opmerking: "Arme Bettie en Piet, watter reggeaarde sou nie medely hê met
julle nie, ..." en op pagina 46 roep hy uit: "O, die wonderlike gawe van
heerlike ontboeseming aan die mensekinders gegee, ..."
Bettie se innerlike lewe word soms op fyn-psigologiese wyse deurvoel.
Haar tobbery oor die lot van die geliefde, die nuansering van haar
gevoelens by die verskyning van Bester, die manier waarop sy wik en weeg
wat hy vir haar sou kan beteken ingeval Piet werklik dood is, dit is
treffend uitgebeeld. Maar haar karakter word onwaar, omdat ons nie kan
glo aan die egtheid van haar "offer" nie. Ook die tekening van Oom
Willem is aandoenlik in sy egte menslikheid. Maar die groot betekenis
van _Vergeet Nie_ as literere kunswerk lê nie in die karakter-tekening
of komposiesie nie, maar in die styl met sy sterk persoonlike aksent.
Malherbe se prosa is byna heeltemal vry van vreemde invloed. Dit is
prosa met 'n eie ritme, prosa waarop 'n fyn digterlike waas rus. Hy
beskryf nie alleen die uiterlik van wat hy sien nie, maar dring deur tot
die innerlikste wese, sodat ons die geur daarvan kry. Die skroeiende son
brand ons deur die hele boek, ons sien die stowwerige dwarrelwinde op
hul grillige togte oor die vaal Karovlaktes. Al die wisselende
natuurtonele het die skrywer diep ontroer--die skaduwees van die swart
wolke, langsaam skuiwend oor die jong skaapbossies, wat "soos dwergies
koes"; die plasreens, wat neerbons met woeste geswiep, die langgerekte
kettingligte wat geheimsinnige tekens aan die swart hemel skrywe. Op
Rietfontein het hy die witgeswelde arms van die vyelaning gesien, "waar
die jong vye soos klein kindervuisies aan uitloer"; Steenburg teken hy
met 'n paar uiters fyn penseelstrepies--die "rustige Karodorp, dromend
in selftevredenheid en wyd omwoon deur slapende koprande wat in
donkerbruin pantser en ylvaal groei uitgebeiteld rus teen die ewig-blou
hemel aan."[271]
Sonder aarseling vertolk die digter die fantastiese skyn wat die dinge
in sy oog aanneem; sy impressionistiese beelde tril en bewe van jong
lewe. Sy metafore is nie spoggerige blinkgoed, wat as versiering van
buite opgeplak is nie, hul sit vasgegroei in sy skepping, wel spontaan
op uit sy onbewustheid. Adonis se ou baadjie is "lewensmoeg en klaar met
die wêreld", die kleurevariasie van sy gelapte ferweelbroek is "soos 'n
bont mensesee by 'n wedstryd waar die son sy ligte glans oor heenstrooi
op 'n vrolike somermiddag". So gee Malherbe ons telkens met 'n paar
raak-etsende woorde 'n verrassend-nuwe kyk, en haal hy skoonheid selfs
uit die flenter-ploiings van 'n ou Hotnot. Op die plaas het hy die
"dowwe basmusiek van die ooie, swaar van dreuning nes dié van 'n
aanstormende vloed afgewissel deur indringende skreenote van die
lammertjies" gehoor; hy het die kalwers stofdraaie sien maak as hul
onbekommerd die jong dag ingaan. Die swaar reendruppels spat teen die
vensterruite "of jy ertjies saai"; die westewind, "die hoopbederwer van
die Karoboer ... vlie tussen die wolke in en skeur hul uiteen met
dreunende en druisende gebaar. Wild klop hy hulle uiteen, die swaar
gepakte wolkemassas _soos 'n geoefende hanteerder van 'n sweep 'n digte
klomp vee_, totdat hul uitgedun heenseil, een-een wegsmeltend onder sy
verskroeiende asem, en die lug weer vry neerblou in die hittige
sonstrale."[272]
So magtig is die indruk van die natuur op die skrywer, dat hy al die
wisselende stemminge van sy persone met 'n stukkie natuurviesie
