Heleen kreeg haar onderricht van meesters, die onder het bijbrengen van
kennis het bijbrengen van reeksen aparte feiten verstonden, omdat ze
voor zichzelf daarvan geen ander begrip en geen andere behoefte hadden.
Weinig van wat zij op die school dus leerde, hechtte zich blijvend in
haar vast, want het sloot niet aan bij wat haar innerlijk vervulde, die
duistere en verwarde wereld van vragen en zuchten en vermoeden bleef
van iedere verbinding met de uitwendige wereld verstoken.
Ze leerde en begreep echter vlug en dit herstelde haar zelfvertrouwen,
doch daar haar geest weigerde te vertoeven bij wat hij eenmaal begrepen
had of bij wat geen dieper belang scheen te hebben, steeg haar afkeer
tegen het eentonig huiswerk tot een onoverkomelijken weerzin,
soortgelijk aan dien van haar lichaam tegen sommige spijzen. Vaak
genoeg nam ze zich voor haar taak naar behooren te vervullen, om den
meester tevreden te stellen, straf en onrust te ontgaan, maar kon niet,
want plotseling stortte haar hart als barstend al zijn walging in haar
uit, haar handen werden machteloos, haar bloed drong prikkelend naar
haar huid en maakte haar heet en benauwd, ze balde de vuisten en wilde
wegloopen, om dit ellendig leven te ontgaan, dat anderen haar opdrongen
en waartegen zij machteloos was. Geen enkele les echter haalde in
afgrijselijkheid bij de Woensdagsche les in breien en naaien. Die
haatte ze zoodanig, dat ze er den vorigen avond alreeds in onrust en
ongedurigheid onder leed. Rook ze op andere dagen de lucht van lijm en
linnen en zag ze de doozen en mandjes in de open kast, dan keerde ze
zich af met een rilling van weerzin, en op den dag-zelf, op het
oogenblik, dat ze die doodsche, slecht-verwarmde kamer met de
glazig-glimmende tafels waarlangs lange, groene kussens, binnentrad,
vereenigden zich haar geest en haar leden in een onverwinbaren onwil.
Het gebeurde wel, dat haar vingers en lippen plotseling kil en wit
werden, haar oogen dof, zoodat het werk haar uit de handen viel. Haar
lijf sloeg in een stuip van rauwe wanhoop achteruit tegen de bank, ze
keek radeloos naar de zoldering op. Al haar bloed raasde tegen dat
peuteren op lapjes, ze klampte de handen, zette star de tanden opeen en
weende kwaadaardig met heete keel, omdat iedereen baas was over haar en
besliste wat zij doen en laten moest. Riep haar de juffrouw, die
schimpte en schold, terwijl ze de fouten verbeterde en spottend haar
werk de anderen liet zien, die in eigen ijdelheid en vermaak om anders
vernedering gestreeld, grif medelachten, tot de harde stem ook hen
bedwong, dan stond Heleen achter den stoel, de oogen half-toe, in de
kortstondige verlossing als in luwte verademend, liet de woorden over
zich heen gaan en dacht aan wat anders. Eens was ze zoozeer afwezig,
dat ze neuriën bleef, terwijl de juffrouw tot haar sprak; ze werd
weggezonden en mocht zich drie dagen lang niet in school vertoonen.
Breien en naaien leerde Heleen dus van die juffrouw niet, doch wel
kreeg ze van haar eenig inzicht in de voorwaarden, welke menschen en
kinderen aan hunne waardeering en genegenheid verbinden. Het was op een
dag, dat ze weer achter haar stoel stond en half luisterend door het
open raam tuurde, maar plotseling opschrok en het gelaat naar de
juffrouw keerde, om wat die zei van haar slordigheid en
onverschilligheid en nalatigheid en hoe het haar om al die dingen
niemendal verbaasde, dat geen der andere meisjes met Heleen wou zijn.
Heleen keek de klas rond, alsof ze eenig weerwoord en verweer
verwachtte, doch dat bleef uit. En eerlijkheid dan, en edelmoedigheid
dan? Ze nam zich voor na de les te vragen of de juffrouw werkelijk
gelijk had, doch toen dacht ze aan het prentje, zag dat alles
plotseling in een nieuw licht, vond geen woorden en geen moed en ging
alleen naar huis.
Korten tijd nadat Heleen zestien jaar was geworden, kwam er een nieuw
meisje in de klas, een boerenkind uit een andere streek van het land.
