deur 'n gemeenskaplike liefde
teenoor hul geliefde Suid-Afrika" (p. 142). Sulke gemeenplaatse ontneem
aan die styl alle persoonlike aksent.
Onvervals retories word Tomlinson veral in sy natuurbeskrywings. "Die
son, bloedrooi, begin hom stadig in die arme van 'n veelkleurige see te
werp. Dit was, asof bruid en bruidegom ontmoet, albei in die fynste en
pragtigste kledy uitgedos.... Fyn goud val oor die hele aarde en
verfraai die skoonste _paleise_ en die armoedigste strooihuise--ens."
(p. 40).[297] Die _paleise_ sou 'n mens aan Potsdam kan laat dink! Maar,
die "ouderwetse woning" van Van der Bijl had ook "_honderde_ klein
venstertjies" (p. 4). Mooi is die stemmingsvolle gedig op p. 72, met
uitsondering van 'n enkele stoplap.
§ 11. Adv. H.A. Fagan.[298]
H.A. Fagan is gebore op Tulbagh in 1889. Van 1905 tot 1910 het hy op
Stellenbosch gestudeer en behalwe B.A. honneurs ook die Prel. L.L.B. en
Kerkadmissie-eksamens afgelê. Nadat hy ses maande op die Teologiese
kweekskool was, het hy vir enige tyd opgetree as waarnemende professor
aan die Victoria Kollege en vervolgens sy juridiese studie voortgeset in
Londen, waar hy advokaat geword 't aan die Middle Temple en ook die
L.L.B. graad behaal 't. In die begin van 1914 het hy hom gevestig as
advokaat in Kaapstad. Hy was een van die eerste direkteure van die
Nasionale Pers, 'n tydlank assistent-hoofredakteur van _Die Burger_ en
daarna vir enige tyd professor in Hollands-Romeins reg aan die
Stellenbosse Uniwersiteit. Tans het hy weer sy praktyk as advokaat in
Kaapstad hervat.
Van hom het verskyn _'n Eerste Digbundel, Uit 'n Studente-Album_[299] en
'n bloemlesing _Uitgesogte Afrikaanse Verhale_ (Burger-Leeskring, 2^de
jg.).
Uit 'n Studente-Album.
_Uit 'n Studente-Album_ bevat ses kort verhale, twee waarvan tot die
komiese genre behoort, _'n Vondeling_ lyk die meeste op jeugwerk. Die
beskrywing van Japie se ontnugtering bly aan die buitekant, en die
melodramatiese ontknoping word deur niks voorberei nie. _Op 'n
Vakansiereis_ en _Tableaux Vivants_ gaan baie dieper en bevat 'n
belofte. Dit geld ook van _'n Gewone Rosie_, waarin daar iets teers
sprokiesagtig is. Twyfel ontstaat egter aan die psigologiese
uitbeelding, wanneer ons hoor, dat die seuntjie hom die nag voorgestel
het "as 'n meetlose swarte ruimte, waarin jy sou dool en swerf as 'n
verlore siel" (p. 168). Ook die volgende sin mis die kinderlik-naïewe
toon, wat anders goed bewaar word: "Tog is daar 'n waas van
geheimsinnige betowering oor die hele natuur gesprei" (p. 169).
Fagan het 'n aangename verteltoon, 'n goedversorgde styl, wat net hier
en daar bietjie konwensioneel word. "Die dood van sy vrou het 'n
ledigheid in sy hart gelaat ... (p. 116); Sy was 'n sonnestraal in sy
koue, sombere woning (p. 117); die spore van wrange sielsverdriet" (p.
126). Erg ongemaklik moet Japie gevoel het "met 'n gloeiende vuur in sy
brein"! (p. 28).
_'n Eerste Digbundel_ bevat ook enkele prosastukke.
Uitgesogte Afrikaanse Verhale.
Hierdie bundel bevat negentien kort verhale van die volgende outeurs:
Helene Oldendorf, T. Schumann, G.R. von Wielligh, Rikie Postma, F.E. de
Villiers, C.R. Swart, Eugène C. van Wijk, Sarah Goldblatt, Essie Malan,
Frina Roux, Marjorie Hofmeyr, Chris. Fourie, N.H. Theunissen, D.W.
