famielie op die plaas Rietfontein. Oom Willem en Tant Annie het saam oud
geword in die Karo-eensaamheid. Hul dogter, Bettie is ook 'n "kind van
die vrye veld, 'n pragtige voorbeeld van die Afrikaner-meisie". Oom
Willem is enigsins melankolies van geaardheid en die oorlogsgerugte
vervul hom met 'n donker voorgevoel. "Die vuur sal brand van noord tot
suid ... en dit is my asof ... ek die end nie sal belewe nie", so lui sy
profetiese woorde op die vooraand van die groot kriesis. En die plegtige
huisgodsdiens is nog nie afgeloop nie, toe Servaas Vermaak, die bywoner,
wat dorp toe was en daar Adonis as skaapwagter gehuur 't, met die
oorlogstyding vergoed 'n end maak aan die "rustige rus" van die
plaasbewoners. Nie lank na Servaas kom Bettie se verloofde, Piet Marais,
geneesheer op Steenburg om afskeid te neem. Hy is Kolonialer, maar offer
al sy goeie vooruitsigte op om by die Boere-ambulans in diens te tree.
Oom Willem, wat in alle sake die Bybel tot rigsnoer neem, veroordeel
rebellie, maar heg tog sy goedkeuring aan Piet se daad, as hy hoor dat
hy veral gaan om geneeskundige hulp te gee. Met gloeiende geesdrif
verdedig Piet sy handelwyse teenoor Bettie se besware en peil dan op sy
vosperd reguit Boere toe. Ons ontmoet hom weer by die Boeretroepe, maar
nie meer as Rooikruisdokter nie, want dis al die tydperk van
guerilla-oorlog. Piet is trots al die teleurstellings nog dieselfde
vurige entoesias, die geswore vyand en bestryer van papbroekerigheid.
"Nee, manne, laat ons saamstaan(,) almal wat kan tot die end." Onder sy
invloed word die flouhartige Japie du Plooy en Oom Jan ook
"bitter-einders".
Intussen kom Bester, die beroemde rebelle-kommandant met 600 man die
eentonigheid van 'n vervelige namiddag verdryf op Rietfontein. Bester,'n
35-jarige man, wat tot hiertoe alle vroue met onverskilligheid verby
gegaan 't, moet dadelik "hands-op" vir Bettie! As sy na Piet verneem,
deel hy haar mee, dat hy weet van 'n Dr. Marais, wat vroeg in die oorlog
aan koorssiekte dood is. Hy beloof haar om nader inligtings in te win.
Oom Willem verwek heelwat ontstemming onder die rebellekommando deur die
verdediging van sy bybelse standpunt aangaande trou aan die regering.
Die volgende oggend sukkel hy dorp toe met sy eseltjies om die besoek
van die Boere aan Kommandant Hunt te rapporteer, en loop 'n lelike
skrobbering op, omdat sy rapport so laat inkom.
Bester se liefde vir Bettie beïnvloed die bewegings van sy kommando en
deur sy herhaalde besoeke aan Rietfontein raak die Du Pré famielie in
die moeilikheid. Oom Willem, pas herstel van 'n swaar siekte word in 'n
vreeslike storm dorp toe gevoer deur die Engelse. In haar radeloosheid
bedenk Bettie 'n wanhopige plan om haar pa te red. Sy skryf 'n brief aan
Bester, wat met sy kommando nog in die nabyheid verkeer, en laat dit
deur Servaas besorg. Maar Adonis verklik alles aan die Engelse en as
Servaas terugkom van sy vrugtelose tog, word hy saam met Bettie en haar
moeder na die tronk geneem. Oom Willem en Servaas word na Port Alfred
gestuur deur die militêre, Bettie kom agter die tralies, terwyl Tant
Annie vrygelaat word op parool.
Intussen het Dr. Marais een van Genl. De Wet se vertroudes geword en as
Du Plooy met rapporte na die Kolonie vertrek, kry hy 'n brief vir Bettie
mee, wat hy in Bester se hande laat. Maar deur sy poging om die brief
aan Bettie te besorg, raak Bester gevange en word ter dood veroordeel.
In die tronk kry hy geleentheid om Bettie te vertel, dat Piet nog leef.
