Etika Pensulo.
En Barcelono 1909. -- Pri U.E.A. -- Al Kongreso de Rasoj 1911.
-- Ondo ŝovinista. -- Eksiĝo Krakova 1912. -- Pri
Homaranismo. -- Religio kaj Etiko. -- Liberkredanoj. --
Neŭtrale-homa religio. -- El nepresita manuskripto. -- Eduko
al infanoj. -- Bezono je kadro. -- Al Kongreso Pariza. --
Ekmilito.
Prave oni povus diri, ke Zamenhof eldonis ĉiujare novan verkon
sub la formo de kongresa parolado. Efektive, li preparis ĝin
kun zorgo, kaj pripensis dum la vintro, kia estos ĝia temo.
Kvazaŭ profeta solulo malsupren veninta de monto sia, li unu
fojon en la jaro alparolis la popolon, kaj poste remalaperis en
silenton.
Pri la lingvaj temoj li ne ŝatis insistadi. Li preferis ĉiam la
homarajn ideojn. Sed la kongreso ne estis propraĵo lia. Nur
gasto li sin konsideris. Tial li devis kaj ankaŭ deziris ne
ofendi la oficialajn invitantojn. En Barcelono ni kunvenis en
septembro 1909. Kelkajn tagojn antaŭe, ribelo eksplodis en la
urbo. Armitaj kavaliroj ankoraŭ rajdis en la stratoj. Larĝaj
fendaĵoj trastrekis la murojn de l' preĝejoj. Du tagojn post la
fermo de l' kongreso, Ferrer estis arestita. Ni jam ĉiuj estis
for. Sed la Reĝo ankaŭ ŝatis Esperanton. La hispana ministraro
eĉ invitis oficiale per la vojo diplomata ĉiujn registarojn
alilandajn sendi delegitojn oficialajn. Tial Zamenhof limigis je
danko la malferman paroladon.
Pli libera li sin sentis en kunsido privata de l' nove fondita
Universala Esperanto-Asocio, kies honora prezidanto li fariĝis.[36]
Tie li revenis al sia temo plej kara:
"Kelkaj Esperantistoj, li diris, havis la bonan ideon fari per
vojo privata tion, kion oficiale fari ni ne povis. Ili kunigis
ne ĉiujn Esperantistojn, sed nur tiujn personojn, kiuj
akceptis la _internan ideon_.... Oni ĉie komprenas, ke
U.E.A. liveras taŭgan neŭtralan fundamenton por ĉiuj
interhomaj rilatoj kaj servoj, kaj el tiu ĉi reciproka
sinhelpado rezultos pli da amikeco kaj estimo inter la gentoj,
kaj foriĝos la baroj, kiuj malhelpas ilian pacan
interkomunikiĝon."[37]
En 1911, al la kongreso de la Rasoj en Londono, li sendis
rimarkindan ekzamenon de la demando pri gentoj kaj internacia
lingvo.
Ĉu malamo inter gentoj havas kaŭzon politikan? Ne, Vienanoj
kaj Dresdenanoj simpatias, malgraŭ la landlimo. Dume Slavoj kaj
Germanoj batalis en Aŭstrio kaj ekstere. Ĉu ĝin kreas konkurado
ekonomia? Ne kreas, sed profitas. Rusaj kaj Japanaj
malriĉuloj, estante soldatoj, servas interesojn de la mastroj.
Se ekzistus inter ambaŭ gentoj kompreno reciproka, la milito
estus malfacila. Ĉu pli gravas korpaj diferencoj? Ne, ĉar en
unu sama gento jam ekzistas tiaj. Eĉ nigruloj ne suferas pro
koloro sia, sed pro moroj de la tuta gento. Postsignoj de barbara
tempo kaj sklaveco ofendas la blankulojn, kiuj mem estas ja
kulpaj pri la krimo. Egaligo kultura ŝanĝus tion post kelkaj
generacioj.
