beskou. Blykens die voorberig van die vierde deel was dit allermins die
bedoeling van die outeur en uit die karakterisering van die inhoud is
dit duidelik, dat hy gelyk het. Daar is seker min Afrikaanse ouers, wat
sou wens, dat hul kinders so 'n volledige kennis van al die
Boesman-bygelofies bevoorbeeld moet hê, as wat Von Wielligh ons aanbied.
Niettemin sou daar seker 'n klein bloemlesing uit die vier dele kan
saamgestel word, wat sal voldoen aan die vereistes van 'n kinderboek.
Maar Von Wielligh is veels te optimisties waar hy sê: "...daar sal gewis
'n tyd aanbreek dat nie alleen kinders nie, maar meer as kinders hulle
ore sal hou teen die blaaie van _Boesman-Stories_ om te luister na
sprokies en vertellings _asof die woorde direk en duidelik afkomstig is
van die oorspronklike lippe wat hul vertel het_."[124] Dit is in
flagrante teëspraak met die volgende: "Met die skrywe van hierdie
_Boesman-Stories_ het ons die gedagtes van die Boesmans _in ons eie
woorde vertolk ..._"[125] en gee aanleiding tot 'n ander opmerking. Die
eienaardige bekoring van die inboorlingestories sit ongetwyfeld
grotendeels in die persoonlikheid van die oorspronklike verteller. Dit
het Von Wielligh self gevoel, want in die voorberig van _Diere-Stories_
verklaar hy: "Niemand kan 'n Diere-Storie so smaakvol as 'n Hotnot
vertel nie. Dit smaak of hy alles daar voor hom sien en hoor, wat hy
verhaal. Haarfyn kan hy die Diere naboots en namaak--so natuurlik, dat
ons daarvan soms bang word." Nou is dit juis dié natuurlike element, wat
ons in die _Boesman-Stories_ mis, terwyl in _Diere-Stories, soos deur
Hotnots vertel_ die juiste toon baie beter getref word. Gelukkig het Von
Wielligh besef dat 'n kinderboek nie "deurspek met lesse, met sedepreke"
moet wees nie en met uitsondering van sekere minder artistieke
stylwendings kan die _Diere-Stories_ as aangename kinderlektuur beskou
word, wat egter in hierdie verband nie nader kan bespreek word nie.
Al dadelik blyk egter weer uit die volgende aanhaling, dat Von Wielligh,
as leek hoegenaamd geen insig het in die wordingsgeskiedenis van
dierverhale nie. In die voorberig van _Boesman-Stories I_ stryk hy met
'n klein vetkersie ewe parmantig in die volle lig van 'n stralende son:
"In Europa en Amerika word tot nog toe vrugtelose pogings aangewend om
gewilde en ingrypende (?) "Diere-Stories" te skrywe; hier in Suid-Afrika
het die Hotnots en Boesmans dié reeds vir ons eeue gelede uitgewerk. Al
wat ons te doen het, is om die ryk oes in te samel." Hy weet dus nie,
dat feitlik alle volke hul dieresprokies het nie, dat selfs vandag nog
sulke vertellings van mond tot mond gaan oor die gehele aardbodem en dat
baie van ons jakkalsstories groot ooreenstemming vertoon met die
Europese verhale van die vos.[126] Wat die digter van _Reinaerts
Historie_ (II), reeds in die 14de eeu geseg het bly nog altyd waar, ook
in literêr-historiese sin: "Van Reinaerde es een groot saet Ghebleven
dat nu seere up gaet."
Van Von Wielligh het ook nog verskyn 'n Afrikaanse bewerking van
Robinson Crusoë (1920) en 'n Boesman-Robinsonade, _Nimrod Seeling_
(1921). Nimrod is 'n seuntjie van vier jaar, wat in die hande van
Hotnots en Boesmans val en by hulle bly tot sy veertiende jaar. Deur
'n aaneenskakeling van awontuurlike gebeurtenisse kry die skrywer nog
eens 'n geleentheid om die gewoontes, sedes en bygelowe van
verskillende inboorlingstamme te skets, terwyl ook die jag op groot
wild beskryf word. Aangesien die verhaal vir die "jonger geslag"
bedoel is, word 'n eenvoudige styl gebruik. Maar selfs die spannendste
awonture word op dorre betoogtoon verhaal, sonder enige poging tot
plastiese uitbeelding. "Die leeu is nou kort agter ons. Toe Saba in
haar boom was, steek sy haar hand uit om my op te help. Maar helaas,
my lang hare raak verward in 'n droge tak. Saba breek met wilde krag
die stuk tak en pluk my op; net toe kom die leeu onder die boom en
vang met sy voorpoot naar my voete. _Hierop_ maak Saba haar man as of
hy uit sy boom wou afklim. Die leeu sien dit, hol soheentoe en kry 'n
skoot met 'n gifpyl, deur die ander Boesman afgeskiet. _Hierop_ gee
Saba haar man hom nog 'n skoot, en hy was nie meer nie." (p. 33-34.)
