Verkisto.
Verkema inspiro. -- Pri Dante. -- Goethe pri mondliteraturo. --
Tradukado. -- El Malnova Testamento. -- El "Hamlet" de
Shakespeare. -- Komenca fundamento. -- Originalaj prozaĵoj.
-- Pri muziko. -- La stilo. -- Pruva batalemo. -- La koro. --
Versaĵoj. -- El "La Vojo". -- Popola poeto.
Tiu sama gusto je vivo kaj flekseblo retroviĝas ankaŭ en la
stilo Zamenhofa. Li ne estis ĥemiisto, astronomo, matematikisto,
aŭ eĉ nur lingvisto, teorie diskutanta ĉe komitato. Li estis
verkisto. De l' frua infaneco li montriĝis jam poeta. Arto lia
estis la uzado de la vortoj. Harmonio kaj muzika sento ĝenerala
lin inspiris por la lingvo kaj la stilo. Li hontis pri Esperanto
ĝis tiam, kiam ĝi fluis tute dolĉe. Li ĝin eldonis nur tiam,
kiam li sukcesis libere verki poemojn en la lingvo. Kiam ĝi
aperis, la fundamenta materialo estis malpli la gramatiko, ol la
tekstoj kaj la stilo. La dek ses reguloj fakte nur tiriĝis el la
lingvo jam uzata kaj provata dum longjaroj. Kiel ame li enblovis
ĝian vivon kaj spiriton, tion oni povas ekkompreni per frazo
lia: "Konfidi al komitato krei lingvon, estus tiel sensence, kiel
ekzemple konfidi al komitato verki bonan poemon".[29]
Iam Dante formis kvazaŭ propran lingvon el diversaj dialektoj de
l' italaj regnoj. Iom simile Zamenhof eltiris la komunan
elementon el dialektoj hindo-eŭropo-amerikaj por esprimi grandan
penson pri frateco homa. La laboro kaj altiĝo estis ja pli
grandaj. Tial ni ne miru, ke plejparto de l' genio elspeziĝis en
la lingvo mem. Restis malpli multe por senmortaj bildoj aŭ
impresaj kantoj. Lia propra verkaro estas malvasta, simpla,
senpretenda. Tamen ĝi esprimas forte la sopiron de l' homaro.
Tamen ĝi inspiris milojn.
Kelkaj prozaĵoj. Kelkaj poemoj, potencaj per sincero. Himnoj en
la nomo de multaro. Paroladoj legitaj en kongresoj. Psalmoj de l'
estonteco.
Aliaj homoj venos pli malfrue. Ili famigos Esperanton per verkoj
jam pli riĉaj. Por ili ĉio estos preta. Tiel li esperis. Ankaŭ
pri tio li montris sin humila. Li pasigis longan tempon
tradukante ĉefmajstrojn el diversaj landoj.
Jam Goethe parolis pri mondliteraturo. Zamenhof deziris, ke
homara lingvo valorigu tiun trezoron por ĉiuj popoloj.
Tial li, vesperon post vespero, nokton post nokto, laboradis sub
la lampo pacience kaj fidele, por vivigi en Esperanto _Hamlet_ de
Shakespeare, _Ifigenio_ de Goethe, _Dandin_ de Molière, _La
Rabistoj_ de Schiller, _La Revizoro_ de Gogol. Lia bonega scio de
l' hebrea lingvo lin ebligis majstre zorgi pri la Biblio. Lia
Malnova Testamento belege superas la tradukojn en naciaj lingvoj.
Per lia plumo ĝi refariĝis mirinda poemaro, kun ritmo de
paroloj je ritmo de homvivoj sub okulo dia:
"Vantaĵo de vantaĵoj, diris la Predikanto, vantaĵo de
vantaĵoj, ĉio estas vantaĵo. Kian profiton havas la homo de
ĉiuj siaj laboroj, kiujn li laboras sub la suno? Generacio
foriras kaj generacio venas, kaj la tero restas eterne.
Leviĝas la suno kaj subiras la suno, kaj al sia loko ĝi
rapidas, kaj tie ĝi leviĝas. Iras al sudo kaj reiras al
nordo, turniĝas, turniĝas en sia irado la vento, kaj al siaj
rondoj revenas la vento.... Estas tempo por naski, kaj tempo
por morti.... Estas tempo por plori, kaj tempo por ridi;
estas tempo por ĝemi, kaj tempo por salti.... Estas tempo
por silenti, kaj tempo por paroli. Estas tempo por ami, kaj
tempo por malami; estas tempo por milito, kaj tempo por paco.
Kian profiton havas faranto de tio, kion li laboras?"[30]
Ne nur senco, sed muziko, ne nur belsono, sed vivo. La vivo, la
impreso de l' momento, la vigleco, la forta bato de l' esprimo;
tio saltis, kuris, kaj rekantis en la stilo Zamenhofa.
Ho kial ne fandiĝas homa korpo,
Ne disflugiĝas kiel polv' en vento!
Tiel ekkrias Hamlet pro indigno kaj honto pri la konduto de l'
patrino. Sed jen aperas la fantomo patra:
Spirito sankta aŭ demon' terura,
Ĉu el ĉielo aŭ el la infero ...
Respondu.... Diru al mi, kial
Sin levis el la tombo viaj ostoj.
Kaj la ĉerkujo, kien mi trankvile
Vin metis, kial ĝi malfermis nun
La pezan sian buŝon de marmoro,
Por vin elĵeti?
