ontdekking, dat sy die Twede Grieta is. Sy self gee drie redes op,
waarom 'n huwelik met Andries onmoontlik is.[214] "De Intrigeroman kan
alles bewijzen. Hij is een droom; de natuurwet is er buiten dienst
gesteld."[215] Om dié rede behoef dit dan ook geen verbasing te wek nie,
dat daar nog 'n hele reeks onwaarskynlikhede in die twee romans te vind
is, o.a. die verdwyning van Grieta, die onvoldoende motivering van die
haat tussen Andries en Phineas en veral die feit, dat Conradie die Kaap
verlaat sonder Andries mee te deel wie Grace is. Op die manier kry
Andries nog 'n kans om sy koppigheid te wys en die feit, dat hy nou al
deur sy oorlogervarings tot selfstandige man geryp is, verhinder sy
pleegvader nie om hom nog soos 'n stout seuntjie te behandel nie! In _J.
v. W._ laat die karakter van Abram ons ook twyfel aan die egtheid
daarvan; die skoot wat Abram net presies in die hart tref, terwyl hy op
Johannes se hart mik, verwek 'n skeptiese glimlag. Dat Gert in die
gifdrinktoneel hom so maklik laat fop, klink ook onwaarskynlik. De Waal
slaag daar nie altyd in om sy sterk-romantiese gegewens deur 'n
onweerstaanbare suggestiewe werking tot onbetwyfelbare realiteit te maak
nie.
Dit blyk ook duidelik uit Andries se awontuur by Utrecht. Ons verneem
dat 't "buitengewoon donker" is--só donker selfs, dat die ruiter
"nouliks die kop van sy pêrd kon sien."[216] Tog laat "'n warrelwindjie
'n dun stofwolkie ... opstuif"! Later eers word die terrein deur bliksem
af en toe verlig. Maar dit bly só donker, dat die kaffer "slegs 'n
donkere gestalte" is. Die skrywer laat ons egter nie =voel= deur
allerlei fyn trekkies nie, dat dit werklik donker is. Hy teken die hele
toneel asof dit alles in die skroeiende son gebeur 't. "Verbysterd en
asof half lam leun sy (Krysie) met haar een hand teen een van die
opstaande rotse." Het Andries kat-oë gehad, of het hy dit ook alles,
"met die hulp van (die) weerlig" so haarfyn gesien? Hy soek nie
voel-voel na die gewere en bandeliers nie--hy tel sommer "een van die
twee Lee-Metfords en die bandeliers op ...". Hy loop nie
struikel-struikel oor die los klippe in die donker nie--"hy _nader_ ...
die meisie". En sy =sien= hom "verward" aan; "sy skud haar kop", as hy
haar iets vraag en "aan haar kappie en jas kon jy ... =sien=, dat sy
terdeë met klei in botsing gewees het." Het dit ook alles gebeur met die
hulp van bliksemstrale, want dis nog só donker, dat hy byna oor die twee
doodgeslaande perde val.
Die gebrek aan suggestiewe besonderheidjies belet ons om die waarheid
van die nagtelike toneel te voel. Die skrywer het dit nie innerlik
deurleef nie, maar met sy nugter verstand die awontuur inmekaar gesit.
En hy was hier tog op bekende terrein, want hy was self onderwyser in
Utrecht en het seker meer as een van die donderstorme gesien, wat met
sulke plotselinge felheid kan neerswaai, so geheel anders as in die
Kaap.
Die donderstorm word as volg beskrywe: "Die stormwolk, waaruit soveel
_vog gegiet_ en _vuur geskiet_ was, was nog met onverminderde water en
elektrisiteit belaai en woed nog aldeur voort, (dus 'n wolk, wat
voortwoed!) maar nie meer vlak bo-kant die hoofde van die jong twee nie.
Die reusagtige massa was na die noordweste gedrywe, en slegs die
nadruppels val nog by die vlugtelinge. Met die ooptrek van die hemel kom
ook die opgaande maan te voorskyn."[217] Van natuurviesie geen sprake
nie, nog minder van indiwiduële impressie of verrassende segging. Die
hele beskrywing word gegee enkel om die laaste sinnetjie, want Andries
moet 'n kans kry om "die sewentienjarige poppie" te bekyk.