Kort na Bester se teregstelling keer Bettie en haar moeder weer terug na
Rietfontein. Oom Willem het kort na sy aankoms in die kamp op Port
Alfred beswyk. Na die vrede kom Piet terug om sy bruid te trou.
* * * * *
Bettie word ons voorgestel as 'n ideale Boermeisie. Alleen die feit, dat
sy haar afgeleefde ouers nie kan verlaat nie, weerhou haar om Piet se
voorbeeld te volg en aan te sluit by die ambulans. In die gevangenis en
teenoor Hunt gedraag sy haar kloek. Sy is blykbaar trots op die rol wat
sy gespeel 't, en as Piet haar na die oorlog vra, of sy bereid is om vol
te hou in die groot stryd teen die Engelse kultuuroorweldiging, antwoord
sy met 'n tikkie verontwaardiging in haar stem: "Piet, mag jy my nog so
'n vraag vra nadat ek _soveel opgeoffer en gely het?_"[263] Dit kom my
egter voor asof Bettie haarself _moedswillig_ in die ongeluk gestort 't,
en as dit die geval is dan verloor haar "offer" vir die nasionale saak
heelwat van die heroïese kleure, wat die skrywer daarin geweef 't.
Op pagina 66 staan: "Al die veerkrag van haar nasionale gevoel is deur
die oorlog in volle beweging gekom, en niks is daar sterker by haar
gewees as _die wens om positief te mag meedoen aan die stryd nie_. Maar
hoe kon sy haar ouers verlaat? Onmoontlik vir haar om uit te gaan as
verpleegster! En so is dit haar ernstige gebed geword dat sy op watter
wyse dit God behaag 'n aandeel mog kry aan die oorlog. En as sy niks kan
meedoen nie, dan wou sy meely met haar volk." Hoe edel hierdie besluit
op sigself ook al mag wees, dit neem die feit nie weg, dat Bettie se
naasbysynde plig ongetwyfeld was om vir die veiligheid van haar
afgeleefde ouers te sorg. Maar as sy by haar vader se siekbed moet waak,
dan spook die gedagte van deelneem aan die oorlog, wat 'n _idée fixe_ by
haar word altyd deur haar brein: "Sou die Here haar roep om haar siek
vader op te pas, en mag sy daarom geen deel hê aan die oorlog nie? Sou
dit haar roeping en werk worde, beskeie en stil, _waar sy hoë aspirasies
had?_"[264] Piet Marais se oorlogsgeesdrif en wie weet, miskien ook die
Engelse romans, wat sy van die skool af meegebring 't,[265] het haar
blykbaar taamlik sentimenteel gestem en haar belet om 'n nugter kyk op
sake te behou. As Bester haar meegedeel 't, dat 'n sekere Dr. Marais in
die begin van die oorlog aan koorssiekte dood is, maak sy allerhande
onuitvoerbare planne--"sy sou stilletjies wegraak, te voet loop as dit
al was, haar lewe daaraan waag, sy sou sôre, dat sy êrens by die Boere
te lande kom, sy sou Piet soek ... en as hy waarlik dood was, _sy graf
met haar trane bevogtig!_"[266] Die laaste sinnetjie kon wel in een van
Feith se romans gestaan 't! Daar is trouens meer wat ons aan die
sentimentele romans van die agtiende eeu herinner. 'n Paar ou briewe van
Piet maak sy "met voldoening ope en lees dit in stil mymering en met die
gevoeligheid van 'n teer vrouehart." (p. 64.) Dat Bettie "in die
traag-skrydende ure van die nag" romantiese plannetjies uitgedink het,
is psigologies volkome juis, maar ons is nie gewend, dat 'n flink
Boermeisie van drie-en-twintig jaar, wat bowendien reeds op haar
agtiende jaar "selfbewus en ryp genoeg vir verantwoordelikheid" (p. 33)
was, dat so 'n meisie, tans die enigste[267] stut en steun van haar grys
ouers in uiters benoude dae haar al te lank oorgee aan 'n Wertheriaanse
sentimentaliteit nie.