deurwewe. As Servaas "vol van vrees vir die toekoms" teen "die vaal
hange uitslinger met sy kar", dan lyk "die swygende rande so naar, so
onvriendelik nes dreigende ongediertes", dan ry hy op 'n pad, wat
"spookagtig wegslinger tussen die donker swartkoppe in." Wanneer Piet
Marais wegry van Bettie oorlog toe, dan is dit donkermaan, dan sing "'n
byterige Oktoberluggie 'n klaende sangetjie" in sy ore. En as Bettie hom
agterna kyk dan straal "die blinkende sterre met oë van genade op 'n
verbroke vrouehart" neer. By haar ontwaking die volgende oggend "lê die
sonnegoud heilig en skoon soos 'n glimlag van Gods genade" op tafelrande
en koppies. Vir Japie du Plooy en sy maats is die rooi lug 'n
onheilspellende teken. Die westewind laat Bettie huiwer; "net so wreed
en meedogenloos soos die stofstorm daar buite heenbruis, so het die
omstandighede ook met haar lewe gespeel!" Wanneer Oom Willem weggevoer
word van Rietfontein hang "'n afgryslike weer in die lug" en na die
storm ruis die sagte buitjies "soos 'n vreedsame verontskuldiging vir
verbygegane wreedheid" neer oor die onskuldige grysaard. En die vroue op
die plaas voel "of die natuur selfs geen simpatie en gevoel vir hul leed
had nie." Oor die kindertjies van Servaas "gly die sonstrale van 'n
koninklike somermiddag beskermend en seënend." Oom Willem sterf saam met
die ondergaande son en die geruis van die see is 'n plegtige dodeklag".
Wanneer Bester sy doodvonnis hoor, sien die son "soos 'n rustige god in
spraaklose medely op 'n toneel van menslike leed" neer. By die
uitvoering van die vonnis kom die son weer "net agter verre rande uit
... terwyl rondom die _ligfontein_ 'n bloedrooi halwe maan ver in die
blou uitsirkel. _Betyds gekom om bloedvermaak te aanskou_". Hier egter
kry ons die indruk, dat die son en die bloedrooi maan daar =met geweld=
bygesleep is. Veral die gekursiveerde sinnetjie bederf die stemming,
terwyl die omskrywing "ligfontein" banaal is.
Wanneer Piet en Bettie na die oorlog op die klipheuwel by Rietfontein
sit, dan "_treur_ ook die son in sy bloedrooi vlieserige omhulsel, 'n
weerglans van die bloed wat vergiet is op die Afrikaanse velde", maar
enige oomblikke later as hul twee siele "saam(vloei) in 'n heilige
vervoering van onvermengde geluk, van toekomsdrome en toekomsweelde" dan
"skemer die laaste _glimlag_ van die ondergegane son in roerlose stilte
uit...."
_Vergeet Nie_ begint met die son en eindig met die son. Meestal slaag
die skrywer daarin om met sy digterlike viesie op die natuur sy
stemmingsbeelde te verinnerlik, maar dit word ook soms bloot _manier_.
Naas eg-Afrikaanse beelde, wat getuig van fyn waarnemingsgawe kry ons
egter ook flou-geryde uitdrukkings soos: "Verder het hy die sleutel
waarmee hy onmiddellike toegang tot Bettie sou verkry", (p. 69); Bester
is oortuig van sy "onblusbare liefdegloed" vir Bettie (p. 96); Aan Oom
Willem het die willekeur sy skaamtelose hand geslaan (p. 149); Bester
het sy vonnis in die gesig gekyk soos 'n marmerbeeld (p. 186); die
maatskappy, waarvan hy 'n bruikbaar lid geword het (p. 17); vanaand sal
'n nog bitterder leed haar siel deurboor (p. 19); Daar brand 'n vuur,
daar gloei 'n drif, 'n hartstog wat geen stormvloed sal uitdoof nie,
daar setel 'n beslistheid wat die teerste bande nie sal verander nie.
(p. 22). En so staan hy daar voor Servaas as 'n toonbeeld van goeie
voornemens.... (p. 7); ens.