Die beskrywing van Patrysvlei[218] is soos die van 'n afslaer, wat 'n
plaas wil verkoop. Patrysvlei is "'n lushof" met mooi draadheinings.
Daar is 'n "deftige woonhuis" met "netjies ingerigte buitegeboue,
stalle, krale, kampies en pluimveehokke"; "_in_ sag groen gelowerde
vrugteboorde", 'n groot tuin, 'n "massiefgewalde dam", deur 'n
"altydlopende stroom gevoed" en verder "uitgebreide, duidelik
afgebakende saai- en weilande". Die skrywer verseker ons, dat 't "'n
bekoorlike landgoed, 'n paradysie" is, maar so 'n vendusieagtige
ophemeling laat ons totaal koud en het met kuns niks te maak nie. Die
van buitegekome obserwatoriese gewaarwording is nie deur die van binne
opstygende deurvoeling tot 'n psigiese verbeelding geryp nie.
Die verslag van die voetbalwedstryd in hoofstuk vyf van _Die Twede
Grieta_ is ook 'n bewys van De Waal se onmag as kunstenaar. So 'n
beskrywing kan 'n rapporteur van 'n agterveldse krantjie ook gee, want
dis kleurlose joernalistiek, sonder 'n persoonlike aksent, in die
allergewoonste voetbaljargon. Die partytjie by Bertie was in 'n groot
saal "waar die meeste _van_ die mense in vrolike gebabbel vergader
was.... Verversings en lekkernye is intussen rond_gedeel_ en van die
keurigste sterk dranke kon jy te drink kry."[219]
In _Johannes van Wyk_ nog 'n staaltjie: Hester en Johannes sing saam op
die rots: "Toe begin hulle _weer_. Al die ander was stil as die graf.
Heerlik _weer_ lui (weerlui?) die skone melodie. Trillend _weer_ het
iedere noot in die rotsagtige kloof van kant tot kant _weer_klink. Met
soveel _ge_volg is elke woord uit_ge_bring _ge_word dat dit in_ge_dring
het tot in die diepste hoekie van elke hart en die fynste snare daar
_ge_roer het. Was dit dan wonder dat selfs Louise haar oë vogtig
_ge_word het?[220] Viermaal _weer_; sesmaal _ge_ opmekaar gestapel! en
dit in ses-en-'n-halwe reël! By die waaragtige kunstenaar, wat hom diep
in sy stof inlewe, verander ritme, styl, taal, woordekeus voortdurend al
na gelang van die stof. De Waal wil hier musiek in woorde verklank en hy
hakkel soos 'n doofstomme. Die mooi alliterasie: "Trillend weer het
iedere noot in die rotsagtige _k_loof van _k_ant tot _k_ant weer_k_link"
gaan verlore in die aanswellende gutturale kakofonie.
De Waal se styl het geen eie geluid nie. Sy taal is die van die koele
gedagte, ontspring nie uit 'n ontroerde gemoed nie, mis harmoniese
ritme. Nooit voel ons; daarin die koorsagtige klop van die digter, nooit
tintel daarin die warm liefde vir singende woorde nie. Kort en saaklik
deel hy ons mee, soveel as nodig is om die intriege te verstaan, soms
met katalogusagtige dorheid. Grace word ingelei in "'n kamer van
middelmatige grootte, wat klaarblykelik gedien het vir eet-, slaap- en
werkkamer tegelyk, want in die middel staan daar 'n tafel met 'n bord,
'n kaasbak, 'n suikerpotjie, 'n standertjie, 'n paar koppies en
pierinkies en nog meer sulke goed; naby die venster sien jy 'n tafeltjie
met 'n goedkoop naaimasien en 'n werkmandjie daarop, terwyl, aan die
teenoorgestelde kant van die kamer, die voetenent van 'n ledikant van
agter 'n Japanese skerm uitsteek. Verder bemerk jy daar ook 'n
wastafeltjie en enige ander meubelstukke--almal oud en eenvoudig, maar
net en sindelik."[221] Geen verrassende wending, geen metaforiese
vermoë. Dit is net asof hy 'n reusagtige settery het, waarin die sinne
netjies in hul bakkies gerangskik staan--_la phrase fait une fois pour
toutes_.[222] As iemand skrik of verbaas is, dan het hy "wydgespalkte,
wit kykers", (_J. v. W._, p. 37); Malherbe en Joosten volg Johannes se
bewegings "met beklemde harte en wyd-geopende oë", (_J. v. W._, p. 71);
"Die dominee sien sy dogter met wydgespalkte oë aan", (_J. v. W._ p.
