Waal. Dit word begryplik as ons lees, wat hy self omtrent die ontstaan
van _Joh. Van Wyk_ meedeel:[170] "Ek het tevore (d.w.s. vóór die skrywe
van _J. v. W._) maar min romans gelees--net die van Van Lennep, Victor
Hugo en 'n halfdosyn ander ..." Van Lennep herken ons dan ook dadelik in
De Waal se romans en aangesien Van Lennep al sy slim draaitjies van
Walter Scott geleer 't, het ons hier te doen met 'n navolging uit die
twede hand.[171]
Aan 'n goeie historiese roman kan die volgende eis gestel word: "Hij
make gansch een tijdperk uit het verleden weer levend, in den vollen
rijkdom van al wat er in omging, idealen en vooroordelen, zeden en
gebruiken; hij geve voor een oogenblik de illusie, dat we tijdgenooten
zijn van een voorbijgegaan leven, van een vergeten beschaving."[172] So
iets eis natuurlik diepgaande historiese studie en nog veel meer. "Het
is een gave van het genie, het algemeen menschelijke, het grootsche en
geweldige, zoowel als de teerste gevoelstrillingen in de tragédie
humaine onder welke vormen, in welke tijden ook, te voelen, te zien, te
grijpen en uit te beelden met middelen die altijd treffen, die altijd
leven van innerlijke waarheid."[173] Die historiese romanskrywer moet,
soos Victor Hugo van Scott gesê het, wees: "'n buigzame solide geest,
die in zich opneemt als weeke was het cachet van iedere eeuw en van
ieder land en dezen indruk voor de nakomelingschap bewaart als
onvernielbaar brons.[174]
Nou ontstaan die vraag: In hoeverre het _Johannes van Wyk_ reg op die
naam historiese roman? Walter Scott maak gebruik van 'n spannende
intriege om sy historiese stof kleur en lewe te gee. Daar is 'n sterk
didaktiese element in sy werk: "het aanbrengen van historiekennis, niet
zoo zeer tot leering en waarschuwing voor toekomstige geslachten als wel
uitsluitend om het hebben van die kennis zelve, het wekken van liefde en
belangstelling voor het verleden. Die tendenz spreekt duidelijk uit de
lange inleidingen, de geleerde noten bij den tekst, de ophelderingen en
citaten aan het slot, de historische uitweidingen in de romans
zelve."[175]
In _Joh. van Wyk_ is egter die _intriege hoofsaak_. Die historiese
agtergrond word gebruik alleen om die leser die illusie van werklikheid
te gee. Daarvoor het De Waal 'n besonder awontuurlike tydperk uit die
vroegste geskiedenis van die Kaap gekies, waarin hy sy karakters die
wildste kaskenades kon laat uitvoer, sonder om die skyn van waarheid
prys te gee.
Pas in 1911 is die dagboek van Adam Tas ontdek op die Kaapse Biblioteek
en in 1914 het Dr. Leo Fouché dit uitgegee. Die aantekeninge van Adam
Tas stel ons in staat om diep in te dring in die Kaapse toestande
gedurende die stryd van die boere teen W.A. van der Stel. Op vertroulike
manier deel Tas allerlei klein feitjies mee, met behulp waarvan 'n
romanskrywer sonder veel moeite 'n kleurryke beeld kan skilder van die
boerelewe aan die begin van die 18de eeu. In 1904 het De Waal natuurlik
nie die dagboek tot sy beskikking gehad nie, maar selfs na 1911 het hy
skynbaar geen aandag geskenk aan die nuwe gegewens, met die gevolg dat
sy uitbeelding van die historiese persone en toestande vaag en soms
heeltemal onjuis is. Selfs die dokumente wat reeds in 1904 beskikbaar
was,[176] het De Waal nie geraadpleeg nie, want die historiese vernis,
wat op _J. v. W._ lê, is _baie dun_. Die feite wat die outeur verwerk,
kon hy uit die eerste die beste skoolhandboekie gehaal het. Hy doen
hoegenaamd geen poging om deur te dring tot die psiege van die manne,