Ook onvervalste retoriek: Die suiwer suiderhemel met sy ontelbare
_flikkerbronne_ ... 'n _klanklose(?) prag van lewende juwele_ gesaai oor
die grondelose _boesem_ van die lug, ... (p. 44); 'n gloeiende naald
boor langsaam deur sy siel, agterlatend 'n smal baan van verskroeide
lewensvreugde (p. 44)--'n beeld wat positief walglik is.
Dan vind ons ook nog uitdrukkings, wat onduidelik en onbeholpe of
minstens vreemd is: Bettie is besig om met haar eenvoudige musiek "die
grond_toon_ van haar lewensgeskiedenis te _vertel_ (p. 73); die _trek_
van verwyt in haar vader se woorde (p. 105); 'n woord wat wreed sou val
op die tere _bodem_ van plegtige liefde ... (p. 38); Bettie is die
_voorwerp_ van die liefde (p. 18); Dit is of sy beperktheid oor homself
weggegroei ... het (p. 195); Bester met sy listige planne en
parmantigheid moes in die _hand_ kom, ja selfs op sy _lewe_ was dit
gemunt, waar kleurlinge in diens van Sy Majesteit hul _lewe_ moes
_prysgee_ onder sy _hande_! (p. 161); Bester "met sy onverskrokke
_bende_ (p. 161);[273] program (p. 31); _aan_speling i.p.v.
toespeling[274] (p. 77 en 90); vuurgeveg (p. 140); Daarheen word gestuur
wat in die oë van die Engelse outoriteite as lastige pro-Boer-mense
_verskyn_ het ... (p. 151). Alle kommunikasie met die distrik (is)
afgesny en handel _tot 'n nietigheid afgedruk_ (p. 82); sommige
oomblikke voel dit hom of sy verstand hom begewe onder die invloed van
gedagte (p. 150).
_Waagmoed_ is 'n ongelukkige neologisme; _wikkelwakkel_ is ontleen aan
Guido Gezelle se gedig: "_Bonte Abeelen_" "Die Dood se grillige
_ont_klemming" is geen Afrikaans nie. (p. 154). 'n Voorbeeld van lelike
klink-klank staan op p. 175: Dit was 'n beleefde voor_spel_ van die
treur_spel_." Malherbe is trouens nogal lief om kort op mekaar, soms in
een sin dieselfde woorde te gebruik. So kry ons tweemaal _toevallig_ op
p. 99; warrel op p. 65; huis op p. 17, skynbaar op p. 18, nou op p. 14.
Gevoel is maar al te dikwels _gemengd_--'n stereotiepe niksseggende
uitdrukking: (p. 24) daar woel 'n mengeling van gevoele in haar siel;
(p. 66) 'n warreling van gemengde gevoel.
As 'n kunstenaar ons vertel dat iets _onbeskryflik_ is, dan is dit 'n
belydenis van onmag of 'n retoriese reminisensie. Enige voorbeelde: (p.
65) Wie beskryf haar sielelyding ...; (p. 44) met 'n onbeskryflike krag;
(p. 46) die onbeskryflike weelde van onbeheerste gevoel.[275] Op p. 34
kom nog 'n ouderwetse slim draaitjie voor: "Bettie is toe na haar kamer
gegaan en ... wat sy daar gemaak het, sal iedereen wel weet wat van
meisies kennis het"! En wat moet ons dink van die "arme student wat met
'n _verskeurde_ hart en _verslae_ gees moet afskeid neem van sy
_dierbaarste op aarde_ en dit vir baie lang tyd"! (p. 34).
Afgeslyte uitdrukkings ontstel ons in dubbele mate by Malherbe omdat sy
stylkuns oor die algemeen deur so 'n innige, suiwer-eenvoudige woordkeus
beheers is. Ons voel dat hy gesoek het na die alleen-juiste woord en
dikwels klink daar 'n harmoniese toon in sy geïndiwidualiseerde sinsbou.