Ze had een scherp, driekantig gezicht en droeg een bril met groote
ronde glazen. Ze kreeg haar plaats naast Heleen in de bank, maar Heleen
voelde zich niet tot Dieuwertje aangetrokken. Haar leergeld trok ze als
belooning voor vlijt en uitmuntend gedrag uit een fondsje in haar oude
woonplaats, op het omslag van haar boeken stond een blauw stempel
gedrukt. Dieuwertje was schuchter en schuw, want ze was ook op haar
vorige school om het blauwe stempel veracht, maar ze was tegelijk wel
geniepig, keek niet af, liet niet afkijken, hielp niemand en leende
niets van het hare uit. Om al die dingen kon ze al even weinig als
Heleen in de klasse aarden, maar er was dit verschil, dat de meesters
Dieuwertje overmatig prezen om haar ijver en de goede orde van haar
dingen met de bedoeling, dat de kinderen haar tot de hunnen zouden
rekenen. Doch de anderen bemerkten dat, wilden niet gedwongen wezen, en
de gunst van de meesters deed Dieuwertje meer kwaad dan goed, zoodat
ook zij afzonderlijk naar haar huis liep.
Enkele weken was ze op school, toen schoof ze Heleen op een keer een
briefje toe over de bank: „Ik ben Zaterdag jarig, kom je Zondagavond?”
Heleen nam het briefje, aarzelde, schreef eronder „wie nog meer?”
Dieuwertje greep op haar beurt toe en krabbelde een enkel woord:
„niemand.” Heleen verzonk in overleg met zichzelf en keek peinzend voor
zich uit, totdat Dieuwertje haar aanstiet, zij keek opzij, hun oogen
ontmoetten elkaar in een blik zonder genegenheid. Dieuwertje’s oogen
vroegen haar, dat ze niet weigeren zou, en Heleen, schoon vernederd in
het scherp besef, dat zij enkel gevraagd werd, omdat zij ook een
verschoppeling was en dat Dieuwertje eerder en liever anderen had
gevraagd, had ze maar gedurfd, overwon haren weerzin, want ze wilde
edelmoedig wezen en knikte dat ze komen zou.
Dien nacht in haar bed overlegde ze met zichzelf, waarover ze met
Dieuwertje een geheelen avond zou kunnen spreken en vond geen enkel
ding; dus zag ze benauwd tegen den komenden Zondag op.
Dieuwertje woonde bij een zuster, die man en kinderen had, in een klein
huisje tegenover de gasfabriek. Daar werkte de man en daar was een rij
van gelijke, baksteenen woninkjes gebouwd voor hem en zijn kameraads.
Dieuwertje verteerde in die schamele familie haar geldje en was er
geëerd, ook om haar kunde en deftigen staat. Haar kamertje, waar ze
werkte en sliep, pronkte met de beste meubels en al de snuisterijen.
Toen Heleen zich op dien killen Zondagavond met een bezwaard hart door
het klamme gangetje gewrongen had, waar de kinderen dringerig tegen
haar opstormden en de bleeke, beenige zuster in de volte, tegen de open
kamerdeur leunde en Heleen vorschend van top tot teenen bekeek—er was
nog nergens licht ontstoken, het huis stonk naar vocht en donkerte—en
bij de enge trap omhoog geklommen was, werd ze door Dieuwertje stijf en
plechtstatig ontvangen, want ze was thans bezoek, en ze had plotseling
het benauwende gevoel, dat er nu allerlei, en ze wist niet wat, van
haar werd verwacht, zonder dat ze er op gerekend of zich voorbereid
had. Het was als in een droom: dat ze plotseling in een examenkamer
gebracht werd en niets had geleerd. Ze had althans een geschenkje
meegebracht, gaf dit Dieuwertje met haar gelukwensch, waarbij ze elkaar
niet aankeken, liep traag naar het raam en keek naar buiten. Ze zag
boven den grauwen muur tegenover het huis, den hoogen romp van een
gashouder, strak en stoer tusschen lage daken en rijzige pijpen. Dit
alles leek in de schemering alreeds volslagen zwart, maar uit hemel en
lucht was nog niet alle licht geweken.
De fabriekspoort stond open, een zwart pad van modder en sintels voerde
binnen in. Heleen staarde ernaar en plotseling voelde ze weer dat
losgeraken uit de werkelijkheid, dat bevangende als van vreemde en
verre dingen, dat willoos meegetrokken worden in ruimten van vaag
gepeins.... o, wat was het toch?