Dit is maar een voorbeeld van die dooierige, kroniekagtige
vertellings, waarin die verskillende insidente deur 'n uitgerekte
string van hierop--daarop--waarop--daarna--verder--voorts en
soortgelyke woorde aanmekaar geryg word.[127] Dat ook hier herkouing
van ou motiewe aanwesig is, bewys o.a. die Griekwa-preek op p. 76.
Hy tok-tok, hy tok-tok,
Hy tok-tok, hy tok-tok, ens. ens.[128]
Dit is die enigste ritme, wat daar in Von Wielligh se prosa is. Gevoel
vir die klankwaarde van woorde, vir die fyner modulasies, vir die mooi
melodie van glydende woordereekse besit hy nie. Ewe geduldig stryk hy sy
ramkie en op die eentonige deun "kerf" hy riel na riel uit. Dit is die
totaalindruk. In _Jakob Platjie_ word ons af en toe deur 'n mooi
klankeffek verras en ook in die _Boesman-_ en _Diere-Stories_, maar in
_Huis en Veld_ dreun die dowwe preektoon dwarsdeur.
Herhaling van dieselfde woorde is 'n vaste kenmerk van sy styl. "As 'n
man wild na huis bring, dan word die afgekoude _bene_ 'n entjie van die
deur van sy hut op 'n hopie ge_gooi_. So het elke man in die kraaltjie
sy eie _been_hopie. Die af_geëte bene_, so lank _geëet word, word_ in
die hol bak van die bors_been_ van 'n volstruis geplaas. Is daardie
_been_skottel vol _bene_, dan word dit na die _been_hopie gedra en daar
neerge_gooi_." (_Boesman-Stories_ III p. 34-35.) En so gooi Von Wielligh
nog 'n paar paragrawe aldeur _bene_ op die _beenhopie_, totdat dit 'n
berg word! In _Huis en Veld_ (p. 145) kom behalwe ander herhalings voor:
herstel--stel--stel, alles in een paragrafie.[129]
"Onder sy aanvoer kom hul altyd vier_kant_ veilig ander_kant_ uit"
(t.a.p., p. 67). "Dit het Daan gesê, en hy gaan toe op 'n verraderlike
blok _sit_, wat sy plesier daarin vind om óm te slaan en die een wat
daarop wou _sit_, nog die moeite te gee om dit weer met sukkel in ewewig
op die grond te plaas en dan daarop te _sit_, met meer aandag wat onder
as wat voor die _sit_ter plaasvind" (t.a.p., p. 24). Afgesien van die
storende herhaling is dit seker besonder lompe styl. En sulke voorbeelde
is daar soos bossies![130]
Met nog een tok-tok-deuntjie kan ons volstaan. _"Daar_ was nie lopende
_water_ in die _kloof_ nie; alleen was _daar_ 'n gat _water_ onder 'n
_water_val. _Daar_ was geen ander ingang tot die _kloof_ as van onder af
nie. Ons vind die dooie kalf bo in die _kloof_ digteby die _water_val en
_daar_ het ons die slag_yster_ gestel soos dit behoort te wees, sonder
die _yster_ aan iets vas te maak--anders draai die tier sy poot _daar_in
af. Lê die _yster_ los, dan kan hy wel 'n entjie _daar_mee stap, dog van
ontvlug is glad geen sprake nie, _daar_ die _yster_ te _swaar_ aan sy
seer poot hang." (_N. Seeling_ p. 77-78.) "Ma, Pa vra of Ma nie Pa se
osse na die wa sal laat ja nie?" is kindergestamel van dieselfde
klankwaarde.
