zelfs zonder staatsafscheiding, zou dan de Nederlandse, Franse,
Duitse, Noorse taal, kunst, geest, kultuur zonder oorlogsgevaar
vervloeien, bij behoud van dezelfde isolerende en bindende faktoren,
bovendien nog gesteund door de wetgevende, politieke, rechtsbedélende,
staathuishoudkundige, bestuurlike staatsafbakening? Hier als ginds
is wedstrijd en tegenstelling, botsing of zelfs verongelijking
nodig om de gevoelens fel te doen oplaaien—hier noch ginds zijn
voor die strijd de schennende „wapenen der barbaren” vereist. Ja,
zou men zonder oorlog niet eer voor te veel dan voor te weinig
nationaliteitendom en taalparticularisme moeten vrezen? Zeker,
indien daar niet de grote, horizonverruimende, steeds wassende
transnationale verbindings- en scheidingsmachten waren: belangen
en tegenstellingen, die over alle volks- en staatsgrenzen heen
vliegen: ondernemerdom en arbeidersorganisatie (kapitalisme en
socialisme), verkeer, krediet, al die internationale verenigingen
en geestesstromingen, hygiene, wetenschap, om slechts een paar
grepen te doen.—Maar de staat, die niet een taal- of volks-eenheid
is, zal hij liefde kunnen wekken zonder oorlog, de Russiese staat,
Oostenrijk-Hongarije, Zwitserland? Het is mogelik, dat een „individu”
als de Russiese staat zich niet zonder wapengeweld, zonder oorlog zou
kunnen handhaven. Maar dat pleit dunkt mij minder vóór oorlog dan tegen
de Russiese staat. Een staat, die alleen door oorlog en vijandschap,
door „nood en gevaar” de toewijding en liefde van zijn burgers zou
kunnen winnen, zou liefde noch toewijding, laat staan levensopoffering,
waard zijn. Moet de Russiese intellektueel, die zijn volk liefheeft,
de Russiese staat beminnen, omdat de Russiese bureaukratie, de
regering, de tsjinownik een oorlog onderneemt tegen Japan of elders?
Voor wie is de tijdelike eenheid, die niet dieper wortelt dan in
een negatieve haat- en gevaarsolidariteit, de oorlogsoffers waard?
Geen beter toets-steen dan de vrede. Schijn- en dwang-eenheid, tegen
vrede niet bestand, verdwijne. Zonder vrijheid geen liefde, ook geen
vaderlandsliefde, die naam waardig. Zelfs het oorlogspatriottisme,
zover het meer is dan maakwerk en roes, dan massa-psychose, dan blinde
kollektieve opwinding van overprikkelde vijandig verhitte gemoederen,
zover het elementen van geestdrift, van gemeenschapszin, van liefde
inhoudt, geldt niet het abstractum „staat”, maar de konkrete „Heimat”,
„huis en hof”, recht, macht, eer van eigen doorleefde kultuur en
daardoor op z'n hoogst handhaving of herstel van geschonden recht als
zodanig. De oorlogsfilosofie, die slechts oog heeft voor staten als
militaire eenheden, kent als vaderlandsliefde slechts liefde jegens de
„staat”, met miskenning van heel het onderscheid ten deze tussen staat
en volk. Zo wordt dan de staat verpersoonlikt tot een „individu”,
met eigen wil en karakter, die geen „krachtig”, geen „lebenswertes,
intensives” leven kan leiden, zonder „gevaar en nood”, zonder
„aggressiviteit”, zonder te willen „worstelen” met andere „individuen”,
dat wil hier dus zeggen, zonder oorlogs- en roofzucht, het enige, wat
hem de „hete liefde” der zijnen kan doen winnen, nodig om dezen uit
hun suf, eng egoïsme op te stuwen tot ruim en vurig kollektief leven
(196–200). Wie voor de staat zulk soort „leven”, zulk soort „liefde”
vindiceert, moet zich wel beklagen, dat er „zu allen Zeiten nur wenige”
waren, „von der echten Liebe zum Staate ergriffen” en in staat
„wahrhaft staatlich zu denken”.