149); "die meid, met 'n uitdrukking van angs in haar groot, wit oë".
(_Tw. Gr._, p. 7). "'n Klein gil _verlaat_ sy bors, en met wydgespalkte
kykers starend staan hy vir 'n oomblik asof versteend", (_Tw. Gr._ p.
173); "ontsettend verras staar hy die meisie met wydgespalkte oë en ope
mond aan", (_Tw. Gr._, p. 392); "Palmer!?" roep Conradie, met groot oë,
verbysterd", (_Tw. Gr._, p. 353); "Maar voor hy iets meer sê, deins hy
verskrik terug, en staar haar met wydgespalkte oë aan", (_Tw. Gr._, p.
350); "Met wydgeopende, verwilderde kykers staar hy die besoekster
asemloos aan", (_Tw. Gr._, p. 369); "Met ope monde asof deur towery
geboei, gaap hulle die singers in verlore bewondering aan", (_J. v. W._,
p. 97); "die trotse Chrissie staar met wye fonkelende oë vaag op na die
plafond", (_Tw. Gr._, p. 224). As Boonzaaier dié romans moes illustreer
...! Dieselfde uitdrukking kom ook by Van Lennep voor: "Welnu! waar
wacht gij op?" vroeg de man, wien de uitdaging gold, aan den voerman,
die _met wijd opgespalkte oogen_, dit tooneel stond aan te gapen."[223]
Soms laat De Waal nogal wonderlike maneuwers uitvoer: "Maar Jeanette het
alreeds haar _oë_ met stille valksblikke na huis, werf en elke plekkie
daar rondom, vir sover as haar gesig nie =versper= was nie _geslinger_",
(_J. v. W._, p. 199); "Sy oë begin van vooraf in sy kop te rol", (_J. v.
W._, p. 15).
Nog 'n ander stylverstening is: "'n Rilling loop deur sy lyf", (_J. v.
W._, p. 38); "'n Vinnige rilling loop deur die hele lyf van Johannes",
(_J. v. W._, p. 215); "'n Ysige rilling tref die lede van die
sielvermoeide student", (_Tw. Gr._, p 389); "Hester haar liggaam tril
van die skok", (_Tw. Gr._, p. 200); "wat 'n gril skud sy lede", (_Tw.
Gr._, p. 250); "Dit was of Andries 'n geweldige skok deur al sy lede
kry", (_Tw. Gr._, p. 314). "Wat 'n rilling loop daar deur sy hart", (_J.
v. W._, p. 72). Van Lennep gebruik die uitdrukking ook: "Een koude
rilling liep mij door de aderen."[224]
Nog 'n ander stylverstening is _asvaal_ of _vaal soos as_.[225] So sou
ons die hele inwentaris kan opmaak van die bakkies in De Waal se
settery; van die beperkte aantal stereotiepe uitdrukkings, wat met
tergende reëlmatigheid by amper elke dialoog voorkom--die "knersende
tande", "geamuseerde gesigte", die "hande in die hare", die krappery
agter die ore, of op die kop, die "bevestigende knikkies", "wit bewende
lippe", "glinsterende, _wetende_, verwilderde, verslindende ... oë";
"vuurrooi wange", "veel-betekende (?) glimlaggies", "angstig-kloppende,
bonsende harte" en al die verskillende soorte _kyke!!_--o.a. "die kyk
... wat as 'n dolk tref", (_J. van W._, p. 46). Dan nog De Waal se
besonder hartlam-uitdrukking =kykers=--van allerlei aard, diep, vurige,
swart, donkerbruin, glimlaggende, skitterende, medely wekkende,
sielvolle[226], glimmende, bewonderende, grys, groot, ope, blink,
pragtige, patetiese....[227]
'n Enkele maal word ons verras deur 'n raak tekening: "rooi as 'n
granaatappel", (_Tw. Gr._, p. 121); "met 'n berouvolle krakie in sy
stem", (_Tw. Gr._, p. 269),--maar dis nes 'n eensame blommetjie in 'n
vaal stoppelland. Meestal is De Waal doodtevrede met die ou beskrywende
adjektiewe, wat die Neerlandse skrywers van vóór 1880 duisendmaal
afgerinkink het. Dit blyk veral waar hy die uiterlik van sy persone
teken. Hester Linde het "'n _lelie-blanke_ kleur, afgewissel deur die
_roseblos_ van gesondheid, ... daarby vertoon sy 'n paar oë so helder,
so _hemelsblou_, so _sielvol_, as g'n digter of skilder sou kan teken
nie; 'n lieflike neusie gelyk en reg _as van 'n marmer beeld_." (_J. v.