Hy wou méér gee, dan 'n gewone amusementsroman en as een van die eerste
_kuns_-uitings in prosa sal sy werk steeds van belang bly. Hy het die
joernalistieke vaalheid uit ons taal weggevaag deur sy fleurige beelde,
ontleen aan Afrikaanse veld en lug, en daarby besit hy as digter 'n fyn
gevoel vir woord- en klankwaarde.
Ten spyte van die foute in sy styl en komposiesie hang _Vergeet Nie_
soos 'n klein druiwetrossie in die groen wingerd van ons letterkunde.
Die beelde met hul Karo-omwaasde ongereptheid is die wynkleurige
korrels, mekaar verdeukend in die transparante ronding van sappige
swelling, wat die tingerige steeltjies in hul liefdegroei bedek. En wie,
stil-gelukkig, die korrels een vir een in al hul sonnegeurende
sappigheid geproef het, sal ook die tere stingeltjie nie àl te wreed
vergooi nie.
§ 7. Mej. Chris. C. Euvrard.
Van Chris. C. Euvrard, onderwyseres in Rhodesië het drie novelles
verskyn: _Twee Susters, Lena_ en _Twee Broers_. Haar werk word hier
alleen vermeld, omdat aan _Twee Susters_ in 1914 die eerste prys
toegeken is in die jaarlikse wedstryd van die Akademie. Dit is van geen
letterkundige belang nie, en bevat oorlogsondervindings in onbeholpe
skoolmeisies-styl. Ter tiepering 'n enkel staaltjie: "Lena was skaars
onder die _seil_ uit, toe een van die wagte wat by die wa was, vir haar
vra of hy die _seil_ sal aftrek. Lena sê ja en in 'n paar oomblikke was
die _seil_ af en kon almal weer lug kry. Die _seil_ was maar net af van
die wa, toe 'n offisier daar kom. Hy begin met mev. van Eeden en tant
Sannie te _praat_, en terwyl hulle nog _praat_, kom 'n paar soldate ook
by die wa en begin ook met die meisies te _praat_." (_Twee Susters_^2,
p. 45.) Die redakteur van _Die Brandwag_ het in Des. 1918 nog verklaar,
dat ofskoon haar werk oppervlakkig is dit "veel daartoe by(dra) om
leeslus op te wek by die wat anders nooit 'n boek sou opneem nie" (p.
214). Vir die taalstryd mag dit dus miskien wel van enige betekenis
gewees het.[276]
§ 8. Joubert Reitz (1880-1919).
Joubert, 'n seun van President F.W. Reitz is gebore op Bloemfontein in
1880, kort na die slag van Majoeba. Daarom het sy vader Generaal Piet
Joubert gevra om sy peetoom te wees. Met die oorlog van 1899-1901 het hy
dadelik aangesluit by die Pretoria-kommando. In 1900 het hy gedien onder
Kaptein Heinrich du Toit en terwyl hy in die Soutpansbergse distrik siek
lê aan die koors, het die Engelse hom gevang en na Bermuda gestuur.
Na die vrede is hy met twee broers Madagascar toe, maar omdat dit daar
nie na hulle sin was nie, het hulle teruggekom na die Transvaal. Joubert
het hom toe as prokureur op Potchefstroom gevestig, waar hy in 1919
oorlede is.
Van hom het verskyn twee romans: _Die Dolosgooier_ (1916) en
_Beproewing_ (1918). Vir die Potchefstroomse koerant het hy dikwels
gedigte en prosastukke geskrywe, meestal van grappige aard. Onuitgegee
is 'n reeks artiekels oor "_Oom Fanie_ en sy ervarings met 'n maai- en
vliegmasjien."[277]
Die Dolosgooier.