Pri deveno kaj hereda sango Zamenhof rebatis la konatan
antaŭjuĝon. Post li, famaj antropologoj pruvis en sciencaj
verkoj, kiom miksite jam kuniĝis ĉiuj rasoj en Eŭropo.[38]
Inter gentoj staras nur du faktaj diferencoj: lingvo kaj religio.
"La intergenta diseco kaj malamo plene malaperos nur tiam, kiam
la tuta homaro havos unu lingvon kaj unu religion....
Daŭros tiam en la homaro tiuj diversaj malpacoj, kiuj regas
interne de ĉiu lando kaj gento, kiel ekzemple malpacoj
politikaj, partiaj, ekonomiaj, klasaj, k.t.p.; sed la plej
terura el ĉiuj, la malamo intergenta, tute malaperos."
Tiel sonis lia konkludo. Samtempe li rekomendis al scienculoj ne
tro diskuti teorie, sed konstati faktojn. Ili vizitu Esperantan
kongreson. Tie ili vidos per okuloj kaj aŭdos per oreloj, kiel
neŭtrala lingvo forigas barojn kaj fremdecon inter gentoj.
Tra la tuta mondo, pli forta blovo ŝovinista jam sentiĝis
ĉie. Ondo malama minacis pri venonta ventego. Scienculoj amikaj
al Zamenhof petegis lin, ke li ne kompromitu la vastiĝon de la
lingvo per lia kredo politika-religia. Ĉie, pro malfido al
najbaro, registaroj timis, aŭ eĉ persekutis la ideojn pri
frateco inter homoj diversgentaj. Eĉ en paca Belgujo, en
Antverpeno 1911, la kongresa parolado devis esti senkolora pro
proksimeco al pli potencaj ŝtatoj.
Zamenhof ne povis toleri tion plu. Aeron, aeron por spiri! Ne
majstro, sed libera! Jam lia sano difektiĝis. Ankaŭ fizike lia
koro batis tro rapide. Spirado malfacila. Laciĝo peza. Antaŭ ol
morti, li deziris nepre atingi pli proksimen al vivcelo. La
lingvo nur estis unu flanko de afero pli vasta. Neŭtrala
fundamento morala devas stariĝi krom la lingva. Ĝuste kontraŭ
fluo ŝovinista leviĝu pli alten la standardo homarana. Urĝas
voko. Urĝas laboro. Pro tio la Majstro volis rompi kun sklaveco
oficiala. For la majstreco kaj la ĉenoj! Kion li ne povis en
Kembriĝo, tion li faros en Krakovo. Lastan fojon li malfermos la
kunvenon, kaj reprenos poste sian liberecon:
"La nuna kongreso estas la lasta, en kiu vi vidas min _antaŭ_
vi; poste, se mi povos veni, vi ĉiam vidos min nur _inter_
vi."
Tiel li parolos ĉe la dudek-kvina jubileo de la lingvo
Esperanto. Poste, kiel homo privata, li revenos al homarana ideo.
En aŭgusto 1912, l' antikva pola ĉefurbo aŭdis la kanton de la
cigno. Tie gardas la muregoj mezaĝaj. Tie staras la dikrondaj
turoj. Tie dormas sub arkaĵoj de Vavel la mortintaj reĝoj de
nacio krucumita. Kiel ŝtonaj figuraĵoj, ili silentas kun
preĝantaj manoj. Ili kuŝas en ĉerkejo sub kapelo Sigismonda.
Kune dormas en eterno la poeto Mickieviĉ. Tie sur la placo, post
la ĵuro ĉe Sankta-Mario, la popolo aklamis Kosĉiuŝkon. Tie,
en Universitato, Kopernik instruadis.