Levens- en liefdesvoorwaarden zijn nu eenmaal voor een staat niet
alleen anders dan voor een enkeling[52], maar ook anders dan voor een
volk. Wat volksliefde, hoofdelement van vaderlandsliefde, werkelik
en mogelik maakt zonder oorlog, hebben we reeds gezien. Hoe de staat
zich verknochtheid kan en moet verwerven zonder oorlog, door wijsheid
en rechtvaardigheid in staatsbestel en staatsbestuur, door opheffing
aller bevoorrechting, STEINMETZ zelf wijdt daaraan welsprekende
ontboezemingen.[53] Onderscheiden we dus liefde voor volk en
staat—ongetwijfeld kan niet slechts het een ten koste van het ander,
maar kunnen ook beide door oorlog intenser worden. Intenser, maar niet
zuiverder. En als ideaal beschouwen wij niet „die höchste Steigerung
des menschlichen Lebens” (199) door de felste, de sterkste, de
heftigste, maar door de zuiverste, de edelste en hoogste gevoelens.
[52] „Elemente und Gesammtheiten sind aber nicht dasselbe: es ist ein
grosser Irrthum, die selben Lebensbedingungen bei den Staaten
als bei den Individuen vorauszusetzen und ihnen vorzuschreiben”
(_Krieg_ p. 25).
Met analogie bewijst men alles en niets. Vervang boven „staat”
door „kerk” en ge geeft aan een „aggressieve” ecclesia militans,
die zich wil en moet handhaven en uitbreiden, recht en plicht tot
wapengeweld, brandstapel en godsdienstoorlog. Zonder deze geen
„intensief” kerkelik leven, geen echte kerkliefde.
Hier zij nog opgemerkt, dat reeds de R. K. kerk STEINMETZ'
definitie van „staat” te schande maakt: „Der Staat ist die
weiteste reelle und lebendige Organisation der Menschen, die
existiert.”
[53] „O wenn er einmal wirklich wollte, wenn er einmal mit dem alten
Schlendrian bräche! wenn er z. B. bei seinen eigenen zahllosen
Anstellungen einmal nur auf die Befähigung acht gäbe, und diese
nicht konventionell beurteilte!.... Denken wir uns einmal eine
Regierung wie einen klugen, edlen Weisen! Das ganze sittliche
Milieu, das von viel grösserer Bedeutung ist als das physische,
würde anders werden. Stolze, vornehme Naturen würden dort erzogen
werden, selbständig im Urteilen, noch im Fühlen, stark im Wollen;
wie solche den fremden Völkern schwere Konkurrenz machen würden!”
enz. (201). Let op, hoe het slot plots detoneert! Man merkt die
Absicht... Vgk. ook over „die Abneigung gegen den Staat” bl. 208:
„Die ungeheueren Rückständigkeiten in manchen Verfassungen, die
vielen Reste absolut unberechtigten, veralteten Ständewesens geben
diesem Hasse einen sehr festen Grund.” Hoe goed wordt hier staat
en volk onderscheiden!
Tegenover het eng persoonlik egoïsme laat STEINMETZ slechts de keus:
òf de echte levende werkelikheid van „_vaderlandsliefde_”, dus staat
en oorlog, òf de dode schijn van „_mensheidsliefde_”, meest niets meer
dan een „onbeschaamde frase”. Doch we behoeven en begeren tegen het
egoïsme noch een onwezenlik, bloedeloos humanisme noch een bloedig en
bloeddorstig nationalisme. We hebben beters. Het is waar, de „mensheid”
laat de meesten van ons nog tamelik koud; voor het wel en wee van
wildvreemden (ook al zijn het kultuur-, volks- of zelfs stadgenoten)
zijn we gematigd onverschillig, lezen we van verongelijking of
mishandeling, dan zijn we nog het eerst vatbaar voor een niet
onverdeeld onaangenaam gevoel van verontwaardiging en meewarigheid,
al blijft dit meest slapper, dan bij de waargenomen marteling van
een dier. Maar anderzijds is „vaderlandsliefde” een vlag, die lading
dekt van zeer verschillend allooi. Hoe velerlei patriottismen zijn
er niet, beminnelik en onschuldig of groots en diep of hatelik en
gevaarlik—schoolpatriottisme, societeits-, ambtenaars, officiers-,
politiek (soms feodaal, soms revolutionair), commercieel-industrieel,
dynastiek-imperialisties, kunstzinnig kultureel, grens- en
ballingschaps-patriottisme. Meest is het een mengsel van allerlei
gevoelens, hoog en laag. Van biezondere belangzucht afgezien, bovenal