wat in die worsteling teen Adriaan van der Stel die eerste saadjies van
ons nasionale bewussyn gesaai het nie. "Adam Tas en de mannen van 1705,
die de rechten en voorrechten der kolonisten zo onmiskenbaar
geformuleerd en zo dapper gehandhaafd hebben, mogen ... met recht
genoemd worden de grondleggers van ons politieke zelfbewustzijn."[177]
Wat vertel De Waal ons van die manne? Hulle was "_almal welopgevoede,
knap boere, hoog aangeskrywe in die samelewing"_.[178] Henning Huising
het _"die rykste man aan die Kaap geword deur 'n monopolie_". En die
arme drommels is so onversigtig om by 'n "_effe opgeskuifde raam_",
waarvoor "_net 'n dun wit gordyntjie_" hang "_op nie 'n alte sagte
toon_" 'n gesprek te voer sodat Johannes _elke woord_ kon opvang! En dit
terwyl daar sulke mense soos Piet Rob was, van wie Tas verhaal: "Mij is
vertelt als dat de noordse Piet Rob deese morgen met zijn Paarde wagen
na Hottentots Holland is gereeden, die Schoft heeft welligt op deese
Lichtmis dag weder wat aan te brengen, want het een zeekere zaak is dat
die vent 't verklikkers ambagt sterk oeffent, dan hij staat er
mettertijd voor beloont te werden....[179] Selfs die gewigtige dokument
teen die goewerneur lê oop op die skryftafel! En dis die manne, wat flou
grappies maak met Starrenburg, die vent wat hul soos die pes gehaat 't,
en van wie Tas in sy dagboek praat as "de schoft Landdrost,[180]
Landdrost Beelzebub,[181] schofagtigen roffiaan".[182] Set maar 'n paar
sinnetjies uit Tas se dagboek naas die floue geteem, wat De Waal hom in
die mond lê en dan voel iedereen direk hoe onwaar, hoe absoluut vals die
uitbeelding in _J. v. W._ is. Op Van der Bijl se raad om die dokumente
teen die goewerneur liewer stukkend te skeur antwoord Tas: "Ag", sê Tas
spottend, "lelik in die pekel bring! Wat is daar op stuk van sake, om te
vrees? In g'n een van die ag-en-dertig beskuldigings teen die Goewerneur
kom daar 'n sweem van sediesie voor nie...."[183] Vergelyk hiermee wat
Tas in sy dagboek onder datum 28 Des. 1705 aanteken: "... immers zoude
die eervergeeten vend (A. v.d. Stel) ons gaarne van kant helpen zoo 't
hem anders doenlijk was, die vervloekte Tyran heeft de Ingeseetenen
zederd eenige jaaren op een ongehoorde manier gedrukt en geplukt, dat ze
bijna baloorig zijn geworden, nu soekt die onbeschaamden schendbrok de
schuld van zijn hals af te schuiven en mannen van eeren op dusdanigen
manier een smette aan te wrijven. O Tijden! O Zeden! dog de regtvaardige
God mag men hoopen zal 't quaad eens op des bazen kop doen nederdaalen
en niet toelaaten dat de Vroomen langer onderdrukt worden."[184] In die
paar sinne voel ons die woes-laaiende passie van 'n man, wat veel gely
't. Dis glad 'n ander kêrel dan die Tas, wat De Waal so kalmpies laat
redeneer oor die Goewerneur wat "ons planne mag dwarsboom".[185]
Op pagina 186 word ons meegedeel, dat die goewerneur die volgende
persone gevange geneem 't: Wessel Pretorius, Jacob van der Heiden,
Pieter van der Bijl en Henning Huising. Op die volgende pagina begin
Hoofstuk XXX met die woorde: "Op las van die Goewerneur en sy raad ...
is Pieter van der Bijl, Henning Huising _en die twee ander_ op 'n skip
wat op weg was na Amsterdam, gesit...." Wie is die _twee ander_? Uit die
verband kan ons alleen tot die gevolgtrekking kom, dat De Waal Pretorius
en Van der Heiden bedoel. Maar wat hy daarop laat volg is in stryd
hiermee, want ons verneem, dat Van der Heiden in die Kaapse tronk bly.
