Prof. D. Snouck Hurgronje heeft van 25 Juli tot 23 September 1908
gewoond in Konstantinopel, en geeft over zijn verblijf aldaar en over
de nieuwe toestanden in het turksche rijk een beschouwing in de Gids
van Januari. Hij kwam juist een dag na de afkondiging van de nieuwe
grondwet aan in de belangwekkende stad, den juisten observatiepost
voor hem, die het leven en denken der huidige Mohammedanen tot voorwerp
zijner studie heeft gekozen.
(Tusschen haakjes zij hier even gezegd, dat Dr. Kuyper's boek »Om
de oude Wereldzee« een veer van beteekenis moet laten, omdat hij
verscheiden onjuiste mededeelingen heeft opgenomen en zich aan
vergissingen schuldig maakt, die lang zijn weerlegd door de mannen
der wetenschap.)
Onze geleerde kenner van oostersche toestanden kwam wel op een
uitgezocht oogenblik in de turksche hoofdstad aan, juist toen de
verbijsterende indruk, dien de afkondiging der grondwet maakte,
aanleiding werd tot een »kermis der vrijheid«, zoo volkomen in
tegenstelling met de oude toestanden. Ongeveer drie weken duurde de
opwinding met de vele en velerlei betoogingen. De ministers werden door
volksoploopen gedwongen om onder het oog van de leidende demagogen met
een plechtigen eed te beloven, liever hun laatsten druppel te zullen
plengen, dan ooit mede te werken tot wederafschaffing der grondwet.
Leest men in het Gidsartikel, wat de intellectueele demagogen
zich durfden veroorloven, om bij voorbeeld te beletten, dat
de staatsdienaren van het oude regime zich met de gestolen
millioenen uit de voeten maakten, dan staat men verbaasd over
zooveel stoutmoedigheid. De zin voor orde moet intusschen bij de
bevolking boven allen lof zijn geweest, en dat terwijl de politie door
afwezigheid schitterde, daar men inzag, hoe zij, de uitvoerster der
vroegere impopulaire dwang- en geweldmaatregelen, zoozeer den haat
en de verachting zich op den hals had gehaald, dat het niet mogelijk
zou zijn geweest, de bevolking van uitspattingen te weerhouden,
indien ze haar woede op de politie had kunnen koelen.
Vooral was die ordelijkheid verrassend, als men bedenkt, dat in die
stad van een millioen inwoners de deuren der gevangenissen waren
opengezet zoowel voor de gewone misdadigers als voor de politiek
verdachten; maar Jong-Turken, als de wijsgeer-geneeskundige Dr. Riza
Tewfik, deden dan ook al het mogelijke, om de zaak in de goede baan
te leiden.
Dr. Snouck Hurgronje behandelt in het Gidsartikel den invloed
van de gewonnen vrijheid op militairen en schriftgeleerden,
dagbladschrijvers en staatsambtenaren. De bevoorrechting van Europeanen
in regeeringsbureau's en bij maatschappijen of groote instellingen
is, merkwaardig genoeg, door den coup d'état opgeheven, en zoo is
een eind gemaakt aan een grief der inheemsche bevolking. De oude
regeering was voor die financiëele bevoorrechting steeds te vinden,
om toch maar de vreemde mogendheden te vriend te houden.
Het Comité van eenheid en vooruitgang had soms alleen moeilijkheden
met de uiteenloopende belangen van de verschillende nationaliteiten,
maar het ontzag diepgewortelde vooroordeelen met veel tact en beleid.
Wat de lezers ook zeer zal treffen in het artikel is de opmerking
over de openheid van de Turken in hun gesprekken en het weinige
standsverschil, dat er gemaakt werd. Wat een kolossale verandering, dat
wij het denkbeeld van die gesloten en trotsche Turkennaturen van ons
moeten zetten! Hoe verderfelijk heeft daar de druk van boven gewerkt!
De hoopvolle stemming van de jong-turksche leiders strekte zich ook
uit over de toekomst, die Armeniërs en Grieken, Arabieren en Koerden
en al die andere nationaliteiten aan het nieuwe zouden bereiden, en
de nederlandsche geleerde acht hun optimisme haast al te groot. Maar
»zonder optimisme komt niets groots tot stand«, en het zou gewaagd
zijn, zich aan profetieën te wagen.
Eén vraag bespreekt de schrijver nader, namelijk deze, welke
gevolgen de revolutie zal hebben voor het Panislamisme. Dat ideaal is
inderdaad een der grootste moeilijkheden voor de europeesche staten,
die Mohammedanen onder hun onderdanen tellen. Mooi zijn de weinige
bladzijden, aan dat onderwerp gewijd, en duidelijk als het geheele
artikel, dat wij heel veel lezers toewenschen.