En urbo memorplena okazis la festo jubilea. Proksime, trans
Polujo, kuŝis tiu lando, kie naskiĝis esperantismo. Zamenhof
adiaŭis la honorojn:
"Multe, tre multe, tre multe, mi volus diri al vi, ĉar mia
koro estas plena ... sed hodiaŭ mi staras ankoraŭ en rolo
oficiala, kaj mi ne deziras, ke mia privata kredo estu
rigardata kiel deviga kredo de ĉiuj Esperantistoj. Tial
pardonu min, ke mi pli ne parolas.
"Kio estas la esenco de la esperantisma ideo? kaj al kia
estonteco ĝi alkondukos iam la homaron? Tion ni ĉiuj sentas
tre bone, kvankam ne ĉiuj en egala formo kaj grado. Ni donu do
hodiaŭ plenan regadon al tiu silenta, sed solena kaj profunda
sento; ni ne profanu ĝin per teoriaj klarigoj."
En Berno, je 1913, Zamenhof jam ne parolis, eĉ ne sidis sur
estrado. Ame ĉirkaŭata, li sidadis en la mezo de la kongresanoj
kun edzino. Li spiris pli libere. Saman jaron aperis nova eldono
de l' broŝuro pri "Homaranismo". Hispana samideano represigis
ĝin.[39]
En antaŭparolo Zamenhof tre klare diferencigis tri aferojn:
Esperanto estas lingvo internacia. La "interna ideo esperantisma"
prezentas senton kaj esperon nedifinitajn pri fratiĝo inter
homoj sur neŭtrala lingva fundamento. Homaranismo estas speciala
kaj tute difinita politika-religia programo, "kiu prezentas mian
kredon pure privatan". Per tiu kaj aliaj frazoj li volis liberigi
la esperantistaron, kiel tuton, de ĉia "suspektebla solidareco"
kun lia persona kredo. Neniu rajtos uzadi ĝin kiel batalilon por
ataki Esperanton.
Kiom naŭza estis la spirito reganta tra la mondo! Jen tiu homo,
tro alta super sia tempo, devis kvazaŭ honte peti senkulpigon de
malgranduloj pro grandeco sia. Li devis apartigi du progresojn,
por ne difekti unu per alia. Sed la divido estis nenatura. La
estonteco refaros en la vivo l' unuecon de la penso Zamenhofa.
Malgraŭ ĉiu malpermeso de l' ekstero, tamen lia lingvo jam
disportas tra la mondo la ĵetitan semon. En multaj koroj ĝi jam
kreskis. Prave ŝovinismoj daŭros batali kontraŭ Esperanto. Ĝi
minacas ilin je mortigo. Prave ili kaŝe helpas konkurantojn por
instigi novan turon de Babelo inter mondaj lingvoj. Tamen ĉio
estos vana. La lingvo kaj la celo de l' profeta homo venkos unu
per l' alia. Ĉar tie kuŝas la vojo kaj la sorto de l' homaro.
En sia raporto al la kongreso de Rasoj, Zamenhof priskribis tiel
ĉi praktikan rimedon por pacigi la vivadon ĝeneralan:
Konservante sian gentan lingvon kaj gentan religion en la
interna vivo de sia lingva aŭ religia grupo, la homoj por
ĉiuj rilatoj intergentaj uzu lingvon neŭtrale-homan, kaj
vivu, laŭ etiko, moroj kaj vivaranĝoj neŭtrale-homaj.
Pri l' unua fako, la lingva, li detale traktis en la raporto,
insistante pri tiu ĉi punkto: kulturo devas esti tuthomara.
Neniu havas rajton humiligi aligentan homon, trudante al li sian
lingvon kaj nacian formon de kulturo.
Pri la dua, la religia, li nur aludis tie per malmultaj vortoj.
Li pripensis verkon specialan je tiu temo. Cetere, la religia
unueco de l' popoloj komenciĝis per si mem jam de longe. En
multaj regnoj, ŝtato kaj eklezio jam apartiĝis. Tiel grandiĝis
homa libereco. Kiam ĉie malaperos oficiala privilegio por tiu
aŭ alia religio, la afero iros pli rapide. Sed ankaŭ sur tiu
kampo necesus ekstarigi ian difinitan fundamenton por neŭtrala
renkontiĝo.