Frits Kok, 'n Johannesburgse klerk gaan na die diamantvelde by Bloemhof,
maar die groot geluk bly weg. Gedurende 'n aanval van moedeloosheid wil
hy vertrek, nadat hy op die stasie "'n sterretjie" gesien het, maar sy
kaffer gooi die dolosse en die se voorspelling blyk juis, want Frits kry
'n paar mooi diamante. Nou trek hy weg om sy "sterretjie" te gaan soek
en al gou blyk dit, dat sy die dogter is van Harvey, met wie hy 'n
vennootskap gesluit het. Met Collins het hy op Bloemhof moeilikheid
gehad en dié strooi nou skinderpraatjies uit, want hy het ook 'n oog op
die "sterretjie". Collins slaag daarin om 'n fabelagtige skat uit
Sekekoen se kafferstad te roof, maar hy beswyk aan 'n wond op die
hoëveld, waar Frits hom nog eers verpleeg. Frits laat die kaffers £5000
betaal vir die verlore diamante en die dolosgooier se twede voorspelling
kom ook reg, want hy sluit Maria in sy arms.
Beproewing.
Hierdie roman is meer of min op dieselfde plan gebou as _Die
Dolosgooier_. 'n Doodgoeie jonge man word vervolg deur 'n gewetelose
skurk, maar na baie moeilikheid triomfeer die onskuldige, word
plotseling skatryk en trou met die meisie, terwyl sy mededinger deur 'n
koeël uit die weg geruim word. Die ekspediesie na Duits-Suid-Wes en die
opstand vorm die agtergrond van die verhaal; 'n vervalste tjek gee
aanleiding tot verwikkeling en die spanning oor die erfenis word deur
middel van 'n naamsverandering tot die ontknoping bewaar.
* * * * *
Teen sy sin en oortuiging het die skrywer deelgeneem aan die
Duits-Wes-veldtog. Die raamwerk van _Die Dolosgooier_ het hy in 'n
militêre gevangenis geskryf, want hy het in die hande van die Duitsers
geraak. Later het J.H. Malan, die "Oom Fanie" van die voorwoord dit
persklaar gemaak, onvoltooide gedeeltes verder uitgewerk, taal en styl
verbeter, kortom die hele boek oorgeskryf met behoud van die
oorspronklike intriege.[278] Dat die aandeel van die bewerker taamlik
groot was, blyk uit 'n vergelyking met _Beproewing_, waarin taal en styl
so sleg versorg is, dat die verhaal feitjik onleesbaar is. Dit krioel
van anglisismes en alle moontlike foute. Reitz had aanleg om 'n
spannende intriege inmekaar te sit, maar sy uitdrukkingsvermoë was
hopeloos swak. Selfs na die skawery van die bewerker het daar in _Die
Dolosgooier_ soveel oorgebly, wat onbeholpe is, dat van letterkundige
verdienste weinig sprake is, ofskoon dit deur die handige toepassing van
Afrikaanse motiewe seker tot die beste van ons awontuur-romans behoort.
As voorbeeld van die kreupel styl en taal kan die volgende dien: "Frits,
hoewel 'n jonge, onervare man, terwyl hy nog onder sy komberse half-sit,
half-lê, naar die pragtige natuurprent kyk, gedronge om die natuurskoon
in oëskou te neem en, daar hy 'n dorpenaar was, moes tot die konklusie
kom ... ens. (p. 17); Harvey ... had die saak van die likwidasie moet
laat vaar.... Harvey het dit so haastig aangeneem, dat die kêrel had
begin te dink...." (p. 105). Anglisismes groei ook nog geil: (Hy) moes
van skool om sy eie lewe te verdien (p. 4); ons geluk is uit (p. 26); hy
begin te voel dat die grappie nie die kers wêrd was nie (p. 146), ens.
Op p. 3 is daar al 'n toespraak tot die "troue geagte leser" en
dwarsdeur die verhaal bly die skrywer aan die woord. Collins, Hooper en
Petrus is tiepes van die bekende volbloed skurke. In _Beproewing_ neem
die politiek 'n groot plaas in. Die skrywer sê self: "Maar laat ons
liewer nie van die dinge praat nie, anders word die verhaal 'n politieke
vlugskrif...." (p. 97), wat dit dan ook teen die end werklik word.
§ 9. Jochem van Bruggen.[279]
J. van Bruggen is gebore te Groede in die provinsie Zeeland, Nederland,
op 29 September 1881. In 1892 het sy vader hom in Johannesburg gevestig.