Hier bestaan dus duisterheid in die voorstelling.[186] Die historiese
waarheid is, dat Henning Huising, Pieter van der Bijl, Ferdinand Appel
en Jan van Meerland na Holland gestuur is om voor die Here XVII te
verskyn.[187] Dat àl die gevangene, met uitsondering van Tas en
Louw[188] die goewerneur om vergifnis gevra het, is ook in stryd met die
historiese feite. Zevenhoven b.v. kon die landdrost met al sy
dreigemente nie klein kry nie, en toe die raadslid Brommert hom aanraai:
"Ga bij den Goeverneur en bid hem om vergiffenisse" was sy manlike
antwoord: "Dat kan ik niet doen, ik hebbe de waarheid gezegd.... Is dit
naer recht handelen? 't Lijkt beter naer Inquisitie."[189]
Op pagina 186 kom daar nog 'n onjuiste bewering voor: ".... Willempie
het aan die kêrels te kenne gegee dat, as hulle die waarheid van die
klagtes wil ontken, hy hulle sal laat loop; maar _die laaste een het
geweier."_ Fouché egter beweer: "Enkelen werden reeds bij het eerste
verhoor door de dreigementen van Starrenburg zo bang voor "de scherpere
middelen" die hen wachtten, dat zij alles deden, wat hun gevraagd
werd."[190] Ook die spesiale pluimpie wat De Waal aan Tas gee, kan die
leser onder 'n verkeerde indruk bring. "Na zijn gevangenneming gedraagt
hij (d.i. Tas) zich niet met de standvastigheid, die velen van zijn
minder begaafde broeders tonen.[191]
Ook _Die Twede Grieta_ noem die outeur "'n historiese roman", maar weer
is hier die intriege hoofsaak en staan die geskiedkundige gedeeltes
meestal geheel los, nes hoofstukke wat gelig is uit 'n historiese
handboek. In Hoofstuk II b.v. gee die skrywer op p. 52-62[192] 'n skets
van die Engelse anneksasie-politiek. Op p. 159-163 word die oorgawe van
Cronjé beskrywe; op p. 290-295 vind ons militêre beskouings en selfs die
vernaamste punte van die vredesverdrag van Vereniging. Waarskynlik het
De Waal met hierdie opsetlike byvoegsels die bedoeling gehad om sy jong
lesers op aangename wyse 'n les in vaderlandse geskiedenis te gee, wat
hulle in 1912 erg nodig had, want dit is bekend, dat die onderwys in dié
vak veel te wense oorgelaat 't en dat selfs vandag nog die waarheid op
allerlei wyse verdraai word. Die didaktiese element is dan 'n welbewuste
poging van 'n patriotiese skrywer om die anti-nasionale onderwyspolitiek
van die Engelse oorwinnaar teë te werk. Hier het ons dus 'n voorbeeld
van die wyse waarop die politieke toestand na die oorlog invloed
uitgeoefen het op die letterkunde.
Dat die skrywer alleen deur 'n dorre betoog die nodige atmosfeer vir sy
verhaal kan skep is 'n teken van swakheid. So kry ons geen begrip van
die dramatiek van die worsteling nie. "De moderne historische romankunst
veronderstelt, dat ge uw historie kent en dat een enkele toespeling
genoeg is, om u in den tijd te verplaatsen en wie ze niet kent, moet aan
die enkele toespeling maar genoeg hebben om zich het noodige decor te
fantaseeren."[193] Die historiese verhoudinge moet ons voel "als een
vanzelf sprekende bijzaak". Die doel moet wees om ons die reële lewe te
laat meelewe, "gezien in zijn algemeene menschelijkheid door een
modernen mensch en kunstenaar...."[194] Die moderne historiese roman is
"een roman als elke andere, een greep uit het leven, het algemeen
menschelijke in schoonheid gezien en uitgebeeld, om esthetische motieven
gedacht en gevoeld in oude tijden en verhoudingen. De historische
romanschrijver is niet langer de soms weerspannige slaaf der historie;
de historie is zijn dienares geworden, die onderdanig en hulpvaardig,
zich op den achtergrond houdend, aanbrengt, wat tot kennis van de
economische, sociale, maatschappelijke toestanden, waarin de helden van
's kunstenaars verbeelding leven ter beschikking moet zijn."[195]
De Waal staan dus nog heeltemal op die ou standpunt en dit spreek
vanself, dat vir ons jongere, wat die moderne opvatting ken en waardeer,
sy historiese uitweidings die eenheid van sy romans hinderlik verstoor.