Wat was er toch aan de dingen, te gevoelen, maar niet te noemen, aan
alle dingen niet, doch wel aan de open poort en aan het sintelpad, nu,
in dit uur? Wat kon het zijn, dat in haar aanzwol als een zwaarte, als
ze naar den eenzamen vlierboom keek, op de aschvaalt over de rivier, of
naar muziek luisterde, die van ver kwam en door wind was gebroken, en
naar het snateren der bonte eenden in den laten herfst, wanneer de
hemel bleek is, de slooten breed en blank en al de landen dampen van
nevel en mest? Aan al die dingen was hetzelfde, dat haar ving, maar
zichzelf niet vangen liet.... doch wat was het? Ze wist het niet, doch
immer dringender klopte de vraag bij haar aan.
Ze zuchtte en hoorde Dieuwertjes stem, die haar tot zitten bij de tafel
noodde. De lamp was aan en schudde nog zachtjes, het gebronsde ijzer
glom van olie, de wollen bal was er vet van doortrokken. Dieuwertje
ging achter haar om en liet de gordijnen neer en Heleen wilde spreken,
maar ze vond geen woorden. Ook Dieuwertje sprak niet veel, en droeg
haar geschenkjes aan en gaf Heleen een portrettenalbum in haar handen.
Heleen sloeg gedwee de bladen om en keek neer op de stuursche, bleeke
gezichten van boerenmannen en vrouwen, die ze niet kende, doch ze vroeg
niets. Middelerwijl bereidde Dieuwertje de thee, schonk voor elk een
kopje, ging zitten, en terwijl Heleen nog weer naar woorden zocht,
begon de ander plotseling over de meisjes uit de klas te spreken en
luchtte daarbij al de venijnige kwaadspraak, die ze in weken van wrok
en zwijgend mokken had gekweekt. Ze vertelde van deze en gene, dat ze
met jongens liepen en leelijke dingen deden, en Heleen luisterde,
trillend van inwendigen weerzin, niet uit edelmoedigheid of uit
genegenheid jegens die anderen, maar uit afkeer tegen de dingen, die
Dieuwertje ruw en uitvoerig besprak en bovenal uit een plotseling
krachtig in haar opzettenden onwil, met Dieuwertje gemeenzaam te wezen.
Ze had, tot haar schrik, in eene maal heftig het gevoel, dat ze te hoog
was om Dieuwertje’s gast en de vertrouwde van haar lagen praat te zijn,
doch ze liet dit niet blijken, schaamde zich zelfs een weinig, dronk
zwijgend het koudgeworden, wrange kopje leeg, en ging kort daarna henen
met de zekerheid, dat ze daar in huis niet terugkeeren zou.
Van dien tijd af verdichtte zich Heleen’s begeerte om van die school en
den dwang van het huiswerk los te komen, gestadig aan tot een dikken
walm van grimmig verlangen, dat nimmer uit haar week. Daar ze toch met
de anderen niet kon aarden en de meesters haar verstieten en de nieuwen
bij voorbaat door waarschuwing tegen haar innamen, voelde ze zich
dagelijks in onwil en verzet verslechteren. Alle tevredenheid was heen,
de eenzaamheid, in vroeger jaren licht te dragen en zelfs begeerd,
gewerd haar thans vaak tot een last, bij wijlen onverduwbaar. Soms
dacht ze aan de oude jaren op de kinderschool, als was toen alles
louter heerlijkheid geweest, ze sloot de oogen en zag haar plaats naast
het raam, in zonnigheid of halfdonker, naar het uur van den dag en het
wisselend getij, en proefde de dagen van zomer en winter in hun
verschillenden smaak, herdacht schreiend haar verloren vrijheid en
kermde tegen den dwang. Hoe zoet en lief’lijk scheen al dat voorbije—,
had ze toen werkelijk geen verlet gehad?
En de droomen, de nare angsten? Het was nu herinnering; wat voorbij
was, steeg op in een glans van teederheid en kon niet anders dan met
dankbaarheid herdacht zijn. Een nieuw huis was neergezet op de plek van
den Chineeschen muur, doch in de avonden van April, wanneer het
bleekend blauw in zijn verval zich siert met den gloor van
vroegbloeiende sterren, dan herleefde de dag, die nimmer sterven kon,
met kleur en gerucht in het ruischen van den wind door de teedere
berkenblaadjes en beving Heleen met een zoete zwaarmoedigheid.