Tiu ĉi paragrafo staris plej ŝanĝita en la dua eldono de l'
_Deklaracio pri Homaranismo_. Estis delikate. Laŭŝajne Zamenhof
unue pensis, ke homoj povus samtempe aparteni al sia hejma
eklezio kaj vizitadi ian templon superkredan. Intertempe, romaj
aŭ grekaj Kristanoj sendube montris al li, ke l' episkopoj
malpermesus al siaj fideluloj tian partoprenon. Tiam ili devus
elekti inter ambaŭ. La dua teksto do forigis tion, kaj nur lasis
kiel devojn de ĉiuj homaranoj: "sincerecon, toleremon al
malsamaj kredoj kaj plenumon de moralo frateca". Fondo de kaj
aliĝo al sendoktrina komunumo restis nur rekomendate al
liberkredanoj, "por fiksi fortike sian religian neŭtralecon kaj
savi sian posteularon kontraŭ refalo en gente-religian
ŝovinismon".
Tie kuŝis la plej forta zorgo de Zamenhof: ke homoj ne restu en
gentaj eklezioj nur pro eksteraj cirkonstancoj. Organizo monda
devus esti tia, ke neniu bezonu, malgraŭ sia kredo, algluiĝi al
tiu aŭ alia religio, nur ekzemple pro patriotismo, aŭ por ne
perfidi siajn samgentanojn.
Homaranismo helpos forigi tiun ĉi devigon al malsincereco. Sed
ankaŭ tial la vorto "liberkreda" ne devas signifi speciale
ateista. "Liberpensuloj" ofte fariĝis fanatikaj materialistaj
sektuloj. Liberkredano estu ĉiu homo, kiu kredas je neniu el la
ekzistantaj religioj. Tia komunumo devus aranĝi neŭtrale-homajn
festojn, morojn, kalendaron, k.t.p., kiuj povus utili pli malfrue
por la tuta homaro. Pro la cirkonstancoj en Oriento, tre urĝa
estis tiu flanko praktika.[40]
Oni devas ja memori, ke ĝis la rusa Revolucio 1917, granda parto
de Eŭropo havis grekan kalendaron kun diferenco dek-tritaga je
l' Okcidenta. Sed ĉu iam estos ĝenerale akceptataj aranĝoj
ellaboritaj nur de liberkreda komunumo? Dubante pri tio, Zamenhof
revenis poste al sia pli frua ideo. Eĉ se ne ĉiuj religianoj
povus tuj partopreni, tamen estus pli bone, ke homaranoj ne nur
liberkredaj kunvenu por prepari neŭtralan religion, evitante
ĉion ofendan al iu konscienco.
Iom post iom, komencante de aferoj simplaj kaj transirante al pli
altaj temoj, unuiĝo venos, eĉ malrapide, kaj influos la
ĉirkaŭan mondon. Zamenhof konsideris kiel krimon, forŝiri iun
homon de lia kredo, se ĝi donas al li la internan kontentigon
kaj eksteran fratemecon. Ankaŭ en tio li konsentis kun
pragmatika filozofo James. Sed ekzistas ĉie milionoj da homoj ne
kredantaj je sia religio. Ili nur profitas ĝian kadron eksteran.
Ili baptiĝas, edziĝas, enteriĝas laŭ ĝiaj ritoj. Tion
farante, ili helpas al disigo inter gentoj. Eĉ pli grave, ili
sin devigas al nevola hipokriteco. Por edukado al infanoj tio
estas bedaŭrinda. Baldaŭ ili rimarkas, ke la gepatroj agas kaj
parolas nesame.
Se homo nekredanta forlasas pro sincereco ĉiun eklezion, kaj
forĵetas kune ĉiun eksteran moron, feston, aŭ solenon
religian, tiam ankaŭ la gefiletoj suferos pro vivado tro proza.