Vir kombinasies van verwante gedagtes is Von Wielligh baie lief en
dikwels gee hy _in aliis verbis idem_. "Dit vul ons hart egter _met
blydskap_ om _met vergenoegdheid_ 'n terugblik te mag werp ... (_Eerste
Skrywers_ p. 7); "Maar gelukkig het 'n _verwydering_ van liefde en
vrindskap die lede nie van mekaar kon _skei_ nie. Vrinde as altoos!"
(t.a.p., p. 49)--wat onsin is! "Hulle (verstaan: die Engelse) beskik oor
wêreldberoemde skrywers en _vertalings uit ander tale"_ (t.a.p., p. 91);
"_Hy het_ die Britse gesag _verlaat en vaarwel gesê_, en met sy Groot
Trek _het hy_ in 1836 die Kolonie _verlaat_ ..." (t.a.p., p. 103); "'n
lappies dorp _van tente_ of 'n blikkies dorp _van sinkhuise_" (_H. en
V._, p. 111); "_Rusteloosheid_ egter gun hom _geen rus_ nie"[131]
(t.a.p., p. 6); "die renbaan het Freddie se beurs omgedop, _sodat die
binnekant nou buite sit_" (t.a.p., p. 128); "alles natuurlik onder vier
oë _en in diepe vertroue"_ (_J. P._ p. 94); "Die trekboere het in tente,
maar liefs _by voorkeur_ in matjieshuise gewoon" (t.a.p., p. 92); "die
man se lyf was amper kaal en _met min klere bedek_" (_Boesman-Stories_
I, p. 148). Dieselfde neiging om tog maar veral niks aan die fantasie
van die leser oor te laat nie blyk ook uit tal van nuttelose opmerkings
by die _Boesman-Stories_. Die tietel van No. 58 in deel III lui: "Nog
meer oor Bygeloof" terwyl die _Opmerking(s)_ ons nog ewe deftig
verseker: "In hierdie Verhaal sal ons nog meer vertel oor die bygelofies
van Boesmans"! By No. 53 en elders gaan dit net so!
Ick sie: geen dingh en is soo kleyn,
Of 't gaet u tot het innigh breyn:
Geen dit of dat, geen boere-schuyt,
Of gy en treckt er voordeel uyt.[132]
As Von Wielligh in die sewentiende eeu geleef 't sou hy seker 'n tiental
emblematabundels geskryf 't. Wat van Vader Cats geseg is, geld ook van
hom: "Niets is hem te gering; geen afstand is hem te groot, geen
combinatie te zonderling; zijn blik volgt de vloo, dwaalt van de oester
tot het haantje van den toren."[133] "De voorstellingen (in Sinne- en
Minnebeelden) zijn meerendeels ontleend aan het dagelijksch leven; een
doorgehakte paling welks twee deelen zich zoeken te vereenigen, een
brandend hout en een mooi meisje, eene papegaai in een kooi, een
spinneweb, een windhaan, een rattenval, een bordurende juffer ...
verwelkte rozen, een vlinder, eene fuik, enz."[134]
"Frans weer was soos sodawater: druk jy die prop in, dan bruis dit, maar
die gas is gou uitgekook. Gou driftig, maar gou weer goed." (_H. en V._,
p. 14.) Met 'n mooi plaatjie daarby sou dit 'n goeie _sinnebeeld_ wees.
Cats redivivus, maar dan tog in onderbaadjiesak-formaat, want van sy fyn
vertellerstalent is daar by Von Wielligh weinig te bespeur. Dit is
bekend, dat Cats twistery tussen man en vrou verdedig deur daarop te
wys, dat 'n braakmiddel af en toe goed is vir die maag. Dit is wel iets
na Von Wielligh se smaak: "Om iemand kwaai woorde toe te voeg, of om hom
_vomitief_ in te gee, kan jy iets onaangenamer terug verwag" (_H. en
V._, p. 88). Dieselfde skerp "tegenstelling van verheven en plat" wat by
Cats so 'n komiese indruk maak, tref ons ook by Von Wielligh aan. As
Cats bevoorbeeld wil duidelik maak, dat die gedrag van iedere vryer
noukeurig ondersoek word, dan sê hy:
Een vryer moet het lyf als op de rooster leggen,
Om daer, gelyck een worst, te worden omgewent,
Totdat men aen den reuck syn roet (vet) en reuzel kent.[135]
Von Wielligh verklaar met groot erns: "... so nutteloos as 'n horlosie
sonder wysters, of so onhoubaar as 'n mosterd-pleister onder 'n hond se
bors, net so sal die samelewing op aarde sonder vrouens wees." (_H. en
V._, p. 121).