Wessels en "Veritas". Afgaande op die tietel sou mens verwag, dat dit 'n
bloemlesing is, maar die meeste verhale verraai 'n ongeoefende hand.
Daar is spore van diep gevoel, hier en daar 'n geslaagde toneeltjie,
maar weinig wat ontroer deur skoonheid van segging, klank of
uitbeelding. Die taal is deurgaans suiwer,--die skaaf van die
versamelaar het seker daaroor gegaan--en tog is daar kreupel
uitdrukkings soos die volgende: "Hy ken die druk van sy moeder toe hy
(aan) haar bors _gekweel_ het (p. 22); Sy vraag ... bring haar terug (p.
51); die vryerpaar wat hier ... staan te sug, te verwyt ... (p. 73); die
onmeetbare landstonele van die gedagtes (p. 145); in vyftig jaar het die
land die mantel van beskawing aangegooi (p. 147); Watter rede het u om
nooit ag te gee aan ons uitnodiginge nie? (p. 175); Is u boodskap in
militêre belange? (p. 198); Sy geheue hou nog 'n allerskoonste gesig en
onwillekeurig bring hy sy hand aan die saluut" (p. 202).
Die taal kon beskaaf word, maar die ouderwets-retoriese beeldspraak het
te diep gesit. Daar is b.v. 'n verhaal van "onbreekbare skakels in 'n
ketting deur smart gesmeed" (p. 42), waarin reeds op die eerste pagina
onder meer die volgende staaltjies voorkom: "Oorlog is in die lug. Selfs
die lieflike geur van die nuut-ontwaakte lenteblomme word verdring deur
'n verstikkende reuk van kruit en rookdamp; Offers ... op die altaar van
die nimmerversadigde oorlogsgod; die awendstond van sy veelberoerde
lewe", ens. (p. 36). So gaan dit die hele boek deur, alles mooi
grammatikaal korrek, maar sonder die fris geur van oorspronklikheid. Die
dames met hul "sielvolle blou oë" sug danig baie en die wind maak nogal
koddige maneuwers met die "geslaakte" dingetjies. "Dadelik skraap die
nagwind die suggie op, neem dit op sy vlerke en ry daarmee weg: oor die
velde en vlaktes, oor berge en dorpe, tot hy eindelik by 'n groot stad
kom. Tussen die hoë geboue deur vind hy sy pad tot by 'n oop venster.
Hier vertoef hy net 'n halwe sekonde, om die suggie van sy vlerke af te
skud, sodat dit binne in die kamer val"! (p. 128).
Van Von Wielligh is daar 'n soort politieke allegorie, waarin hy dit
regkry om Dr. Jameson vóór die Groot Trek te laat optree. Ook nog 'n
vaderlike predikasie oor blomme: "Eiliewe nee, laat ons hartsnare dan
liewer weerklank vind" ens. (p. 29). Sy gehoor het so fyn geword, dat hy
"_klap_wiekende skoenlappers" (p. 32) ontdek het!
Drie verhale gebruik die Duits-Suid-Wes-veldtog en verandering van
politieke oortuiging as motief en die meeste is dan ook geskryf tussen
1915 en 1918.
_Droogte_ van Helene Oldendorf bevat 'n belofte, _Oog om oog_ is in sy
soort goed. Die gelukkige en treurende paartjies van die meeste verhale
maak geen blywende indruk op ons nie, wat behalwe aan reeds genoemde
oorsake ook gewyt moet word aan onbekendheid met die tegniek van die
kort verhaal. "More real brains are required for the construction of an
excellent short story than for a hundred pages of many a novel", sê
Harry T. Baker,[300] en die uitspraak bevat seker waarheid.
§ 12. Reenen J. van Reenen.