W._, p. 63). Sy is 'n _engelagtige_ wese, (_J. v. W._ p. 72 en 162) met
_hemelse_ oë; ook Grieta is "'n _beeldfraaie_ mens.... meer geskik vir
die tuiste van engele, dan vir hierdie prosaiese aardbol", (_Tw. Gr._,
p. 1); "'n buitengewone _juweel_" met "melkwit hals" en "goudbruin hare,
wat tot sieraad sou gestrek het vir die skoonste _towergodin_", terwyl
Hester weer 'n "liewe _juweeltjie_" is, "'n allerpragtigste kind, die
_beeldskone_ predikantsdogter" met "'n _sneeublanke_ gelaat". Sy is "die
liewe engel wat dag en nag Johannes se gedagte besig hou en 'n _vuur_ in
sy hart _aangesteek_ het wat niks kan uitblus nie...." (_J. v. W._, p.
178). Ook Grace laat "'n _vlammetjie ... ontbrand_, wat Andries nie lig
kon _blus_ nie". Nes by Hester word ons verseker van die magteloosheid
van die skilder en nou ook nog van die beeldhouer: "Het ooit 'n skilder
'n kinnetjie pragtiger geskets? Het ooit 'n beeldhouer 'n mondjie bedeel
met soveel uitdrukking, soveel karakter, soveel _soete onskuld_, as wat
vertoon word deur daardie twee gesonde, klein, allerliefs gevormde
lippies?" (_Tw. Gr._, p. 239). Sy is ook soos haar moeder "meer geskik
vir die tuiste van engele": "Dat 'n regtige, gewone, aardse mens so
_fouteloos_ (anglisisme!) daar kon uitsien, sou hy nooit kan geglo het
nie." Ons glo dit dan ook nie!! Mens moet na Tollens en sy konfraters
gaan om die sussies van De Waal se engeltjies te kry. Hoor maar hoe
Tollens "_Het Ongenoemde Meisje_" "besing"[228]:
"Der nachtegalen zang is schoon,
Maar tienmaal schooner is haar toon,
Haar stem doortintelt merg en bloed;
Geen ziel, die zij niet smelten doet;
Geen booswicht is er, als zij zingt,
Wien niet een traan in de oogen dringt.
Zij zweeft, als had zij wiekjes aan:
Haar zooltje laat geen teeken staan.
Haar vlechten zijn als ravengit,
Haar boezem is als zwanenwit;
Geen enkel sproetje vlekt haar kin
En 't englenzieltjen evenmin.
Wie zulk een meisje ooit ontmoet,
Zoo schoon, zoo rein, zoo engelgoed;
Wie 't orglen van een stem vernam,
Zoo fraai of ze uit den hemel kwam,
Geloof hij 't vast--zweer hij 't vrij:
Dat is mijn meisje! dat is zij!"
De Waal se "fouteloos fraai" meisies dra natuurlik ook klere, "fouteloos
passend" soos Grieta; hul het "lieflike gelaatstrekke", "pragtige
elegante" gestaltes, of anders "heerlik-fraai--slank en tog vol";
meestal "langwerpige" gesiggies soos Hester Linde, Hester Fourie en
Grace; maar die koddigste is wel die _plomp_[229] wange, wat by De Waal
blykbaar die betekenis van die Engelse _plump_ het!!