"Zeker, Potgieter had gelijk toen hij, met het oog op Huygens, zeide
dat voor den waren dichter niets te laag is om het tot zich op te
beuren. _Indien_ de dichter het lage dan ook maar opbeurt. Dat doet Cats
zelden. Gewoonlijk bukt hij zich of hurkt er bij neer ... Liefst houdt
hij zich bij het dagelijksch leven; maar het dagelijksche wordt licht
alledaagsch, het alledaagsche staat niet ver van het platte, het platte
daalt gaarne af tot het ruwe."[136] So gaan dit ook met Von Wielligh.
Dat hy sy boere ens. van die ou dae, beelde ontleen aan hul daelikse
bedryf laat gebruik, is goed gesien. As Frans die slagter b.v. in _Huis
en Veld_ na aanleiding van 'n opmerking dat gebrekkige en sieklike mense
nie behoort te trou nie sê: "Dus hulle is van egtelike Liefde
uitgesluit. Hul moet hulle geluk in Vrindskap gaan soek--en is stompoor
gesny en op die stoppelland geja." (p. 16), dan tiepeer dit meteens die
man se hele persoonlikheid. Willie se grappie: "Ons het die ou jaar net
vandag nog aan die puntjie van sy stert, vannag glip hy hand uit en
slaan bolmakiesie oor die afgrond van die verlede" (p. 47) pas mooi in
die koffiedrink-atmosfeer. Maar wanneer Dolf se vrou in volle geselskap
sê: "dan maak Ma eers goed vuur op hulle asplekke" (p. 74), stap sy oor
die grense van alle welvoeglikheid. Von Wielligh moet bedenk, dat wat
uitstekend pas in _Jakob Platjie_ nie orals kan gebruik word nie. Koos
Fonk se mikstuur "maak vrolik en olik en dan moet daar weer van die hond
se hare gehaal worde om op die hond se bytplek te sit" (p. 81). Sina is
"vir die tronk so bang ... as 'n bobbejaan vir die hits van 'n gloeiende
yster" (p. 5)--dit is raak opmerkings, wat ons dadelik as psigologies
juis voel. Maar ongelukkig het die Hotnot-Griekwa-Boesman-suurdesem deur
_al_ Von Wielligh se werk getrek. Dolf se "beskouing omtrent sake het
nie dieper ingedring as 'n speld in 'n aap se duim nie" (_H. en V._, p.
13); sy gestalte "laat iemand aan 'n bobbejaanpaal dink ... terwyl Frans
iemand aan 'n ronde-rib skapie herinner" (p. 13)[137]; Hessie "kielie 'n
kort stukkie op die klavier" af (p. 36); Dolf lyk "net verspot ... asof
hy te veel galsterige varkspek geëet het" (p. 97) en in _Staan jou Man_
sit "algar ... by hierdie tyd soos paddas danig erg van die gemmerbier
opgeblaas" (p. 61); "Die son steek asof hy Fant in 'n groot stuk kaiings
wou opsmelt" (p. 18); Soekie Grasman is "so grappig dat hy 'n hele vrag
ape van lag sal laat uitskater" (p. 104) en druk Sytjie "om haar
beenderige ribbe" (p. 131); "M.A. en B.A.-tietels was vir hulle net
soveel wêrd as 'n broeksak vir 'n hond" (p. 149); "ons almal weet dat
die troos wat hieraan ontleen is, maar altyd 'n handvol vlieë bly" (p.
244). Met sulke beelde sal Von Wielligh seker die outas en aias in die
kombuis laat lag.[138]
Met eienaardige logika probeer hy om die plat taal van die
_Patriotters_ goed te praat: "'n Fout werd gevinde met die Eerste
Skrywers, dat hul ongekuiste taal gebruik het. Maar dit vind 'n mens by
die eerste skrywers van alle volke en die rede is hierin te soek: dat as
iemand van 'n vlooi praat, dan is dit onbeskaaf, maar hy mag wel van 'n
vlieg praat. Dis niks om van 'n koei te praat nie; maar pas op om van 'n
bul te praat. Iemand kan sê: "dis leuenagtig"; maar "_dis waaragtig_"
dan is dit vloek. In die opvoeding word hom geleer wat te sê en nie te
sê nie. Dus hy word geleer hoe om in die sitkamer te praat. Alle dinge
is geoorloof; maar alle dinge is nie oorbaar nie". (_Eerste Skr._, p.