Bettie se volgende dade toon dat sy doelbewus, ja moedswillig alles doen
om "'n aandeel aan die oorlog te kry"--m.a.w. sy leg die veiligheid van
haar ouers in die waagskaal ter wille van 'n meisiesagtige gril, wat sy
vir "hoë aspirasie" aansien! Sy weet, dat haar pa 'n swartkruis agter sy
naam het, dat die geringste suspiesie hom in lewensgevaar kan bring en
tog ontvang sy Bester "alleen in die sitkamer" (p. 92). Bester het
ongetwyfeld 'n sterk indruk op haar gemaak, en ofskoon sy trou bly aan
Piet en haarself wys maak, dat "as Piet dood is, sy ook dood (sou) wees
vir die wêreld" (p. 90), sien sy tog verlangend uit na Bester se
terugkeer. En nie alleen omdat sy hoop, dat hy nuus van Piet bring nie.
Piet behou wel die ereplaas in haar gemoed, maar uit die omstandigheid,
dat sy oorweeg wat Bester vir haar kan beteken in geval Piet werklik
dood is, kan ons besluit dat sy persoonlikheid haar diep getref het. Sy
redeneer so: "Sy is mos sterk genoeg, sy het Piet _te_ lief om aan enig
ander man te dink" (p. 95). En sy doen dit tog! Bettie maak 'n kriesis
van ernstige weifeling deur. Sy het Bester lief en al wat haar terughou
is "die dure besef van plig en eer." (p. 99.)
Oom Willem het dadelik die groot gevaar ontstaande uit die herhaalde
besoeke van Bester ingesien en Bettie ernstig gewaarsku (p. 95). Sy het
volkome goed geweet, "dat alle persone, wat geheime konneksies met so 'n
gevreesde en verwenste mens het op die ongenadigste manier sou gestraf
word." (p. 96.) Tog ontvang sy Bester nòg eenmaal alleen--sy dink nie
aan die gevaar waaraan sy haar ouers blootstel nie, ofskoon hy haar
meedeel dat sy stap gevaarlik is en dat die Engelse dus naby is--sy gaat
_swygend_ met hom die sitkamer binne en steek nog daarby 'n kers op (p.
97). Op die manier, bewerk sy haar pa se ongeluk. Kan ons haar dus glo
as sy uitsnik: "Ag Pa, ek kan dit nie help nie, ek is net so onskuldig
soos Pa"? (p. 102). Miskien wel; miskien was dit bloot vroulike
onversigtigheid. Maar die volgende stap van Bettie--die brief wat sy aan
Bester skrywe--is alleen verklaarbaar as 'n moedswillige poging om
haarself "'n aandeel aan die oorlog" te verskaf. Sy kom tot die
konklusie, dat alleen Bester haar pa kan red. Het sy gemeen, dat hy die
Engelse moet agtervolg en Oom Willem terugbring plaas toe? Moes Bester
vervolgens Rietfontein verdedig teen die Engelse oormag? homself, sy
kommando en die vrouens laat platskiet ter wille van één man? Of moes hy
die afgeleefde, sieklike grysaard, teen die se eie wil saamsleep op sy
swerftogte? In haar opgewondenheid het hierdie eenvoudige oorwegings nie
by haar opgekom nie en in haar naïewe geloof aan Bester se al-sterkheid
skryf sy aan hom--'n impulsiewe daad--psigologies volkome juis. Maar
haar moeder se opmerking, dat haar plan gevaarlik is, bring haar nie tot
nadenke nie. En plotseling blits dit deur haar gedagte: Nou kan ek my
"hoë aspirasies" bereik--sy kry die "besef ... dat sy self in die
draaikolk van gebeurtenisse begin meedans. Was dit dan nie altyd haar
ernstige versugting nie?" (p. 107). Juis, sy is lank al moeg vir die
eensame lewe op die plaas, waar sy al meer dan 'n jaar opgesluit sit.
Haar romantiese siel smag na dade van durf en intussen suggereer sy
haarself, heeltemal ter goeder trou, dat sy alles doen om haar pa se
ontwil!
Maar Servaas is die man, wat haar tot rede sal bring! Hy weet meer dan
sy: "Die vlakte, die bossies, dit lewe van duisende kakies so na Vaaldam
se kant toe. Die hele wêreld is vanaand vol van hulle." (p. 110.) Hy
erken: "dis byna verniet om so iets te probeer en daarby gevaarlik." (p.