Vergelyk ons nou hiermee die manier, waarop Van Lennep sy dames en
here teken, dan val die sterk ooreenkoms dadelik in die oog. In _De Roos
van Dekama_ word Madzy as volg voorgestel: "Voor zooveel men, nu zij
gezeten was, haar gestalte kon beoordeelen, was zij rijzig van postuur;
doch haar fijne leest was gewikkeld in een zwarten zijden mantel, die
niets liet bespeuren dan de bevallige ronding van een _leliewitten_
arm.... De kap van den mantel bedekte het hoofd, en was onder de kin
vastgestrikt, doch liet echter vryheid om de _edelste_ en tevens
innemendste _wezenstrekken_ te beschouwen, welke immer in het hart eens
jongelings liefde verwekt hebben[230]. De strenge regelmaat des beloops
van neus en voorhoofd, welke aan het profiel der Grieksche Juno
herinnerden, was getemperd door den zachten, minzamen opslag van _twee
groote, helder hemelsblauwe oogen_, overwelfd door gitzwarte
wenkbrauwen, zoo zuiver van omtrek, _als waren zy door een
penseelgevormd_, en door de kuiltjes welke in de van gezondheid
schitterende wangen en in de ronde kin als tot een schuilplaats voor de
bevalligheden gevormd waren. Een klein vlekje ter zijde der bovenlip,
instede van het gelaat te ontsieren, stak geestig af tegen de blanke
tinten van het fijne, met blauwe adertjes gemarmerde vel, en verhoogde
de levendigheid van uitdrukking der wezenstrekken, vooral wanneer zij
zich tot een lachje saamtrokken, en de halfgeopende rozemond, de dubbele
rij der hagelwitte tandjes ontdekken liet."[231] Vir Reinout is Madzy
dan ook dadelik 'n "_lieve engel_". "Reinout ... had een wel niet
rijzige, maar toch in allen deele _fraai gevormde_, gestalte.
_Ravenzwart haar krulde_ hem met bevalligheid om de slapen; zijn
gelaatstrekken waren fijn en regelmatig, en schoon van nature bleek en
door de zuiderzon en de vermoeienissen des oorlogs met een gele tint
overdekt, hoogst bevallig en innemend. Geest en _scherpzinnigheid_
straalden uit zijn gitzwarte oogen, wier _levendigheid_ waarde gaf aan
alles wat hij zeide."[232] Malherbe "was middelmatig van gestalte,
welgeset, kragtig gebou. Sy blas kleur en Paryse neus het duidelik te
kenne gegee dat hy van Franse afkoms was; en sy groot welgevormde kop,
versierd met 'n bos digte, _pikswart krulhare_, het blyk gelewer van
meer dan 'n gewone mate van harsings; terwyl sy diep, vurige,
donkerbruin kykertjies, wat treffend gepas het by sy swaar wenkbroue,
die _wakkerste skerpsinnigheid_ verraai het." (_J. v. W._, p. 61.)
Daar is nog meer reminisensies aan die versteende terminologie van vóór
1880 by De Waal. "Iedereen luister met ingetoë bewondering na die
_sielverheffende_, heerlike musiek", (_J. v. W._, p. 228);
_verbryselende_ tyding, (_J. v. W._, p. 251); "wat daar in sy gemoed
omgaan, kan beter verbeel dan beskrywe word", (_J. v. W._, p. 106); 'n
_ontluikende_ man, (_J. v. W._, p. 8). De Waal besef nie die
gevoelswaarde van die woord _ontluikende_ nie, want ofskoon "'n
ontluikende _maagd_" 'n doodgewone staaltjie van die Parnastaal is, kan
ons ons moeilik 'n ontluikende _man_ voorstel. In _Die Twede Grieta_ kom
ook nog voor: "_verhewe_, edele gelaatstrekke", (p. 209);
"_onvergeetlike, hartstrelende_", (p. 318); "'n soet druppel in die
bitter beker", (p. 12); "_hartedrif_" (p. 382); "dit was asof 'n _priem_
sy hart deurboor en sy bloed yskoud word", (p. 96)[233] "'n Vloed van
bitter onaangename gewaarwordings deurstroom sy beklemde gemoed", (id.
vgl. _J. v. W._, p. 174); "sy was weggevaar na die heerlike wêreld van
die sorglose vergetelheid, rustig in die arms van die slaapgod ...", (p.
238); "_oorstelp_ van vreugde en droefheid", (p. 174).