Reenen J. van Reenen is in 1884 op Calvinia gebore. In 1902 het hy met
sy B.A.-eksamen die eerste Koningin Victoria-beurs aan die S.A. Kollege
behaal. Vier jaar later het hy in Amerika sy studie vir siviele
ingenieur voltooi en na 'n jaar praktiese ondervinding op groot
besproeiingswerke in Nebraska na Suid-Afrika terug gekeer. Gedurende sy
studiejare het hy hom ook op taal en lettere toegelê en reeds van 1898
af op die tekenkuns. Aan die _Brandwag_-interviewer vertel hy: "Dit was
met die herlewing van die Afrikaanse Taalbeweging, wat in 1915/16 so
sterk gegaan het, dat die skryflus by my opgekom 't. Ek het 'n paar
hoofstukke prosa en verse geskrywe, wat my vrinde hier op Bloemfontein
beval 't. Hulle aanmoediging het my beweeg om _Die Agterstevoortrekkers_
(1917) uit te gee. Maar gedurende die voorbereiding van dié werk moes ek
toe my ou teorie toepas: n.l. dat die poging om leeslus onder ons volk
op te wek, sal misluk, of in alle geval baie langer sal neem eer dit met
sukses bekroon word, as die leesstof nie geïllustreer is nie."[301]
Van Reenen is ook 'n kampvegter vir die bestryding van grondverspoeling
en het hom spesiaal gewy aan die studie van die Boesmankuns, nadat hy in
1917 'n voordrag van die skilder Pierneef oor die inboorlingekuns gehoor
het. Ook op die gebied van folklore het hy al interessante ontdekkinge
gedoen. Behalwe die genoemde werk het van hom verskyn _Celestine_
(1919), en _Verborge Skatte_ (1920), twee bundels sketse; 'n roman: _Die
Lokaas_ (1921) en twee kinderboekies. Hy het ook baie ander werke
geïllustreer. _Die Agterstevoortrekkers_ word in hoofstuk VI bespreek.
Celestine en Verborge Skatte.
Dit is twee bundels verhale, hoofsaaklik navolging van Edgar Allan Poe
aan wie _Verborge Skatte_ dan ook opgedra is. _Celestine_ bevat
spookstories, met een waarvan die skrywer in 1903 'n prys behaal 't in
_The South African News_. Dié verhaal, _'n Hopie Bene_, is 'n droom,
maar in die orige word die geheimsinnige element nie verklaar nie,
behalwe in _Tant Annie_. James Russel Lowell het aan Poe toegeken "a
power of influencing the mind of the reader by the impalpable shadows of
mystery".[302] Verder sê hy: "In raising images of horror, also, he has
a strange success; conveying to us sometimes by a dusky hint some
terrible _doubt_ which is the secret of all horror."[303] Dit is wat ons
grotendeels by Van Reenen mis. Sy voorstellinge is te nugter, sy
geheimsinnigheid te deursigtig. Die subtiele realistiese illusie, wat
Poe b.v. in een van sy beste verhale _Ligeia_ skep, lê buite Van Reenen
se bereik. Wie b.v. Poe se nagwake by die lyk van die Lady Rowena
vergelyk met die enigsins analoge situasie in die verhaal _Celestine_
(p. 30) voel direk, dat dit veral realistiese uitbeelding is, wat by Van
Reenen ontbreek. Poe verstaan die kuns om deur allerlei suggestiewe
besonderhede 'n dodelik beklemmende atmosfeer te skep--Van Reenen noteer
alleen die geheimsinnige feit. Die vergelyking wat Dr. Dorothy
Scarborough tussen Poe en Hoffmann maak, pas ook op Van Reenen "His
(Poe's) horrors have a more awful effect because he is an incomparably
greater artist. He knows the economy of thrills as few have done. His is
the genius of compression, of suggestion."[304]
Die _Verborge Skatte_ word deur Professor Erts se buitengewone vernuf
ontdek. Die raaiselskrif in _Die Voortrekker se Skat_ is gebaseer op die
van Poe se verhaal, _The Gold-bug_. In _Die Kinderdief_ word gebruik
gemaak van 'n motief, waarop Poe o.a. _The Purloined Letter_ gebou het:
"the intellect suffers to pass unnoticed those considerations which are
too obtrusively and too palpably self-evident. The Minister had
deposited the letter immediately beneath the nose of the whole world, by
way of best preventing any portion of that world from perceiving it."