Aan die Pretoriaanse gimnasium het Jochem begint verse maak oor die
Voortrek. Die Anglo-Boere-oorlog het 'n end gemaak aan sy studie en vir
sewe maande was hy op kommando, totdat hy, by die oorgawe van
Johannesburg vasgekeer is. Van toe af moes hy vir homself sorg en in
plaas van ingenieur te word moes hy lewe van die geringe verdienste, wat
'n agentskantoortjie aan 'n onervare jong man in daardie tyd kon gee. Na
die vrede het hy in 'n wassery die gestrykte wasgoed in pakkies
opgemaak, boordjies getel, ens. Maar dit kon hy nie uithou nie. Hy het
uitgebars die veld in, ruimte toe en by sy boesemvrind G.J. Oosthuizen
op Steenkoppies gaan woon. 'n Tydlank was hy daar onderwyser aan die
C.N.O. skool. 'n Debatsvereniging en koor het onder sy leiding gebloei,
terwyl daar ook van hom toneelstukke opgevoer is. Sy volgende
onderneming was 'n tabaksbesigheid, wat hy met sy vrind Oosthuizen
opgerig het. Aanvanklik het alles goed gegaan, maar later, veral deur 'n
konneksie met 'n uitgeslape seun van Israel het die besigheid 'n totale
mislukking geword, met die gevolg dat albei in 1909 diep in die skuld
was. In _Ouboet_ is o.a. 'n sydelingse herinnering aan hierdie episode,
wat vir 'n tydlank sy letterkundige aspirasies heeltemal gesmoor het. In
1912 het hy sy Voortrekkerverse weer verwerk, maar kon geen uitgewer
daarvoor kry nie. In 'n wedstryd van _Die Brandwag_ het _Die
Praatmasjien_ in 1914 'n prys gehaal en van toe af het Van Bruggen sy
koers gekry.
In 1917 het sy roman _Teleurgestel_ die Hertzogprys van die Akademie
behaal en in 1920 is sy kort verhale onder die tietel _Op Veld en Rande_
gebundel. Van 'n nuwe roman, _Ampie_ het twee hoofstukke in tydskrifte
verskyn. "As boer moet ek in hierdie swaar tye net my kop gebruik om die
boerdery agtermekaar te hou, wat my werk as skrywer uitermate belemmer",
skryf Van Bruggen na aanleiding van _Die Burger_ se enquête. _Die
Burgemeester van Slaplaagte_ het in die serie _Almal se Boeke_ in 1922
verskyn.
Teleurgestel,
is 'n roman uit die Anglo-Boere-oorlog. Die Boere van Waterval en
omstreke is besig met skyfskiet as die veldkornet hulle kom
opkommandeer. Dirk Liebenberg het sy afgeleefde ouers na die kruitbadjie
by Waterval gebring en op 'n wandeling deur die kloof probeer hy om
Maria Brinkman oor te haal om sy vrou te word. Sy gee egter die voorkeur
aan haar ou speelmaat, Gys, wat as gevolg van 'n speelse opmerking van
haar die kordaatstuk uitvoer om 'n blom op 'n gevaarlike krans by die
waterval te pluk. By dié geleentheid word Gys en Dawid, Maria se broer,
deur Swartbooi, 'n geheimsinnige potteskuurder in 'n spelonk gelei, waar
hy vir hulle dolosse gooi en somber voorspellings oor die naderende
oorlog maak.
Na vyftien maande kom 'n kommando nuwejaar vier op Waterval. Dirk
koester hands-op-planne, wat afstuit op die idealisme van die vrouens.
Later vind hy geleentheid om met Stols en Greef, wat graag hul famielies
wil besoek stilletjies af te swenk van die kommando. Hy trakteer hulle
op 'n paar goeie doppe "perskesop". Stols is 'n swak jabroer en laat hom
maklik oorhaal, maar Greef ry met sy maats se perde terug kommando toe.