Pri tiu temo delikate skribis Zamenhof en nepresita manuskripto,
kiun nur postmorte mi tralegis sur lia skribotablo:
"Infanon oni ne povas nutri per abstraktaj teorioj kaj
reguloj; ĝi bezonas impresojn kaj senteblan eksteraĵon.
Infano de oficiale deklarita senreligiulo neniam povas havi en
la koro tiun feliĉon, tiun varmon, kiun al aliaj infanoj donas
la preĝejo, la tradiciaj moroj, la posedado de 'Dio' en la
koro. Kiel kruele ofte suferas infano de senreligiulo, kiam ĝi
vidas alian infanon, eble tre malriĉan, sed kun feliĉa koro,
irantan en sian preĝejon, dum ĝi mem havas nenian gvidantan
regularon, neniajn festojn, neniajn morojn! ..."[41]
Tria infano de Zamenhof naskiĝis en 1904. Ŝi estis filineto,
kiu montriĝis tre frue pensema kaj memvola. La patro respektis
ŝian karakteron. La knabineto ja rimarkis ĉion per okuletoj tre
klarvidaj. Hejme sur vespera tablo estis teo kun tranĉaĵoj de
ŝinko. Laŭ kredo izraela, tio estis peko kontraŭ Dio. Religio
malpermesas uzi karnon porkan. Same ĉe katolikoj manĝi viandon
vendrede. Sed la patro estis liberkreda. Kial?
En preĝejoj polaj sonoris muzikado de l' orgenoj sub pentraĵoj
flamkoloraj. Tie predikadis elokventaj pastroj, aludante al
eterna gloro de l' martiroj pro patrujo kaj pro Kristo ambaŭ
krucumitaj. Kial ne fariĝi pola kaj kristana?
Tamen, en lernejo, kristaninoj turnis dorson al hebreaj
knabinetoj. Tiel ordonis iaj gepatroj ŝovinistaj. Amikecoj
simplakoraj estis disrompitaj. Mokaj vortoj sonis. Kie estis amo
kaj nobleco? La filineto de Zamenhof silente ĵetis brakojn
ĉirkaŭ lian kolon. La infano ekkomprenis lian grandan
korsuferon.
El tiaj malamemaj gepatroj multaj ne kredis la instruon kristan.
Ili ŝatis nur la kadron eklezian. Ĉu do preferi ateismon?
"Oficiala senreligieco (kiu cetere, miksante nekredon je dogmoj
kun nepra nekredo je Dio, ne por ĉiuj estas akceptebla) ne
multe helpas al la forigo de la religia diseco inter homoj,
ĉar ligi la homojn povas nur sameco _pozitiva_, sed ne
_negativa_. Alproksimiĝas inter si nur tiaj du homoj, kiuj
ambaŭ akceptis por si la samajn religiajn principojn en
difinita formo _konkreta_; sed senreligiulo el unu religio kaj
senreligiulo el alia religio restas ĉiam fremdaj al si
reciproke, kiel antaŭe. Krom tio, senreligieco, kiu donas al
la homo neniun pozitivan apogon, daŭras ordinare ne longe, kaj
la filoj aŭ nepoj de senreligiulo ordinare revenas al ia el la
ekzistantaj religioj, almenaŭ al ĝia eksteraĵo. Ĉiu
konkreta religio, kia ajn ĝi estas, herediĝas senfine en
maniero aŭtomata, sed abstrakta senreligieco ne povas esti
heredata."[42]
Ateismo negativa ne povas plenigi homan koron. Por la personoj,
kiuj perdis kredon, devas stariĝi vere neŭtrala religio, varma,
bela, poezia, bazita sur homa frateco. Ateistoj aŭ serĉantoj al
Dio ĉiugentaj, ĉiulandaj, kaj ĉiutempaj devas trovi tie
komunan kuraĝigon al aŭskultado de l' konscienco, komunan
proksimiĝon al granda Forto kaj Fonto de l' inspiro fratema.