een soort dankbaarheid, inzonderheid voor zoete jeugdherinnering, die
het diepst ontroert. Wie zijn jeugd moet vloeken zegent niet licht
zijn vaderland. Maar alle patriottisme zal, trots zijn principiële
begrensdheid, zo men wil bekrompenheid, te zuiverder en edeler zijn,
naarmate het minder negatief, dus minder onverdraagzaam, laatdunkend,
ijdel en heerszuchtig is—bijgevolg in de dubbele zin van de woorden
minder „offensief”, minder „terugstotend” optreedt—en meer positieve
elementen van liefde, gemeenschapszin, geestdrift voor geestelike
waarden bevat. STEINMETZ zelf prijst vaderlandsliefde als „die hohe,
selbstverständlich echte, tiefernste Begeisterung für ein grosses
Ganze”. De „hoogheid” echter van die geestdrift hangt niet af van
de kwantitatieve grootte van het geheel, waarvan men toevallig deel
uitmaakt, maar van de kwalitatieve grootheid van haar grond, doel
en ideaal. Zo is gemeenschap van hoge overtuigingen en idealen,
zuivere _geestverwantschap_ het beste, wat ooit vaderlandsliefde
inhoudt. Maar zulke geestverwantschap gaat bovendien alle nationale
beperktheid te boven, gaat hoog uit boven alle nationalisme zowel als
boven alle kleurloos humanisme. Het is de menselikste, menswaardigste
verwinning van het egoïsme—de innigste, diepste verknochtheid, die
alle vriendschap en alle liefde, zelfs tussen man en vrouw, eerst
adelt, die meer is, vrijer, bezonnener, redeliker, dan bloed- en
stam- en ras- en taal-verwantschap, en over alle eeuwen en alle
landen en alle scheidsmuren heenreikt, die met haar geestesstrijd de
heiligste geestdrift en doodsverachting doet ontbranden en met haar
geestesvrijheid neerziet op geweld en oorlog als op een ver verleden
van dierlike redeloosheid. O, STEINMETZ zelf kent en erkent ze wel,
„den hohen Enthusiasmus im Menschen”, „die echte, starke Begeisterung
für wirkliche Ideale”, wanneer hij het tegenover KIDD vanzelfsprekend
noemt, dat niet alleen de religie hoge, „opferfreudige” geestdrift
wekt, en uitroept: „Hat denn nicht jede Überzeugung, jede grosse
Liebe ihre Märtyrer gefunden? Besitzen die Besten unserer heutigen
Sozialdemokraten und Anarchisten keine tatkräftige Liebe für ihr Ideal?
Beruht die russische Reformationsbewegung, soweit sie ihren Ursprung
in bewussten absichtlichen Anstrengungen hat, nicht hauptsächlich auf
dem herrlichen, rein idealen Streben des besten Teils der russischen
Gebildeten?”
Ziedaar dan wat groepen bindt en scheidt, de liefde, de geestdrift
die geen bloed begeert, geen geweld behoeft, geen dwang zelfs
duldt. Zuivere geestverwantschap, die machtige, statenkruisende
internationale gemeenschappen vormt, is een nog betrekkelik jong, een
modern verschijnsel, met een grote, grootse toekomst, symptoom van
de vooruitgang der mensheid: Dwang, instinkt, erfelikheid, sleur,
traditie, ééns overmachtig en onontbeerlik voor de kudden, wijken
alom voor vrijheid, inzicht, rede, persoonlike verantwoordelikheid
en keuze. Zo bij het huwelik, waar tans ook voor de vrouw reeds met
haar ekonomiese en maatschappelike bevrijding het persoonlikheidsrecht
begint te gloren.[54] Zo bij geloof en wereldbeschouwing. Bij stand
en beroep. Bij omgang en verkeer. Bij alle groepvorming, van gezin tot
wereldbond. Erfvijandschap behoort in dubbele zin tot de historie.
De machten van het verleden, geschiedenis, voorvaderen, mos worden
verdrongen door de krachten van heden en toekomst: eigen begrip en wil,
zelfverworven overtuiging en ideaal. De romanticus mag het betreuren
en MAETERLINCK ons terecht vermanen, dat oud en blind instinkt soms
wijzer is en meer ziet dan de jonge ziende rede, heel het verleden komt
ons voor als een duistere drang naar onze nieuwe bewustwording en we
beklagen ons niet, dat wij niet eer, wel dat we te vroeg zijn geboren
voor de festijnen van de geest, die komende geslachten zullen vieren in
de tuin der mensheid.