Die ware kunstenaar laat ons deur middel van die ervarings van sy
persone, deur die uitbeelding van hul sielelewe voel, wat daar omgegaan
het in die hart van die volk gedurende 'n seker tydperk. In Hoofstuk
VIII slaag De Waal dan ook uitstekend daarin om ons deur middel van 'n
samespraak tussen Bertie Muller en Kaptein Glide 'n stukkie
oorlogspsigologie te gee. Maar meestal bly die intriege hoofsaak en is
die oorlog 'n handige raam waarop die outeur oneindige awonture borduur.
Dit was dan ook volstrek nie sy bedoeling om die innerlike roersels van
die volksiel gedurende die wanhopige worsteling uit te beeld nie.
Presies soos by _Johannes van Wyk_ het hy 'n periode uit die geskiedenis
geneem, waarin hy sy persone die bontste awonture kon laat beleef en tog
'n glimp van waarheid behou.
De Waal se twee werke is geen historiese romans nie, maar wel
_intriegeromans_, presies soos die van sy leermeester, Jacob van Lennep.
J.H. van den Bosch het op voortreflike wyse hierdie soort roman
geskets[196]: "De stof der kunst is het karakteristieke en typische in
zijn steeds nieuwe verwerkelijking. Als voortbrengsel der phantazie,
behoort tot de kunst ook de reproductie van het toevallig-uiterlijke.
Niet echter tot de beste. Het toevallige is niet noodwendig, het is waar
noch onwaar. Tijdelijk mag het behagen, misschien door nieuwheid en
gloed, voor een oogenblik spannen door vreemde ongewoonheid--weldra is
het achter de bank geworpen en verouderd; de onverschilligheid der
nakomelingschap velt er een zwijgend maar welsprekend vonnis over. Wil
het eeuwig leven als de natuur, dan moet het kunstwerk--zelve Eeuwige
natuur zijn, typisch en voleindigd.
De Intrigeroman als zoodanig, niet kind van rijpe ervaring ... kind van
één dag daarentegen is bestemd om op denzelfden dag te sterven. Het is de
roman der willekeur, wier type men in den Graaf de Monte Christo heeft
leeren kennen. De intrigekunstenaar (al is zijn gave benijdenswaardig)
geeft ons geen werkelijkheid, niet de wereld vol karakter rondom ons te
aanschouwen,--het is de droomwereld eener spelende phantazie. Zijn helden
zijn marionetten, hij de man in de poppekast. Het is de roman der
oppervlakkigheid, zonder diepte van leven, zonder inwendigen samenhang. In
de mysterieuze natuur is ook alles bont en willekeurig dooreen-geworpen,
als in een uitdragerswinkel;--voor oppervlakkige blikken: want in de
diepte is alles één. Het is kunst zonder waarheid, zonder wijsheid, geest
en beteekenis, omdat het kunst zonder idee is."[197]
Ook De Waal se helde is marionette, aangeklede poppe, waarby die
awontuur alle psigologie verdring. "Scherp getrokken is de lijn tussen
deugd en boosheid. Hier ontwikkelen zich dan ook geen karakters; hier
wordt ook geen moeite gedaan, om uit elk, overigens zo wonderlik
samengesteld menselik hart, te halen, wat er, onder de werking van
allerlei samenlopende of elkander strijdige invloeden, uit te halen is;
verre van daar; onder al het levendig bedrijf, speelt ieder zijn hem
toebedeelde rol op de meest passieve wijze; ieder van zijn kreaturen is
gewaarmerkt tot een vast en onmiddellik te herkennen tiepe...."[198] Die
enigste ontwikkeling, wat daar by De Waal se hoofkarakters te bespeur
is, bestaan daarin dat die oorspronklike eienskap waarmee hy hul bedeel
het, hoe langer hoe sterker word. Sy helde word al dapperder, sodat
hulle in die laaste hoofstuk _Uebermenschen_ is, sy skurke al hoe
swarter, totdat hul die baarlike duiwel in persoon word. Hy bedenk
allerlei middeltjies, wat daarop bereken is om ons bewondering vir sy
held te laat styg, of ons veragting vir sy skurke te vergroot.