Dirk vind Maria nog onhandelbaar en sluit in groot verbittering by die
Engelse aan, waardeur hy sy pa se dood veroorsaak, Stols sukkel terug
Boere toe, maar laat in sy verbouereerdheid sy geweer agter, wat die
vyand aanleiding gee om die woonhuis op Waterval af te brand. Deur Dirk
se verraad word Gys en Dawid vasgekeer in Swartbooi se grot, waaruit
hulle met moeite ontsnap. Gys word later gewond, die vrouens raak in die
kampe, maar na die vrede trou Gys met Maria, en Dawid met Elsie Greef,
terwyl Dirk 'n suiplap word.
In _Teleurgestel_ het Van Bruggen sy oorlogservarings verwerk. "Hy het
die verwoeste plase gesien na die oorlog, en hy het geluister na die
ondervinding van die _Bittereinders_, na die verhale uit die tyd toe die
Engelse oor Steenkoppies en omgewing hot en haar getrek het en uit die
droewe tyd van Johannesburg se renbaan."[280] Swartbooi se prototiep was
"'n verdwaasde ou kaffer, wat die Hartleys--daardie tabakmagnate--se
kombuisgereedskap geskuur het, dag vir dag in 'n driffie en as 'n
malmens geskreeu het party nagte as hy rondloop."[281]
In _Die Burger_ het Van Bruggen verklaar: "In ooreenstemming met my
vorige werk, sal my strewe bly: 'n afbeeldsel van die lewe soos ek dit
gewaar, wat duidelik sal staan in die skynsel van romantiek."[282] Nou
is "romantiek" juis een van die terme wat moeilik definieerbaar is, maar
Van Bruggen wil blykbaar te kenne gee, dat hy geen realis in die enge
betekenis van die woord is nie. Is die opvatting juis, dan gaan hy van
dieselfde beginsel uit as meer dan een kunstenaar van betekenis. Johan
de Meester sê b.v. "En als ik iets als onbelangrijk voel--als een ding
dat me niet interesseert--dan is 't het realisme, dat aan de loutere
beschrijving zonder meer van een brok werkelijkheid z'n volle kracht
geeft. Dat zou ik nooit kunnen doen."[283] Cyriel Buysse verklaar: "De
beschrijving van een realiteit is toch heel iets anders dan die
realiteit.... Als de artiest niets aan de werkelijkheid toevoegde, zou
hij geen artiest zijn. Het beschrijven van détails zonder meer, zooals
Van Deyssel wel eens heeft gedaan, daar voel ik niets voor. Dat kan ik
niet mooi vinden. "L'âme des choses", zooals de kunstenaar die voelt,
moet uit zijn werken spreken."[284] En Is. Querido verklaar met die
grootste stelligheid: "Ik moet met mijn innerlijk leven ingaan op de
dingen ... ik kan de dingen niet klein zien: ik moet ze vergrooten,
doorlichten ... ik moet er heelemaal door vervoerd worden ... =Ik heb
niets aan de realiteit=!"[285]
Ofskoon ons Van Bruggen se beginsel dus kan aanvaar, lei sy
ver-romantisering dikwels tot 'n sodanige vermooiing en opsiering van
die werklikheid, dat die egtheid van sy figure in die gedrang kom. En
daarvan sê Querido: "Elke willekeurige fantastische belichting van 'n
werkelijkheidstafereel ... wordt valsch maakwerk, onechte,
gedrochtelijke romantiekerij."[286] Swartbooi met "sy dwalende brein,
wat sy lewe so vol misterie maak" (p. 195), sy geheimsinnige grot en
orakeltaal is seker romanties geteken, maar wek skeptiese bedenkings van
ernstige aard. Gys en Maria op wie ook 'n sterk romantiese skynsel val,
bly vir ons vae figure. Stols daarenteë, wat deur sy jabroer-geaardheid
geen aanleiding tot romantiekerige vermooiing gegee het nie, is deur 'n
raak-realistiese uitbeelding tot 'n lewende mens geword, wat ons nie
maklik vergeet nie. Arme Liepie met sy "bang-oormekaar-kyk oë", seer rug
en orige knipmes ken ons deur en deur. Nog 'n ander byfiguur, Moeder
Greef met haar laslappies en ou-mens gemaal is met trekkies van
boetserende fynheid geteken, terwyl Luikes Greef met sy droë humor ook
goed geslaag is.