[54] „Den Verein wählt man nach seinem Geschmack, in den Staat wird
man hineingeboren, man muss sich mit ihm abfinden, wie es
eben geht. Wie unendlich erhöht das den Wert des Staates als
Lebensschule, als Lebensgemeinschaft! Jede andere Gemeinschaft
ist Spielerei neben ihm, er ist der Ernst des lebens, den man
nicht wählt, sondern würdig und tapfer trägt. Er ist die Ehe,
alle freien Vereine sind Konkubinate.” Dit is niet door een
Chinees geschreven ter handhaving van de gedwongen echt en tegen
de vrije huwelikskeuze. Evenmin door een Russies pope, die van
„staat” sprak, maar kerk bedoelde, noch zelfs door een middeleeuws
voorstander van landshorigheid of verbieder van Freizügigkeit!
Maar door STEINMETZ ter verdediging van een „staatsliefde”, die
dwang, traditie en—oorlog behoeft (_Ph. d. Kr._ 197).
Geestverwantschap is tot oordeel des onderscheids gekomen gemeenschap.
Wij zijn ontgroeid aan de oude distinktieloze kollektieve haat
en liefde, gelijk wij ontgroeid zijn aan de oude distinktieloze
kollektieve schuld en aansprakelikheid[55]. Een Chinees bokser kan nog
om wat een Engelsman of Rus of ander Europeaan hem of een der zijnen
misdeed een willekeurig Westerling—Fransman of Duitser, dat doet er
niet toe, als het maar een van de „vreemde duivels” is—haten en doden.
Met de kreet „de Joden hebben Jezus gekruisigd” kan een door staat,
kerk en wodki voldoende verstompt Moezjik nog altijd worden opgehitst
tegen de nakomelingen van het volk van Jezus. Waar ook nog stamwraak en
vendetta mogen heersen—onze rechtspraak en ons zedelik bewustzijn zijn
niet meer in staat, iemand te straffen of te verachten omdat zijn broer
of vader of voorvader zich misdragen of verachting verdiend heeft[56].
Wie onzer is nog grof genoeg om de Fransen, de Duitsers, de Joden, de
Russen, de Rooms-Katholieken te kunnen haten of liefhebben? Wij hebben
geleerd—en het behoort tot het kostelikste wat we geleerd hebben,
tot onze nieuwe humaniteit—de mensen met de nodige onderscheiding
te bejegenen. Maar de oude met waarheid en recht strijdige
kollektieve grofheid en onzuiverheid—het is de ware oorlogsfeer:
zij alleen heeft oorlog oorspronkelik mogelik gemaakt en wat is het
oorlogsnationalisme anders dan de vernederende, beschamende terugval in
deze geestesgesteldheid? Oorlog mist alle distinctie—daarom vloekt hij
met ons kultuurpeil, daarom is hij een leugen voor onze kultuurvolken,
met zijn valse solidariteit zonder geestverwantschap, zonder zedelike
eenheid en zijn valse haat zonder geestelik tegenstanderschap.—In een
roerende brief „An die Freunde in Fremdland”, waarmee de dichter STEFAN
ZWEIG, vertaler van VERHAEREN, afscheid neemt für lange Tage van zijn
kunstvrienden en geestesbroeders in Frankrijk, België en Engeland, het
fijnste, wat ik van Duitse oorlogstemming tot dusver las, schrijft
hij, hoe hij zijn persoonlike liefde en haat, zijn vriendschap en zijn
vrienden tans verloochenen moet: „Meine eigene Sache ist jetzt nicht
mehr, ich kenne keine Freundschaft, ich darf keine kennen, als die
des ganzen Volkes, meine Liebe und mein Hass gehören mir nicht mehr
zu. Und ich bin nur dann ganz wahr, wenn ich euch einzelne verleugne:
der geringste plattdeutsche Bauer, der kaum ein Wort meiner Sprache
versteht und sicherlich kein Wort meines Herzens, steht mir näher in
diesen Stunden als ihr, ihr Lieben, denen ich so oft mich hingab mit
meiner innersten Empfindung, immer von Verständnis umfangen, immer von
Vertrauen umfasst... Ich muss vergessen, was ich von euch empfing, um
besser fühlen zu können was alle anderen deutschen Leute empfinden.