Johannes van Wyk bied homself as vrywilliger aan teen die Boesmans; hy
is vergewingsgesind teen Gert en verpleeg hom as hy gewond is; hy red
Hester Linde op besonder dapper wyse; as hy Gert heeltemal in sy mag
het, neem hy geen wraak nie, maar wil alles vergeef; selfs Gert prys sy
saggeaardheid: "As 'n vlieg in sy karringmelk val, dan red hy dit!"[199]
Hy gee twintig guldens aan ou Fekkie; "die gebrek aan intellektuele
geselskap het hy geweldig gevoel"[200] op die plaas by Villiers; van
Fritz Köhler wil hy nie skinder nie; en as Gert sterf, dan voel Johannes
"weer die kinderlike, broederlike liefde van jonger jare opstyg in
hom".[201] Voorwaar, 'n voorbeeldige jong kêrel! 'n Tugendheld!
So ook Andries Burger. Hy is wel 'n bietjie koppig op skool, maar De
Waal laat ons goed voel, dat dit eintlik 'n goeie eienskap is, wat net
pedagogiese leiding nodig het. As Andries dan ook Perold se skool
deurloop het, word hy 'n tiepe van die nasionale student. Hy wil nie
eers met sulke "rou rooi" dametjies, soos Grace Palmer praat nie, en die
koppigheid van die kind moet ons bewonder, omdat 't die onversetlike
wilskrag van die jongeling verklaar, wat teen die wens van sy pleegvader
en professor tog oorlog-toe gaan. Andries is ook 'n sportsman van die
eerste water; hy weier om met sy beste vrind 'n dop te gaan steek en
verwyt hom ernstig sy losbandigheid en gebrek aan nasionale sin. Bertie
se swakheid moet dien om ons 'n hoër dunk van Andries te gee. In die
oorlog word Andries so gou gebrei, dat, "hy amper enigiets sou
waag".[202] Hy maak 'n stoutmoedige aanbod aan Generaal De Wet (p. 159)
en as verkenner is hy die dapperheid in persoon, wat altyd die vyand
baas raak. Op 'n koppie red hy Bertie, neem drie National Scouts gevange
en skiet een dood. Sy gewonde vrind verpleeg hy met die grootste
selfopoffering (p. 206). Phineas voel "glad ongerus in Utrecht" as hy
hoor, dat daardie waagduiwel ... in die rondte swerf as verkenner"[203]
en al is hy ook nie vandag se kind nie, waar dit op geslepenheid aankom,
moet hy telkens erken, dat Andries hom uitoorlê. Andries kry altyd die
mooi rol; hy red Grace van die Kaffers, bring haar in veiligheid en
voorsien haar van geld; hy maak die geld buit, wat Phineas en Loogman
van die weduwee afgeneem het en stuur dit aan haar terug met De Jager.
As Genl. De Wet 'n skitterende oorwinning behaal, dan is Andries
daarby.[204] As veldkornet Potgieter in die nood raak, dan is 't
Andries, wat hom raad gee[205], en met die hulp van twee vrinde bestook
hy die Engelse uit 'n voordelige posiesie sodat die kommando ontsnap en
die vyand groot verliese ly. Maar Andries is nie alleen 'n onverskrokke
krygsman en verkenner nie, hy kan ook 'n mooi gedig maak en behaal selfs
'n prys daarmee.[206] As die vrede gesluit word, dan hoor ons: "niemand
het die prysgee van die duurgekogte onafhanklikheid van die Transvaal
dieper ter harte geneem nie as die jong hooghartige Andries."[207]
By die tekening van sy skurke gaan De Waal presies op dieselfde wyse te
werk. Die een laag swartsel na, die ander smeer hy op.