109.) Helaas! Arme Servaas verloor ook àl sy gewone boere-nugterheid--hy
kan "die vurige pleit van 'n skoon jonkvrou" nie weerstaan nie! En hy
gaat jou waarlik waar op die dollemansboodskap uit, ofskoon sy vrou
uitdruklik verklaar dat dit "gek mense se werk is om so iets te doen"
(p. 112).
By 'n nugter beskouing van die feite moet ons kies tussen twee
opvattings: (1) òf Bettie is ten spyte van haar drie-en-twintig jaar nog
maar _'n bogkind_ soos Janetta haar noem, wat met die grootste
onversigtigheid haarself, haar ouers en Servaas in die ongeluk stort, òf
(2) in 'n toestand van radelose opgewondenheid maak die _idée fixe_ "om
haar deel aan die oorlog by te dra" haar onbekwaam om die simpelste
logiese gevolgtrekking te maak. In albei gevalle word dit dan egter
onmoontlik om haar handelwyse as 'n onselfsugtige, edele daad te beskou
en verloor haar =offer= sy grootse betekenis. Soos Malherbe haar geteken
't kan sy nooit as heldin, as die "moedige Boermeisie met haar sterk en
besliste karakter"[268] beskou word nie. Sy is eenvoudig die slagoffer
van haar kinderlike onnoselheid of van haar "hoë aspirasies", wat ons
medelyde opwek, en die bewondering vir haar kloek gedrag in die
gevangenis word getemper deur die bewussyn, dat dit alles onnodig was,
terwyl ons haar bowendien met reg kan verwyt, dat sy haar ouers en
Servaas met sy famielie in die ongeluk gestort 't--ja selfs die dood van
haar vader verhaas het. Bettie, soos die outeur haar wil voorstel, is 'n
psigologiese teenstrydigheid.
M.H. van Campen het die raak opmerking gemaak, "dat kunst het
_zichtbaar worden der noodwendigheid in 't, voorgesteld gebeuren_ ten
gevolge heeft, en dat het blijken dier noodwendigheid de schóónheid van
't _voorgesteld gebeuren_ uitmaakt."[269] Dit is juis die sigbaarwording
van die noodwendigheid, wat ons in Bettie se "offer" mis. Malherbe het
een van die mees dramatiese momente in sy verhaal laat glip. Hy gee ons
self die gegewens vir die uitbeelding van 'n geweldige konflik: aan die
een kant Bettie se geheime liefde vir Bester, die bestaan waarvan sy
self nog nie wil erken nie; daarmee saamgevleg die hoop, dat hy haar
iets omtrent Piet Marais sal kan meedeel en bo-op dit, haar kriewelige
ongeduld om na 'n jaar van gedwonge niks-doen eindelik haar lang
gekoesterde plan om aktief op te tree in die oorlog uit te voer. Aan die
ander kant: die besef dat dit haar plig is om terwille van haar ouers en
as verloofde van Piet, wat miskien nog leef alle omgang met Bester te
vermy. As Bettie in só 'n konflik eenvoudig haar naasbysynde plig gedoen
't, dan sou ons haar _ook sonder om te weet_, dat sy dapper was in die
tronk, as 'n heldin kan bewonder.
_Vergeet Nie_ is 'n aaneenskakeling van dramatiese tonele, waarin die
oorlog voor ons geestesoog verbytrek. Sonder veel verandering sou dit
dan ook moontlik wees om die roman om te werk tot 'n toneelspel, waarin
daar wel veel aksie, maar weinig botsing van hartstogte sou voorkom Ons
kry 'n indruk van wat daar gewoel en gekook het in die hart van die volk
gedurende die oorlogsjare, van die lyding van vrouens en oumense, van
die dapperheid van die Kolonialers, die laagheid van die _National
Scouts_, die vervolging en plaery onder die krygswet. Maar by die
beoordeling van die boek moet ons een faktor veral nie veronagsaam nie:
dit naamlik, dat die teenswoordige geslag nog in meerder of minder mate
_onmiddellik_ betrokke was in die gesketste gebeurtenisse, dat daar
tallose herinneringe van die groot oorlog nog lewe in ons bewussyn. Dié
herinneringe word deur die skrywer in dramatiese verhoudinge gegroepeer
en iedereen kan dadelik uit sy eie ondervindinge analoge gebeurtenisse
rekonstrueer. Dit versterk die indruk wat die gelesene op ons maak
honderdvoudig. Die skrywer roep ou halfvergete impressies uit hul
wegkruipplekkies te voorskyn. Op onbewuste wyse vul ons self die verhaal
aan, en so kry dit op laas 'n aktuële kleur, 'n sterk geprononseerde
persoonlike karakter, wat die leser tot in die diepste roersele van sy
siel beweeg, maar wat die verhaal _op homself nie besit nie_.