Nicht euch muss ich verleugnen und die Liebe zu euch, sondern mich
selbst, jeden einzelnen Gedanken knicken, der nicht aufschiesst in
der grossen deutschen Saat”. We zullen straks zien, hoe ZWEIG niet
alleen z'n kunstzinnig, maar ook z'n zedelik zelf, z'n gerechtigheid
bewust ten offer brengt. Doch wij moeten ZWEIG's dilemma nog een
weinig zuiveren en verdiepen. De vaderlandse boerenpummel kan nog
zedelik meer waard zijn, dan de uitheemse kunstbroeder. Maar zou
ook de verachtelikste Duitse schurk of vlegel ZWEIG nader staan in
deze dagen dan de nobelste Franse karakterheld? Ik vrees van ja. Zo
weinig kieskeurig, zo onpersoonlik en amoreel—of moet ik zeggen
onzedelik?—is nu eenmaal de oorlogs-, de gevaarsolidariteit en
de nationale oorlogshaat. Een ZWEIG kan zich eigenlik niet zo ver
vergeten. „Ich habe nicht vergessen, was ihr mir ward und zutiefst noch
seid, aber ich bin in diesen Tagen nicht der Gleiche, der mit euch
sass, mein Wesen ist gleichsam umgewandt, und das, was in mir deutsch
ist, überflutet mein ganzes Empfinden”... „Und diesen Hass gegen
euch—obzwar ich ihn nicht empfinde—ich will ihn doch nicht mässigen,
weil er Siege zeugt und heldische Kraft”.—Oorlog bindt en scheidt met
feloplaaiende massa-driften, volkshartstochten, zonder matiging—en
zonder diepte. Oorlog is voor de volken wat storm is op zee—een
oppervlakteverschijnsel. Huizenhoog steigeren golven van geestdrift
en kolken van haat woelen de wateren om tot op de bodem—zo schijnt
het. Maar tien of twintig meter onder het zeeoppervlak dringt geen
storm ooit door—oermachtig en onwrikbaar volgen de diepzeestromen hun
eeuwige baan en voeren het wrakhout en de lijken mee die er resten van
reeds lang vervlogen orkanen.
[55] Daarvoor omvangt ons een nieuwe zedelik-maatschappelike
verantwoordelikheid: wij allen zijn de dragers van onze
tijd—wij allen profiteren van de toestanden en instellingen,
die oorlog (gelijk prostitutie of proletariaat) onvermijdelik
hebben gemaakt—en straks in vrede van de offers, voor die vrede
gebracht... zo heeft ieder onzer zijn deel van de schuld te dragen
en te delgen.
[56] Merkwaardigerwijze reageert STEINMETZ tegen „unsere eng-private
Schuldauffassung”! (_Krieg_, p. 26).
Wat de geesten waarlik scheidt en bindt zijn geestestromingen, die wel
voor een ogenblik vergeten, maar niet verdrongen kunnen worden door
oppervlakkig stormend oorlogsgeweld. Geest smeedt beter dan bloed en
ijzer. En wat wij met millioenen gemeen hebben zonder geestverwantschap
kan nooit veel biezonders zijn, tenzij het tot die algemeen-menselike
biezonderheid behoort, die boven alle grenzen van tijd en ruimte de
eenheid van het mensdom vormt, de geesteswettelikheid van ons denken
met zijn ene, eeuwige waarheid, van ons zedelik oordeel met zijn ene
eeuwige heiligheid en van gevoel en aanschouwing met hun ene eeuwige
schoonheid.
Oorlog sprak bij monde van Keizer WILHELM in de Rijksdag: „Ik ken
geen partijen meer—ik ken slechts Duitsers.” Plots treedt een man
de zaal in en roept: „Ik ken geen Duitsers en geen vijanden—alleen
naasten, die ik liefheb als mijzelf.”—Gesis, gefluit, tumult—„grober
Unfug” wordt geroepen, verstoring van een histories moment! Men
wil de zonderling te lijf, die er uitziet als een jood. „Lafaard!”
„Vaterlandsloser Gesell!”, schreeuwt men hem toe. Daar klinkt weer zijn
stem over alles heen: „Ik ben de grootste, de volmaakte patriot, want
mijn vaderlandsliefde kent geen grenzen.” Men wil hem grijpen, maar hij
is verdwenen. De leden hernemen hun plaats, de wijding en orde keren
terug—en de Keizer vervolgt zijn rede: „Laat dus uw harten slaan voor
God, Keizer en Vaderland, en uw vuisten op de vijand.” Het smakeloos,
ergerlik incident der verschijning van die dwaas is vergeten—en
geschrapt door de censuur.
IV. OORLOGSPATRIOTTISME EN OORLOGSHEROÏSME. EEN GROTE TIJD?