Aan beelde waag De Waal hom baie selde en as hy dit doen, dan is 't
gemeenplaatse, of ridikule voorstellings soos: "Hy kon sy brein in geen
ander rigting laat vloei nie" (_Tw. Gr._, p. 259); "Die nommer van die
meisie wat nou so dryf op die hete onstuimige stroom van sy gedagtes",
(_J. v. W._, p. 64); sy gedagtes rol oor al die gebeurtenisse van die
aand terug", (_J. v. W._, p. 106); "Die digte sluier wat haar geestesoog
bedek het, is afgeruk", (_J. v. W._, p. 174); Andries hoor Grace se
"silwerstem. Dit _tril(!)_ die snare van sy hart", (_Tw. Gr._, p. 259);
"Byna onmiddellik daarna, soos in 'n towerslag verander haar gelaat in
glad 'n ander plooi ..." wat net so 'n wonderlike metamorfose is soos
die van Andries, wat volgens Phineas van 'n _askoek_ tot 'n _doring
ontwikkel_, (_Tw. Gr._, p. 242 en 382).
"Jacob van Lennep was van 1829 tot zijn dood in 1868, Rijks-advokaat;
bijna 40 jaar dus. Het ambt maakt de man. Deze man moet dus wel tot in
z'n tenen advokaat zijn geworden, vooral omdat-ie van z'n eigen natuur
al had, wat dat ambt in 'n mens pleegt te ontwikkelen: handigheid in 't
pareren en uitvallen; scherpzichtigheid van elk plekje dat de
tegenpartij bloot geeft; en bij deze schermmeesters-talenten, toch
eenvoudige waarheidszin en oprechtheid....[234] Dieselfde eienskappe is
ook te vind in die romans van Advokaat De Waal. Hy het sy eie
pleiterstalent aan Malherbe geskenk en die kruisverhoor van Gert is een
van die besgeslaagde gedeeltes van _Johannes van Wyk_. Phineas behaal
ook 'n advokate-oorwinning op die Smithfielders en die weduwee, en sy
listige draaitjies laat ons meer aan die geregshof dan die Teologiese
Kweekskool dink. Vir die samestelling van sy intrieges kon De Waal dan
ook profiteer van sy eie ervaring by die geregshof, 'n element wat 'n
ruim plaas beslaan in albei romans. Die lewendigheid van sy dialoog laat
aan dieselfde invloed dink. Oor 'n raak antwoord staan sy persone selde
verleë, en tog ontaard dit nie in 'n vernufsdialoog nie, maar is
gewoonlik 'n weergawe van die los natuurlike gesèlstoon. Dat hy dit
egter nie altyd tref nie, bewys die volgende kromtaal, wat hy in die
mond van Professor Clarke lê: "Jy het skone vooruitsigte, _my jong_
(sic!), as jy net getrou by jou studies wil bly; en ek gee jou my woord,
dat alles, wat ek kan doen om jou meriete bekroon te kry met die sukses,
wat dit verdien, _sal_ ek.[235] Ook Ds. Kestell en Conradie spreek
Andries toe as _my jong_.[236]
'n Staaltjie van gebrekkige psigologie vind ons in _Die Twede Grieta_.
Dis Andries se verjaarsdag en hy moet natuurlik die gewigtige
gebeurtenis aan sy maat op skool meedeel. "Mag jy soet opgroei! fluister
die ander grappig terug."[237] Wie sou so 'n ou-tante-agtige wens verwag
van 'n kind van elf jaar? As hy nou nog gevra 't: "Het jy baie presente
gekry?" dan kon ons dit verstaan!