Ek noem een voorbeeld om my bewering te verduidelik. Die teregstelling
van Bester herinner ons dadelik aan Kommandant Scheepers. Die
oorspronklike ontroeringe, veroorsaak deur die tragiese uiteinde van
Scheepers, versterk die indruk, wat die soortgelyke lot van Bester by
ons verwek en raak daar gedeeltelik mee geïdentifiseer. Die gevolg is,
dat Bester-Scheepers in die roman 'n werklik lewende persoonlikheid vir
ons word.
Maar nou ontstaan die vraag: Is Bester, wanneer ons ons persoonlike
ervarings heeltemal uitskakel, nòg 'n lewende persoonlikheid, ontroer
die wyse waarop Malherbe hom uitgebeeld het ons dàn nog? Dit is die
enigste wyse waarop ons die kunswaarde van _Vergeet Nie_ vir die
_nageslag_ kan bepaal, want oor 'n tagtig of honderd jaar, sal die boek
nie meer in so 'n voordelige posiesie verkeer nie, dan kan dit alleen
nog profiteer van die nasionale oorleweringe van die groot stryd. En
selfs dìt sal die boek nog 'n groot voorsprong gee, want by 'n volk met
'n kragtige bewussyn word die nasionale helde uit 'n vergange
glanstydperk altyd met 'n stralekrans van heilige aanbidding versier.
Dit is bekend dat _De Geuzen_ van Onno Zwier van Haren lank as 'n
kunswerk van die hoogste skoonheid beskou is, eenvoudig omdat dit 'n
nasionale onderwerp behandel.
Maar ons keer terug tot Malherbe se karakteruitbeelding en vraag: Wat
weet ons nou eintlik van Bester? Hy is 'n bekwame en dapper kommandant,
wat verlief raak op Bettie. As hy hoor, dat haar verloofde nog leef,
besluit hy na enige stryd om haar dit mee te deel. In die hof verdedig
hy sy handelwyse op hartstogtelike manier en gaat sy dood tegemoet soos
'n held. Alleen by die beskrywing van sy laaste dae kry ons enigsins 'n
blik op sy sielelewe en die totaalindruk bly vaag. Bester is sonder
lewensdoordringing geteken, daar is niks indiwiduëels, wat hom tot 'n
duidelike persoonlikheid maak nie.
Piet Marais eweso. Hy is 'n tiepe van die ontwikkelde Afrikaner, wat
deur 'n vyfjarige studie in Europa sy insigte verruim en sy lewe verdiep
het. Hy het daar "jare van worsteling" gehad, hy moes dikwels "met smart
afskeid neem van oortuiinge wat (hom) in vlees en bloed oorgegaan (was)
van (sy) kindsheid af." Hy was 'n ernstige soeker na waarheid, wat uit
ou tradiesies en nuwe wetenskap vir homself 'n eie lewensbeskouing
gebeitel het. In die karakter van Piet lê seker 'n stukkie
outobiografie, maar in 'n oorlogsroman was daar geen kans vir 'n
psigologiese uiteenrafeling van hierdie interessante fase in die
ontwikkeling van die Afrikaanse student nie. Ons wag nog op die
kunstenaar, wat die botsing en gedeeltelike samesmelting van die
Afrikaanse en Europese kultuur moet uitbeeld.
Ons verneem ook nog enige besonderhede van Piet se oorlogservaring en
hoe hy verlang na Bettie. Maar 'n lewende persoonlikheid, met wie ons al
die wisselende stemminge van die awontuurlike kommandolewe deurvoel,
word hy nie.