Gert Rass steel blomme, bring Johannes daardeur in die moeilikheid, val
hom aan met 'n karwats en wil hom verwurg; hy stook Abram op om Johannes
deur die Boesmans te laat vermoor; wil die laken nie opsteek om Johannes
te red nie, en het selfs minder gevoel vir sy neef dan die Boesman,
Abram; jak Johannes af, wat hom verpleeg 't en laat sy ouers onder die
indruk kom, dat sy neef hom gewond 't; aan Klaartjie vertel hy kluitjies
oor sy neef; op die basaar fop hy met sy nommer, beskinder Joosten en
beroof hom van sy "violet"; hy laat 'n vervalste brief in Johannes se
sak stop om hom van hoogverraad beskuldig te kry; is dadelik gereed om
sy ontsnapte neef te agtervolg en wil hom koelbloedig doodskiet; bedreig
Hester Linde met 'n pistool, lieg as hy in die moeilikheid raak, en
huigel vrindskap vir Johannes om hom te kan vergiftig. Gert word só
gevaarlik in sy duiwelagtige haat, dat De Waal verplig is om hom op te
ruim voor hy Johannes en sy vrinde kan beloon vir hul deug.[208]
Phineas Marais, die eks-teoloog is ook 'n monster, wat al monsteragtiger
word. Sy huigelary word hoe langer hoe geraffineerder, en om die
bewondering vir Andries des te hoër te laat styg word sy teëstander al
hoe gewikster in Fariseïese listigheid. Hy moet deur sy verraad en
geldsug die nodige verwikkelinge skep, sodat Andries 'n kans kan kry om
sy edelmoedigheid en onverskrokkenheid aan die dag te lê. Die laagheid
van Phineas is die terrein waarop die patriot Andries, _le chevalier
sans peur et sans reproche_ steeds met sukses opereer. Andries is
dwarsdeur die roman die lieweling van die outeur, orals word hy
verheerlik, orals word die pad vir hom skoongemaak.
Op De Waal pas dan ook uitstekend die volgende verklaring van M.H. van
Campen: "Twee eigenaardigheden hebben alle pseudo-menschscheppers
gemeen, ten eerste: het verzoeten hunner nobele figuren tot dupen en
engelen--welke twee begrippen, als men de gewikstheid der duivelen
daarbij in aanmerking neemt, vrij wel elkander dekken!--; zij doen dit
zuiver instinctmatig, of wel: een onduidelijk bewustzijn van hun
onvermogen, in de menschschepping de aesthetische schoonheid te
bereiken, doet hen streven naar de ethische, welk streven tevens tot
gevolg heeft dat zij hun ignobele schepselen zoo zwart maken als de
satan zelf is, daardoor wordt de ethische schoonheid langs een omweg
bereikt: de lezer voelt, hoe boos de auteur op zijn figuur, hoe
verontwaardigd hij is, het ethisch schoon bevindt zich dus in den
auteur-zelf! En als het tweede dezer eigenaardigheden moet genoemd, dat
de pseudo-menschschepper, hetzij min of meer bewust van zijn onvermogen
als zoodanig, hetzij zelfs geheel onbewust daarvan en instinctief, de
menschbeelding op het zooveelste plan doet terugwijken en het bijwerk
brengt op het allereerste: het bijwerk van de "intrigue", van de taal,
van de natuurbeschrijving, het bijwerk van alles en nog wat. Schiep de
Heer in zes dagen heel de wereld en één menschenpaar, zij besteden dunkt
mij, volle zes dagen aan het scheppen eener menschenlóóze wereld en
stelen vijf minuten van den sabbath, om honderd menschen te maken! Die
menschen zijn er dan ook naar ...--"[209] Alleen die volgende reserwe
moet ek maak: wat bywerk van taal en natuurbeskrywing betref, is daar by
De Waal geen sprake nie--hy vertrou enkel op 'n spannende intriege en 'n
historiese versiering om sy verhaal leesbaar te maak--wat later bewys
word.