38.) Met iemand wat hom van sulke argumente bedien, val daar nie te
redeneer nie.[139] Dat "die eerste skrywers van alle volke" hul van
ongekuiste taal bedien het, is 'n bewering wat stellig onwaar is in sy
algemeenheid; bowendien kan die gebruik daarvan in die negentiende eeu
beswaarlik geregverdig word deur 'n vergelyking met toestande van vyf of
ses eeue terug.
In sy studie _Ons Geselstaal_ verklaar Von Wielligh: "Dog iemand wat
regtig meen om suiwer Afrikaans te bestudeer, moet peil tot die bodem om
die Afrikaanse gedagtegang baas te raak. Hiervoor lewer Plat Taal ons 'n
uitstekende geleentheid om te leer hoe woorde van suiwer gehalte te
vorm. Dit wil sê, as ons meester van die Afrikaanse Plat Taal is, dan
besit ons die sleutel om woorde van 'n hoë gehalte te smee; besit ons
dan sulke doeltreffende woorde, dan word praalskrif op suiwer grondslae
vir ons so duidelik as die son aan die hemel--altyd opklim, opklim tot
die hoogste sport."[140] Von Wielligh is hier ongetwyfeld op die regte
spoor, al raak hy ook verward in sy beeldspraak. Met _plat taal_ bedoel
hy blykbaar die geselstaal van die onderste lae van die samelewing, wat
volstrek nie noodwendig plat is nie, terwyl onder _praalskrif_, taal van
letterkundige gehalte moet verstaan word. As Von Wielligh dus bedoel dat
die kunstenaars die volkstaal moet beluister, dan gee hy 'n raad wat
baie groot skrywers van alle volke gevolg het. Dit is bekend hoe Vondel,
Hooft, Brederoo en ander sewentiende-eeuers gedurende die wordingsproses
van die Neerlandse taal geput 't uit die sappige volkstaal. Hooft sê in
'n brief van 1630: "Verworpelingen van woorden van straet op te raepen
ende doen dienen daar ze deugen, al was 't onder de edelen, daer kan men
eer af hebben". Van Vondel vertel G. Brandt: "Om op elke stof en zaak de
rechte spreekwysen te vinden, onderzocht hy, by allerley slagh van
menschen, wat Duitsche woorden elk ontrent zyn werk, handteering en
kunst gebruikte. De landtluiden vraagde hy, hoe sy spraaken ontrent den
landtbou, en hoe ze 't geen daar toebehoorde noemden, en uitdrukten.
Ontrent den huisbou vraagde hy op gelyke wyse de timmerluiden en
metzelaars: ontrent de zeevaart en 't scheepstuig de zeeluiden; ontrent
de schilderkunst, en wat daartoe hoorde, de schilders: en zoo voort
ontrent alle ander bedryf, wetenschappen en kunsten. Dit strekte tot
opbou der taale en om van al wat hem voorquam met woorden die de zaake
eigen waaren te spreken."[141] Dit is presies wat Von Wielligh met groot
ywer en toewyding gedoen het en die uitkomste van sy jarelange ondersoek
is dikwels verrassend. Maar dit is van meer belang vir die taalwetenskap
as vir die letterkunde, omdat Von Wielligh geen kunstenaar is nie, wat
uit sy versamelde gegewens 'n werk van skoonheid kan skep. Hy is
eenvoudig 'n belangstellende leek, wat hom verlustig in die "raak
kolskote"[142] van die "spraakmakende gemeente", wat "sy lag nie kan
bedwing vir die raaksê-uitdrukkings"[143] van die volksvernuf nie. As hy
binne "die grense van sy eie ploegland"[144] bly, en die gesprekke van
eenvoudige volkstiepes of inboorlinge weergee, bereik hy dikwels 'n mooi
effek, maar sodra hy hom "werp op die vleuels van praalskrif" dan gee
dit 'n lelike misoes af. Van sy fyn opmerkingsgawe waar dit dinge uit
die alledaagse lewe geld, uit die boerebedryf en jagveld getuig byna
iedere pagina van sy werk. Ook die gewoontes van die diere het hy ywerig
bespied. Hy het honderdmaal geluister na geselsery oor "pynplekkies en
weersgesteldheid"[145], hom "knippeldik" versadig aan die kwinkslae en
"pittige" gesegdes van eenvoudige siele, wat jarelank in die veld- en
woestyneensaamhede rondgeswerf het. Daarom is daar in sy beeldspraak so
dikwels 'n plat-by-die-grondse geestigheid, 'n kombuisagtige bysmakie,
daarom verlustig hy hom in bywonergrappies.