Ook Tant Annie bly 'n vae figuur. Op Bettie het sy blykbaar geen invloed
nie. Selfs aan Hunt was dit duidelik, dat sy geen aktiewe rol kon speel
nie en die treurige gebeurtenisse slaan haar dan ook heeltemal terneer.
Oom Willem is met meer liefde geteken. In sy bybelvasteid, sy afkeer van
pronk en na-apery is hy 'n tiepe van die Afrikaanse boer. Ons verneem
dat "dors na kennis hom aangespoor (het) tot selfopvoeding", maar uit
die opgawe van sy biblioteek blyk, dat dit hoofsaaklik godsdienstige
kennis was, waar hy na gestreef 't. Hy bly getrou aan die Engelse
regering, omdat sy godsdienstige oortuiging hom leer, dat rebelleer
sonde is. Maar, as hy later persoonlik kennismaak, met die onregverdige
taktiek van die Engelse, laai sy haat op teen die vyand van sy volk en
kry hy simpatie met die rebelle. _Vergeet nie_ is die plegtige boodskap,
wat hy aan Servaas gee op sy sterfbed.
Bester, Piet Marais en Tant Annie is karakters, wat _getiepeer_, maar
nie psigologies _gekreëer_ is nie. Die skrywer staan te veel met sy eie
ekheid tussen die objektief beeldende teksdele, hy mis die gawe om sy
gegewens tot 'n saamgegroepeerde eenheid te bring, om sy persone
heeltemal objektief van uit hul eie innerlike wese te laat lewe. Deur
die subjektief deurleefde werklikheid vleg hy sy eie beskouings en
daardeur verdwyn die realiteitsillusie. Die roman word 'n
aaneenskakeling van dramatiese momente, maar geen epiese struktuur,
waarin die ganse sielelewe van 'n groot tydperk in sy gehele menslikheid
tot een grootse beelding samesmelt nie.
As Piet Marais oorlog toe ry hoor ons: "Dis die eerste rit vanaand van
'n besielde Kolonialer na 'n slagveld wat so groot sal word soos byna
die gehele beskaafde Suid-Afrika, na 'n oorlog wat nie sal oortref word
in gemene gruweldade nie ... ens." (p. 22). Dit is wat Malherbe weet,
maar Piet was tog geen profeet nie. Op hinderlike wyse dring die skrywer
homself hier op die voorgrond.
Sy historiese kennis verwerk Malherbe presies soos De Waal. Op pagina
52-54 staan 'n lang oorsig van militêre gebeurtenisse en op pagina 63-64
'n uiteensetting van die toestande onder die krygswet. Alleen deur 'n
betoog kan hy die nodige atmosfeer vir sy verhaal skep. Só kry ons geen
begrip van die dramatiek van die worsteling nie.
Soms egter slaag Malherbe daarin om deur pittige plastiek die leser
direk te tref. 'n Voorbeeld daarvan is die mooi kommando-toneeltjie in
hoofstuk X, waar 'n lewendige dialoog ons dadelik op hoogte van sake
bring. Die brief uit die konsentrasiekamp met sy bemoedigende woorde:
"Gaan voort, want ons saak is reg en God sal ons nie verlaat nie" laat
ewe ons gemoed tril en ons sien die duisende vroue in geduldige lyding.
'n Oomblik later vaag die nugter vraag van Generaal De Wet: "Hoe is die
posiesie?" alle droomgepeins weg. Maar as kort daarop "soos 'n magtige
gebed waar berusting in ruis" die burgers se plegtige lied tussen die
koppies weergalm en die generaal en sy staf met eerbiedig gebaar hul
hoede afhaal, dan sweef ons op die klankedeining na 'n wonderland van
heilige herinnering--dan sien ons die stoere manne "saamsing met vrou en
kind, met vrind en bloedverwant onder gewyde dak...." Hier is innigheid
van weergawe. Ons voel die diepe kneusing van sterk manneharte, wat op
die nuwe dag in stille Godsvertroue wag. 'n Skrywer, wat so mooi die
nodige sfeer met uiters gevoelige tikkies kan aandui, hoef waarlik nie
sy toevlug tot koel-verstandelike histories geredeneer te neem nie. Hy
hoef nie uit sy denkbewussyn allerlei verklarende toeligtings aan te
voer nie--die leser vang dadelik die aksent van waaragtigheid uit die
klank van sy woorde op.