Hoe dat by De Waal alles afhang van die grillige toeval blyk uit die
verlowing van Hester Fourie en Bertie. Hester sê Phineas af, nie as
gevolg van 'n geweldige sielekonflik nie, waarin haar patriotisme en
liefde in botsing kom. Tot op die laaste behou sy haar naïewe geloof in
sy opregtheid, ja verneder haarself voor haar veragtelike aanbidder: "Ek
weet, dat jy my sal beskou as 'n bedriegster, 'n valse skepsel ... Ek
weet dat jy die naam van Hester Fourie sal verag, sal verfoei, sal wil
uitdelg uit jou geheue, ...[210]. Sy is selfs gewillig om Phineas te
trou al was hy ook "handsupper"--eenvoudig omdat haar eie pa ook sy
nasie verraai het--'n rede wat psigologies absoluut vals is, omdat juis
die skrynende pyn daardeur veroorsaak, haar die verlore ideaal des te
inniger sal laat koester en haar verlange om dit in die minnaar terug te
vind oneindig versterk. "Pa het my diep teleurgestel, maar Phineas sal
sy man staan--_hy_ sal aan sy volk getrou bly", so sou die _vrou_ Hester
geredeneer het, die vrou wat geloof het dat hy 'n volksleier behoort te
word![211] As De Waal wou gehad 't, dat ons Hester Fourie moet bewonder
as 'n fiere dogter van die Vrystaat, dan moes hy die bitter kneusing van
haar meisieshart uitgebeeld 't by die oorlopery van haar vader en
minnaar, die wondere, geheimnisvolle rypwording van haar kinderliefde
vir Bertie en haar langsame bewuswording van die feit, dat haar gevoel
vir Phineas 'n vergissing was. Maar in die roman gehoorsaam sy aan "'n
onverklaarbare, waarskuwende stem ... 'n instink wat na geen menslike
raad wou luister nie",[212] terwyl sy tog héél goed =weet=, dat Bertie
die plaas van Phineas in haar hart ingeneem 't. Of het Phineas haar ook
leer huigel?
Haar liefde vir Bertie is nie 'n allesbeheersende, allesoorwinnende
passie nie, wat haar met dwingende mag na die geliefde dryf, maar haar
lot word beslis deur die absoluut _toevallige_ ontdekking van Nurse
Nellie. Haar lewe is nie die langsame ontplooiing uit 'n innerlike
drang, wat onverbiddelik dryf na die vervulling van 'n eie
sielsgeaardheid nie, omdat die skrywer _nog nooit_ geloop 't op die
slingerpaadjies, wat soos 'n wirrel-warrel-vlegwerk uitgesprei lê oor
die groot wonderland--_das Ewig-Weibliche_.
Die _blinde_ toeval! In _Johannes van Wyk_ het die nommertrekkery op
die basaar 'n beslissende invloed op die lewensgeluk van ses persone. En
as Johannes sy kans laat glip, dan speel dieselfde _blinde_ toeval hom
die meisie nogeens in die hand, dan kry hy 'n geleentheid om Hester te
red en verseker die flink optrede van sy vrinde hom 'n ongestoorde
wandeling met haar. By die eetmaal is dit wéér die _blinde_ toeval, wat
hom 'n sitplaas naas Hester gee; wat die kaptein en kolonel met
plotselinge doofheid slaan, sodat hy sy geheimpies uitvoerig aan haar
kan vertel. Voorwaar, Johannes laat ons dink aan Van Lennep se motto by
_De Roos van Dekama_. Hy is die man wat: _"wacht en stille sitt"_ en tog
alles kry, terwyl Gert met al sy slim planne homself in die ongeluk
stort.
Joosten, vir wie Fritz Köhler, "g'n enkele keer die kans wou gee
nie"[213] om met Jeanette te praat nie, word ook deur die _blinde_
toeval gehelp--anders was hy vandag seker nog ongetroud!