By De Waal kan ons konstateer 'n byna volslae veronagsaming van die
volkstaal. Hy was een van ons eerste skrywers en het soos weinig ander
die kans gehad om gebruik te maak van tiepies Afrikaanse wendinge, wat
in die rykste verskeidenheid net op die lewewekkende adem van die
kunstenaar gewag 't. Maar in plaas daarvan gebruik hy die dorre beendere
van 'n voos ou-tydse retoriek, wat al twintig jaar morsdood was. Of wat
uit kultuuroogpunt nog veel erger was, hy leen hot en haar van die
Engelse en set die jong lesers van _De Goede Hoop_ 'n onsmaaklike
hutspot à l'anglaise voor--juis dié mense, wat hy, as taalyweraar, moes
oortuig van die deugdelikheid van die Afrikaanse taal. As De Waal
woordkunstenaar gewees 't, dan sou hy op sy togte met die Rondgaande
Hof, wat hom in nou aanraking met al die klasse van die samelewing oor
'n uitgestrekte gebied van die Kaapprovinsie gebring 't, die volkstaal
beluister 't, met volle teue die fris veldgeur van die ongerepte
Afrikaanse idioom ingedrink 't. En indien hy ook al dikwels die
verpestende lug, wat stadig maar seker by ons taalvensters ingewaai het,
moes opsnuif, was dit dan nie juis sy heilige plig as _voorman_ om met
speurende sorg alle uitlandse bysmakies uit die nasionale taalspys, wat
hy vir argelose jongeliede opgedis het te verwyder nie? Maar die Engelse
stormwind het De Waal omgewaai en al het hy in die afgelope sewentien
jaar effentjies gespartel om op te staan, die vyfde druk van _Johannes
van Wyk_ en die twede druk van _Die Twede Grieta_ bewys dat dit hom tot
nog toe nie geluk 't nie.
In sy dissertasie _Taal en Poësie van die Twede
Afrikaanse-Taalbeweging_ het Dr. E.C. Pienaar gekonstateer, dat met
betrekking tot anglisismes _Johannes van Wyk_ "aan 'n ongeneeslike kwaal
ly".[238] In _Die Burger_ van Augustus 1921 laat De Waal hom as volg
daaroor uit: "Is dit die skuld van die outeur dat soveel anglisismes
burgerreg verkry het in ons taal? Toe ek die boek geskrywe het, het ek
die spreektaal ten naastenby weergegee soos hy gebruik geword het, nie
soos ek of my taalvriende sou verkies het dat hy moet wees nie. My
skryftaal was maar 'n weerspiegeling van die spraak.... Die woorde lyk
(hou van) en kyk (blik) ... sou ek darem in geen geval laat vaar het
nie. Hulle het pos gevat in ons taal en verarm dit nie." Dr. Pienaar het
ongetwyfeld gelyk as hy beweer, dat De Waal se taal "'n weerspiegeling
was van 'n kunsmatigvervalste spraak-werklikheid, soos die onder
bepaalde anti-nasionale skool-invloede in bepaalde kringe geheers
het."[239] Tereg word ook verder gelaak die gebrek aan "historiese
atmosfeer" in _Johannes van Wyk_ "omdat die skrywer deftige Hollanders
van die jaar 1700 anglisismes in die mond lê, wat tuis hoort by
verengelste Afrikaners van twee honderd jaar later, en selfs dan nog
maar in sekere kringe."[240]
"Moed broei moed" is die vertaling, wat Grace Palmer gee van "Courage
breeds courage". Andries verbeter dit tot: "Moed kweek moed"[241]. Dit
is presies die wyse waarop De Waal te werk gaan. Sy _gedagtewêreld_ is
Engels; en sy skrywery is 'n langdurig gesukkel, 'n kriewelagtige
gepeuter om aan Engelse gedagtes 'n Afrikaanse tint te gee. Só kan geen
kunswerk ontstaan nie. Ons stuit gedurig op uitdrukkings en woorde,
waarvan die Engelse voorbeelde hul direk aan ons opdring. Dit is dan ook
'n vergeefse poging om die twee romans van anglisismes te suiwer, wat
die skrywer alreeds probeer doen 't; die rooi suurdesem het deur-en-deur
getrek tot in hul kern, soos blyk uit die volgende paar voorbeelde wat
gemaklik verdubbel kan word. In _Johannes van Wyk_, vyfde druk 1921, kom
voor: p. 29, "sou hy 'n twintigtal van daardie gebroed binne vyf minute
kon uitgevee het; p. 149, "Wat 'n jammer ..." p. 173, "dat F.K.... sy
kop mag verloor en 'n hand in so 'n daad hê; p. 174, Sou sy nie ... iets
kan sê of doen wat hom mag weggee nie? p. 215, (hy) bind sy rooi sakdoek
oor _die groter deel_ van sy gesig; p. 224, Die twee lawwe kêrels ...
vind hulle uitgesny deur "die Franse advokaat"; p. 76, "Gou nou!" _haas_
Joosten sy twee vrinde _aan_, ...