Kontraŭ neniu religio ĝi estu konstruita kaj ĉiuj kredantoj
povu ankaŭ renkontiĝi tie, kiam ili deziros, ekster apartaj
dogmoj. Fakte Zamenhof povus uzi la vorton "etiko" anstataŭ
"religio", ĉar li nek volis, nek pretendis enkonduki novan
kredon aŭ teologion.
"Lasante al ĉiu homo plenan liberecon havi tian internan
kredon, kiu ŝajnas al li plej bona, ni proponas nur krei
neŭtralan _eksteran kadron_, kiu povus etike, more, kaj
komunume unuigi inter si ĉiujn memstare pensantajn homojn,
sendepende de tio, kia estas la filozofie-teologiaj kredoj aŭ
hipotezoj de ĉiu el ili.
"Ni proponas starigi _neŭtrale-homan etikan regularon_, kiu
povus fari el la _homoj_ homojn kaj forigus la abomenindan
gentan ŝovinismon, kaj la malamon kaj maljustecon inter la
gentoj; sed por ke tiu etika regularo ne restu efemera kaj tute
senvalora, kiel multaj aliaj ĝisnunaj belaj teoriaj principoj,
ni proponas doni al ĝi la formon de tute konkreta, por ĉiam
fiksita, infanaĝe ensuĉebla, kaj aŭtomate heredebla
religio."[43]
Tiun ĉi projekton Zamenhof intencis diskuti kun homaranoj okaze
de la deka Universala Kongreso de l' Esperantistoj, okazonta en
Parizo en aŭgusto 1914. Sed la ĉirkaŭa ŝovinismo timigis la
parizajn organizantojn. Ili petegis Zamenhof ne kunvoki tian
kunvenon, eĉ privatan, dum la Kongreso. Poste, ili ankaŭ ne
konsentis presigi en la programa gazeto lian unuan invitleteron
al postkongresa kunsido de homaranoj. Kion dirus la francaj
nacianistaj gazetoj, se ili vidus, ke l' aŭtoro mem de la lingvo
iniciatas tian aferon? La ondo ŝovinista fariĝis tiel forta,
ke ĉio simila danĝerigus eĉ la pacan bonvenon al fremdaj
kongresanoj.
Denove korvundita, sed ĉiam neofendema, Zamenhof komprenis. Sed
je kio do utilis la Krakova eksiĝo? Ĉu nur la morto igos lin
libera disvastigi sian plenan penson? Tamen li decidis veturi al
Parizo kaj diskuti kun amikoj pri aranĝo de speciala Kongreso en
neŭtrala lando.
Vojaĝe, en Kolonjo la milito lin haltigis la 30-an de julio. Dum
plenaj noktoj pasadis trans la Rejno instrumentaroj al buĉado.
La pontoj tremadis sub rajdado senhalta. En tuta Eŭropo
pretiĝis junuloj al morto, patrinoj al ploroj. Odoro kadavra
minacis aeron....
Tro malfrue. Tro malfrue.... Io rompiĝis en koro Zamenhofa.
[36] Fondita en januaro 1908 de H. Hodler kaj Th. Rousseau.
[37] Plena teksto en gazeto _Esperanto_, n-ro 62, Ĝenevo, 20
septembro 1909.
[38] Prof. Eugène Pittard: _Les races chez les belligérants_,
Genève 1916.
[39] _Deklaracio pri Homaranismo_, de D-ro L.L. Zamenhof, Madrid
1913. Havebla ĉe redakcio de _Homaro_, S-ro A. Thonney,
Coquelicot B, Epinettes, Lausanne (Svislando).
[40] Detalaj ekzemploj estis jam donitaj en ĉapitro VII.
[41] El projektata Alvoko al Kongreso por neŭtrale-homa religio.
[42] El manuskripto pli supre jam citita.
[43] El sama.