Wanneer hy binne "die grense van sy eie ploegland" bly, dan is sy
beeldspraak ook baie beter as die van sy "praalskrif". Ter tiepering 'n
paar voorbeelde: "Mog daar 'n verskilletjie ontstaan, word dit so gou
doodgedruk as die vonkie wat val op 'n pyproker se broek (_H. en V._, p.
15); "Niemand kry die eer om hom te fop nie; hy lê altyd vir hulle
klaar, nes 'n haas wat met sy oop oë slaap, of nes 'n ystervark met sy
skerp penne, na die bedrieër toe." (_S. j. M._, p. 68.) "Vat hom aan sy
hakskeen, en jy kry 'n terugskop met die polvy van 'n velskoen, waarin
'n nommer-12-voet sit, om jou maagpyn en winduit op jou hurke te bring;
dan pak hy die parmant aan die arms, ... stamp hom nes 'n karringstaf op
en af, tot hy hik." (id., p. 12); "Daarom het al die mans in daardie dae
nes spinnekoppe gelyk wat tot agter hulle nekke oopgeboener was." (id.,
p. 6); "Fant het net soos iemand wat korhaan jag, om en om Sytjie gestap
tot sy gaan sit, toe korrel hy" (id. p. 229); "Wie sy ou steeks perd,
wat gewoonlik agteruitbeur as daar seekoegate agter is, verruil vir 'n
ander wat gewoonlik die vaart neem as daar miershope en slote voor is,
weet bepaald dat hy deurgaans in die midde van onsekerheid verkeer."
(id., p. 239). Rosa "sal haar laaste seep uitleen en dan haarself met 'n
baksteen skrop" (_Jakob Platjie_, p. 166). Abdol maak geld "soos
gemaalde koffie uit 'n meul." (id., p. 71.) "Oom, my bokke is regtig
mooi--hulle kloue kraak nes blinkleer stewels as hul so rondstap." (id.,
p. 57.)
Wanneer Von Wielligh nou sulke uitdrukkings gebruik, dan bly hy binne
sy eie ervaringssfeer en ofskoon daar geen sprake is van digterlike
siening nie, voel ons direk dat alles eg en deurleefd is. Maar te
dikwels vergeet hy dat die lekker-gesels-praatjies om die wagvuurtjie in
die oop veld sleg pas in die sitkamer en dan verspreek hy hom lelik. So
lank as hy nog by die wagvuurtjie bly, kan ons soms met genoege luister
na sy jaganekdotes en vertellings van die ou dae, dan hinder sy gekruide
styl ons nie, omdat dit so innerlik-eg is, so getuig van intieme omgang
met die natuur in sy oer-staat. Maar sodra hy die sitkamer binnestap,
begint hy op onnatuurlike toon te preek,--dan rek hy "'n
taai-tammeletjie so lank uit as (hy) kan"[146] en jaag die geselskap
uitmekaar deur sy "pittige plat taal". Die gedurige botsing tussen sy
natuurlike geselsstyl en sy onegte "praalskrif", wat hom verlei tot 'n
ridikule vermenging van hoog en laag is juis wat ons kriewelrig maak.
By die bespreking van _Huis en Veld_ is aangetoon, dat hy _Kleopas
Kipie_ maklik uitstof, wanneer hy sy sondagse manel aantrek. Dan word hy
gewoonlik onverstaanbaar in sy geaffekteerde hoogdrawendheid. "Met hulle
(die Trekkers) aangesigte na die noorde gekeerd, dwaal hulle dáár ver in
die suide op die agtergrond en sit op die verlede te broei. Die verlede
is vir vleis en bloed onnaakbaar; dog ons herinneringe, nes 'n
vliegtuig, is in staat om ons uit die deinsige hoogte op ons ou
dwaalplekke te laat neerkyk. Hulle sien uit hulle voëlvlug die ouderlike
woning, waarin hul die besitters van lewe met sy worstelinge geword het;
hulle sien die speelplekke met die waentjies en poppe wat hul
verbeeldingskrag gevoed en uitgeswel het, om deur bespieëling die weg
van toepassing te volg; ... Daarop keer die herinnering langsaam terug
... tot waar hul daardie aand gesit het. Dan lei Herinnering hul tot
onder die uitgebreide vleuels van Hoop, wat hul aan die hand vat ..."