Ook in die uitwerking van die besonderhede is daar ooreenstemming.
Van Reenen het 'n aangename verteltoon en sy verhale is verdienstelike
ontspanningslektuur.
Die Lokaas.
Gert Vermaak, 'n begaafde weeskind word deur oom Willem en tant Miem
aangeneem. Toe hy ses jaar oud was, kom 'n ontwikkelde Hollandse
skeepskaptein om gesondheidsredene op die Karoplaas woon. Onder sy
leiding word Gert so buitengewoon skerpsinnig, dat dit die
opmerksaamheid van 'n kapitalis trek, wat hom na Europa stuur om vir
advokaat te leer.
Na sy terugkoms vestig hy hom in Kaapstad en word gou een van die leiers
van die Boereparty. Maar die kapitalis gebruik 'n mooi vrou as lokaas,
en by die stemming oor 'n gewigtige wetsontwerp word Gert ontrou aan sy
party.
* * * * *
Voorop moet gestel word, dat die skrywer geen poging doen om die
geleidelik voortskrydende geestelike ontwikkeling van 'n geniale kind te
skets nie. Hy gee alleen "'n loshangende versameling van staaltjies wat
Gert (hom), af en toe in die laaste dertig jaar ... vertel het." Die
skrywer is nie die objektiewe uitbeelder van 'n deurleefde werklikheid
nie, hy is net die verteller van Gert se geskiedenis. Hy self tree
telkens op die voorgrond, spreek "die welwillende leser" toe (p. 29), en
voel hom kort-kort gedronge om brokkies van sy eie wysheid by die
verhaal in te las. Daarom mis dit die warme tinteling van intimiteit,
daarom bly die skrywer maar al te dikwels aan die buitekant van sy
persone. "Dit lyk asof (Gert) teenoor die kaptein voel soos 'n minnaar
teenoor sy nooientjie ... hulle gesprekke was hom heilig en dit sou
heiligskennis wees om dit te publiseer" (p. 29). Alweer die treurige
sluiertaktiek, 'n vyeblaartjie om eie magteloosheid as kunstenaar te
bedek! Is dit dan nie juis die kunstenaar nie, wat met sy wondere
intuïesie moet deurdring tot die heilige der heilige? Die uiterlike
lewensfeite sien ons almal, lees ons daagliks in die krant, maar dit is
die kunstenaar, wat die verborge roersele van die hart moet openbaar. Hy
moet so opgaan in die persoonlikheid van sy figure, dat hy alles _seker
weet_, dat hy die kleinste nuansering van gevoelens en gewaarwordinge
kan ontleed. As hy alleen kan sê: _"Dit lyk asof ..."_ (p. 29), dan
twyfel ons aan die egtheid van sy voorstelling. Hoe moet ons nou met
Gert meelewe, as van die drie belangrikste jare uit sy ontwikkeling
selfs geen "loshangende versameling van staaltjies" meegedeel word nie?
Maar wat wèl verhaal word is, dat die _R.M.S. Tartar_ presies om vieruur
uit Tafelbaai gestoom 't met Gert aan boord en dat hy met die _R.M.S.
Scot_ uit Europa teruggekeer 't! Van die jong advokaat weet ons nie veel
meer dan die plaat by p. 132 ons te sien gee nie--'n jongkêrel soos
duisend ander--geknip uit die eerste die beste kleermakerskatalogus!
Gelukkig is daar enkele gedeeltes waar Van Reenen nie alleen die
verteller nie, maar Gert self is. Die uitmekaarhalery van Oom Willem se
oorlosie (p. 19-20), die waterlei in die nag (p. 40) en nog ander
toneeltjies uit Gert se kinderjare toon, dat die skrywer 'n fyn
psigologiese insig het. Dit geld ook van die manier, waarop Gert sy
besluit neem om Stella nie op te gee nie. Hoe treffend-juis is dit
gesien om die nesmakende duiwe die deurslag aan sy redenasies te laat
gee! Maar die mooi gestileerde sinne, wat Gert se dink-taal moet
voorstel is weer van Van Reenen. Ook enkele gelukkige trekke in Tant
Miem en Oom Willem toon, dat die skrywer 'n taamlike uitbeeldingsvermoë
het. Maar dit is alles so fragmentaries, dat die persone tog vaag bly.