Heleen wilde niets liever dan zoo maar altijd in nevel en bevangenheid
vertoeven, waarin geen werkelijkheid haar deren kon, doch het leven
rukte haar in het open licht en het open licht toonde haar de rauwe
wonden van haar hart. Eenzaamheid, eenzaamheid—, het was een schoon
bezit voor vrijen dag en avonduur, maar menschen leefden nu eenmaal te
zamen op aarde, er moest toch ook voor haar een tezamenleven zijn. De
anderen hadden het onderling gevonden, doch zij zag het middel niet.
Een keten van sterke schakels, de einden hecht ineengesmeed, omspande
hun gemeenschap, zij kon daar niet doorheen. Ze had alreeds geleerd,
dat met eerlijkheid en edelmoedigheid niet veel te winnen is, doch
waarmee wel, dat wist ze niet.
Doch in het begin van haar laatsten winter op school vielen er in de
klas rumoerige tooneelen voor. Er was een nieuwe teekenmeester gekomen,
die een buitensporigen hoed en lange haren droeg, en de oude
zangmeester, reeds jaren aan de school, werd doover en stunteliger met
het toenemen van zijn jaren. Een enkele door toeval gewekte
baldadigheid ontaardde tot gewoonte en mode; die twee zouden het
voortaan ontgelden. De jonge teekenmeester, die ziek-prikkelbaar was,
geen rumoer in de les verdroeg, leed felle zenuwschokken door het
opzettelijk neerklappen der houten bankjes op den plankenvloer. Dit
sarrend bedrijf en het hardnekkig voortgezet neerstrooien van knikkers
en erwten, tot hij ze overal, waar hij liep, struikelend onder de
voeten ontmoette, vervoerde hem ieder maal opnieuw tot hulpelooze
woede, waarin hij sidderend rondliep en raasde en vloekte en de deur
uitsmeet, die hij grijpen kon, onder een vervaarlijk lachen en joelen.
Soms bloedde hij daarna uit zijn neus en hield zich wit en trillende
vast aan zijn lessenaar. Bij den ouden meester ging het kalmer en
tergender toe, hij was een beschaafd en zachtaardig grijsaard en koos
zorgvuldig de zangstukjes voor zijn onderricht, maar de meisjes rijmden
spotliederen op zijn doofheid, zijn pruik en zijn tanden en zongen die
luidkeels inplaats van de rechte woorden, terwijl de oude man voor de
klas met een zwierig genoegen zijn stokje zwaaide en links en rechts
het bovenlijf boog en goedkeurend knikte om zijn tevredenheid te toonen
en tegelijk hoe wèl hij alles verstond, een triesten doovemanslach om
zijn zachten, geschoren mond. Somwijlen speurde hij het onraad in het
verstolen lachen en het blinken der oogen, ving een klank op en de lach
bestierf op zijn gelaat, wantrouwig luisterde hij, met boos-loerende
oogen. Dan zongen de meisjes de richtige woorden, zetten effen
gezichten en de lach herstelde zich, het stokje zwaaide en de pret
begon van nieuws af aan.
Toen er nu eens een nieuw zangstukje was ingestudeerd, waarvan de val
zich niet makkelijk tot rijmelen leende, kwamen er op een middag twee
van de meisjes naar Heleen toe en vleiden haar en zeiden dat zij, die
zulke mooie opstellen schreef en altijd precies de goede woorden vond
bij de les in stijloefening, ook zeker wel een nieuw vers zou kunnen
dichten op doofheid, pruik en valsche tanden. De heele klas drong
vragend om haar heen, Heleen proefde plotseling in overmaat het zoete
der vleierij. Ze aarzelde zelfs niet, ze lachte en knikte en beloofde
met blinkende oogen en dacht in de les aan niets anders en ging daarna
naar huis en dichtte zonder haperen in koortsige opgewektheid een wreed
en fel spotgedicht. Het vond den bijval, dien zij verwachtte en zijzelf
de belooning, die ze zocht, een plaats in den kring, een schakel in de
keten der broederschap. Van nu af had ze haar glorie als spotpoëet en
hekelde alle meesters met een scherpe vaardigheid, die haar zelf
verbaasde. Ook deed ze mee aan het sarren en tieren op teekenles en
zangles.
In de zoetheid der toejuichingen van wie haar zoo lang hadden
verstooten ging het bittere zelfverwijt, dat haar vooral om des ouden
mans leed in avonden en nachten bevloog, geheel en al verloren.