(_S. j. M._, p. 282-283). Dit is seker nie moontlik om meer "vishoekvas
in die spinnerakke"[147] van jou verbeelding te raak nie, om nou 'n
tiepiese Von Wiellighaanse uitdrukking te gebruik. Eers _dwaal_ die
Trekkers, dan _sit_ hul "op die verlede te broei". Hul herinnering word
met 'n vliegtuig vergelyk; die vliegtuig kry 'n hand wat deur die
gevleuelde Hoop gevat word! Hiermee kan vergelyk word _Eerste Skrywers_,
p. 106: "Die heldemoed van die Afrikaner daar aan die dag gelê, het die
sluise van nasionale ontwaking oopgetrek; want die volk werd daarvoor
intyds ryp gemaak, sodat die verrassing nie as 'n onweerslag op hulle
gekom het nie."
In die voorwoord van _Huis en Veld_ kom nog 'n voorbeeld van verwarde
beeldspraak voor: "Hierdie swakke poging, deur ons aan die hand gegryp
om 'n druppeltjie in die emmer te laat val--is dit mis, dan is dit
mis,--is die uitvloeisel van 'n dryfveer, wat ons aanspoor, nie alleen
die skouer teen die wiel te sit nie, maar om ook volhardend ons hele
gewig daarop te werp. Ons mog in die voorreg deel om vanaf 1875 as
handlanger en baksteen-aangeër met die opbou van ons Afrikaanse
taalgebou mee te help ..." Sulke voorbeelde is daar baie in Von Wielligh
se werk.
As voorbeeld van die komiese effek veroorsaak deur die teenstelling van
sy gewone en kamma-verhewe styl kan die volgende uit die twede paragraaf
van _Eerste Skrywers_ (p. 1) dien: "Graag het ons gesien dat 'n
bevoegder lid ... sy kop oor die onderdeur van ons hartbeeshuis gesteek
het om te antwoord op die herhaalde aanklop." Maar dan word hy meteens
deftig: "Broeders en Susters! Blyhartig werp ons vir ons op die vleuels
van die gedagte om terug gedra te worde tot daardie dae, toe die sonskyf
van ons goeie nasionale taalsaak sy vergulde rand nog net so effentjies
bokant die donkere berge van onbewustheid en sluimer uitgesteek het."
Dan hoor ons van "'n koue harnas van geheimhouding oor ... brandende
gevoele", van "'n Afrikaanse boom, wat daar sy takke vry in ons heldere
lug uitbrei ..." en verneem dat in die dae "besigheid so slap soos
pannekoekdeeg en handel so plat soos die pannekoek self was"!
Tot welke onsinnigheid Von Wielligh hom deur sy opgeskroefdheid laat
verlei, blyk uit die volgende voorbeelde: "Hierdie pragtige stukkie
landskap is met die penseel van die verwoestende mensehand op die
seildoek van die skone panorama doodgeskilder, sodat dit daar nooit weer
sal verskyn nie." (_H. en V._, p. 71.) Die herhaling op die end is
tiepies. "Watter angs dit op die kindersiel afgespieël het val beter vir
die gedagte om dit te ontplooi as vir die pen om dit neer te grif" (_S.
j. M._, p. 272); "Hulle monde was meer vloeibaar as die vloeistof wat
uit die man se klere tap." (id., p. 243); "Toe eers ontprop hy sy
opgebottelde gedagtes en gee hul onsigbare vleuels om oor die
gebeurtenisse van die dag, oor die twee jongmeisies en oor homself te
laat vlie." (id, p. 84) "Selfs die kristallug, waar die sterretjies uit
die onmeetlike verte neerkyk, is tans met 'n swart plafon toegespyker."
(id., p. 167.) 'n Voorbeeld van Laag-by-die-grondse humor staan op p. 95
van _Staan jou Man_. Daar ontmoet ons ook nog juffroue, wat bordjies dra
met die opskrif: "alle toegang ten strengste verbode" en wat hul
voorstel hoe hul "'n weg sal baan deur 'n Eden van aardse saligheid"!!