So word die planne van die intrigerende kapitalis met dieselfde
behendigheid as in _Verborge Skatte_ uitgewerk, maar daar is weinig
aanduiding, dat hy behalwe draadtrekker ook _mens_ is.
Gert is blykbaar 'n uitsonderingsfiguur, maar selfs so beskou, is daar
enkele trekke in sy karakter, wat wys op 'n verdraaide psigologie. Op p.
24 word ons verseker: "Soos 'n openbaring ... word sy volksbewussyn
skielik gebore". Hy is nog maar ses jaar oud, maar omdat hy so 'n
talentvolle knapie is, wil ons dit aanneem. Ongeveer ses of sewe jaar
later hoor ons egter: "Volksbewussyn sal hy maar ontwikkel in die
vreemde lande wat hy later sal deurreis" (p. 68). Afgesien van die
teëspraak is die voorstelling hier absoluut vals, want daar is geen
enkele jongeman van twaalf of dertien jaar nie wat, selfs al begryp hy
die abstrakte idee ook, so 'n wonderlike besluit kan neem. En die
wysgerige bespieëlinge op p. 52-53 is geen "raaisel" nie, maar eenvoudig
gedagtes van die skrywer self, wat hy aan die twaalfjarige knapie
opdring.
As voorbeeld van die swak tegniek kan aangehaal word, dat deur die lang
uitweiding op p. 11-12 die spelende Gertjie skoon vergeet raak. Net so
gaan dit met die kaptein. "Ons durf darem nie langer by hierdie
interessante woordkuns vertoef nie, want ons vriend die seevaarder wag
nog al die tyd vir ons op die drumpel van die voordeur ..." (p. 16). Op
p. 22 heet dit: "Maar ek loop my verhaal verby, en ons moet eers weer 'n
bietjie terugkeer."
Van Reenen het 'n los, gemaklik-vloeiende styl, wat egter weinig
persoonliks het. Beeldspraak gebruik hy maar selde; die "verdraaide
beeld" op p. 139 is nie gelukkig nie, en die "spatsels van die smeer van
die misvloer" wat mens aan golwe laat dink nog minder (p. 66). Die
"liefdesbeker" (p. 52) ken ons al van toeka se dae af! "In hierdie dae
begin Gertjie al in brein en liggaam tamelik uitrek" (p. 39)--'n pynlike
proses, wat mens aan die inkwisiesie laat dink! Verkeerd is: "Maar die
werk wat hy gedoen het, gee 'n _weerkaatsing_ in sy professionele werk"
(p. 92). Veral in _Verborge Skatte_ is die anglisismes volop. "Toe ek my
op my ou dag geskilder het as omring deur 'n kring talryke kinders (p.
112); om hande op die skobbejakke te lê (p. 151); Alles wys daarheen
...; Kan ek vanaand ... met my kollega opkom?" (p. 154) ens. In
_Celestine_ kom o.a. voor: "Gelukkig had ek nie lank te wag ... (p. 93);
van êrens ... val daar 'n geweldige hou (p. 33); haar brood en botter
verdien" (p. 20).
§ 13. Léon Maré.
H.L.F. Maré is in 1889 op Pietersburg gebore. Na 1902 het hy o.a. op
Wellington en Pretoria sy opvoeding voortgeset. Maar hy moes al gou sy
eie potjie skraap en toe het hy, terwyl hy in die posdiens was, privaat
gewerk vir Skool-Hoër. Hy is nou amptenaar in die Uniegebou, Pretoria.
Party van sy eerste stukke het in Nederlands verskyn. Van 1911 af is hy
'n troue medewerker van _Die Brandwag_ gewees. Van hom het verskyn: _Die
Nuwejaarsfees op Palmietfontein_ (1918) en _Ou Malkop_. Laasgenoemde is
bekroon met die Hertzog-prys van die Akademie (1919)[305].
Die Nuwejaarsfees, (1918).