Maar selfs by hierdie mooi veldtablo kom die skrywer se opdringerigheid
te pas. Hy vind dit nodig om weer blyk te gee van sy historiese kennis
en vertel ons dat "die wêreld in kampe van blokhuise afgeperk is ...
waaromheen swaar kolomme opereer met 'n onuitputlike gedetermineerdheid
om die groot veggeneraal van die Boere in die reusenetwerk van bewegende
lyne toe te wikkel".[270] Dat De Wet se gevangeneming die Boer-magte sou
knak is 'n feit, só vanselfsprekend, dat die meedeling daarvan absoluut
oorbodig is, vir ons _èn vir die nageslag_. Mens sou ewegoed 'n Fransman
daaraan kan herinner, dat Blücher en Wellington vir Napoleon wou vang by
Waterloo!! As die skrywer die orige informasie tog wou meegedeel 't, dan
moes hy dit so in die dialoog gevleg 't, dat ons dit nie voel as 'n
opsetlik skoolmeesteragtige opmerking nie.
Gebrek aan plastiek is daar in die volgende sinnetjie: "In 'n
omsientjiestyd is die welkom bevel uitgevoer." (p. 135.) Dit is 'n blote
konstatering, wat by die leser geen impressie van die handeling wek nie.
En juis in die vorige sin slaag die skrywer daar pragtig in om deur die
herhaling van die woord _afsaal_ 'n duidelike gehoorbeeld te suggereer.
"Afsaal", klink dit deur die rye, "afsaal tot ver agteruit en rondom".
Ons hoor hoe slaperige burgers met sware basstem mekaar die woorde nasê,
totdat die klankeketting dreun in die agterste gelid. Maar in plaas van
die gehoorhallusinasie te verinnig deur die geskuifel van die saals, wat
met dowwe plof en stiebeuelgerinkel op die aarde bons, kom die skrywer
met sy niksseggende verklaring: "In 'n omsientjiestyd is die welkom
bevel uitgevoer."
Nog so 'n geval vind ons op pagina 13. "Dit kan stil, ontsettend stil
word op Rietfontein. In die middel van die dag kan dit gebeur dat daar
geen lewensteken te bespeur is nie." Uit so 'n beskrywing blyk duidelik,
dat die outeur nie _in_ die toestand is nie, maar praatjies _oor_ die
toestand maak. Hoeveel mooier is die beeld waarmee hy ons dadelik die
stilte en eensaamheid op Steenburg laat voel--die dorp, "waar alle
geluid en rumoer van menslike bedrywigheid nietig wegsterwe _soos die
breek van 'n dun, droë takkie in 'n ontsaglike woud_".
Dan is daar nog iets wat hinderlik is in die kommando-toneel. Japie du
Plooy is "deur die invloed van Dr. Marais tot 'n waaghals en onvermoeide
verkenner _omgetower_." (p. 138.) Ook al "in 'n omsientjiestyd"? Vir so
'n sielkundige bolmakiesie het mens 'n ouderwetse toordokter nodig en ek
twyfel of Piet dié kuns in Duitsland geleer 't.
Daar is nog meer voorbeelde van die neiging van die skrywer om hom
tussen sy verhaal en die leser te plaas. Servaas kom die dorp ingery op
die 12de Oktober 1899. Dan kry ons in enkele raakgetekende lyne 'n
pragtige ets van Steenburg en omgewing,--maar dit is nie _Servaas_, wat
die dorp so sien nie--dit is _Malherbe_. Ons loop nie saam met Servaas
onder die peperbome nie. Nee, die skrywer sit op een van die koppies en
peins oor die "sukkel-werksaamheid" van klein mensies en die
wyd-omhemelde velde, waarin die dorpie "soos 'n nouliks sigbare stippie"
wegsink. Intussen vergeet ons Servaas totaal, verdwyn alle
realiteitsgevoel. Malherbe vertolk die gedagtes van sy persone deur _sy_
lieriese parafrase in plaas van die gedagtes self, in hul eie taal te
gee.