Nenio pli simpla ol tiu lingvo. Nenio tamen pli viva kaj pli
riĉa per uzado de l' interna forto disvolviĝa. Post multjaroj
tiuj tradukaĵoj restos ankoraŭ modeloj de lingvo ĉarma, juna,
vivipova. Preskaŭ ĉiuj literaturoj en Eŭropo centra
komenciĝis per traduko de l' Biblio. Tiu de Ulfilas restas sola
dokumento pri la Gota lingvo. Tiu de Luther signis epokon por la
germana. Sur Slovaka flanko de l' Karpatoj, pastroj skribe fiksis
la nacian lingvon per Evangelio. Prave Zamenhof deziris postlasi
tiun tekston kaj diversajn verkojn de ĉefmajstroj, kiel parton
ja necesan de komenca fundamento.
De lia prozo originala mi jam citis multajn erojn. Tra ĝi brulis
tiu fajro kaŝita interne en lia modesta persono. Tie montriĝis
vigla rezonado, forta volo kaj obstino por konvinki per komparoj
kaj logiko. Aludante la inspiron, la provadon, kaj la paciencan
amon necesajn por ekfondi lingvon, Zamenhof ekzemple skribis:
"Al homo, kiu ne konas la esencon de muziko, ŝajnas, ke nenio
estas pli facila, ol ludi fortepianon -- oni ja bezonas nur
ekfrapi unu klavon kaj estos ricevita tono, vi ekfrapos alian
klavon kaj vi ricevos alian tonon, vi frapados en la daŭro de
tuta horo diversajn klavojn, kaj vi ricevos tutan kompozicion
-- ŝajnas, ke nenio estas pli facila. Sed kiam li komencas
ludi sian improvizitan kompozicion, ĉiuj kun ridego diskuras,
kaj eĉ li mem, aŭdante la ricevatajn de li sovaĝajn sonojn,
baldaŭ komencos komprenetadi, ke la afero iel estas ne glata,
ke muziko ne konsistas en sola frapado de klavoj. Tiu heroo,
kiu kun tia memfida mieno sidiĝis antaŭ la fortepiano,
fanfaronante ke li ludos pli bone ol ĉiuj, kun honto forkuras
kaj jam plu ne montras sin antaŭ la publiko."[31]
La frazoj Zamenhofaj estas ofte longaj. Verkistoj pli modernaj
havas malan guston. Sed la rakonto fluas vive kaj rapide. Forto
sentiĝas. Ĉe li, la ripetoj ŝajnas ne sistemaj. Ili pezas,
kiel fruktoj de l' fervoro. Gente kutima je batoj kaj atakoj, li
ŝirmis sin per argumentoj, kaj rebatis kontraŭdirojn jam
antaŭe. Sed ĉiam ideo kontraŭ ideo, klarigo kontraŭ
antaŭjuĝo, neniam homo kontraŭ homo. Tamen, eĉ tia nepersona
batalemo en skribado lin timigis. Ĝi ofendis lian noblan amemon
kaj ŝajnis al li malhumila. Sur korektita manuskripto de
_Homaranismo_, postmorte trovita, mi rimarkis krajone skribitan
de lia mano tiun ĉi noton memorigan al si mem: "_Eviti ĉion
agresivan!_"
De tempo al tempo, sed neniam intence, vualo pruvema subite
diskrakis kaj koro elsaltis nude. Animo pura, pardonema. Naturo
sentema, delikata:
"Vi staras nun antaŭ miaj okuloj, mia kara Litovujo, mia
malfeliĉa patrujo ..."[32]
Doloro, sed fido, kaj espero super ĉio. Denove la profeta voĉo:
"Longe daŭros ankoraŭ malluma nokto sur la tero, sed ne
eterne ĝi daŭros. Venos iam la tempo, kiam la homoj ĉesos
esti lupoj unuj kontraŭ aliaj.... Kune kaj interkonsente
ili celados ĉiuj al unu vero, al unu feliĉo."[32]
En la poemoj Zamenhofaj tiam nur koro vokas. Al kuraĝo, al
obstino, al pacienco. La bildoj estas simplaj, mallongaj, la
ritmo iom unutona, sed impresa:
Eĉ guto malgranda, konstante frapante,
Traboras la monton granitan.[33]
Antaŭ l' apero de l' _Unua Libro_, li verkis pri doloro kaj
sopiro siaj: _Mia Penso_, _Ho mia Kor'!_ Poste, lia penso jam
fandiĝis en la rondo kunigita per lia lingvo "sub la sankta
signo de l' espero". Per tiu lasta vorto li ja nomis la himnon de
la "diligenta kolegaro". Ne nur li mem, sed miloj da homoj
aŭdiĝas per _La Espero_, nun fama tra la tuta mondo:
Ne al glavo sangon soifanta
Ĝi la homan tiras familion:
Al la mond' eterne militanta
Ĝi promesas sanktan harmonion.
Tiel Zamenhof fariĝis la popola poeto de fervora homareto.
Ankaŭ tie li ŝatis forgesi tute sian personon kaj nur elvoĉi
la internan penson de ĉiuj. Kuna sufero, kuna ĝojo; ĉia sento
ĝenerala de l' frata rondo inter homoj esperemaj, ĉio plej alta
aŭ profunda en komunaj spertoj, tio trovis ĉe li esprimon plej
sinceran:
Se longa sekeco aŭ ventoj subitaj
Velkantajn foliojn deŝiras,
Ni dankas la venton, kaj repurigitaj
Ni forton pli freŝan akiras.
Tiun ĉi kanton, _La Vojo_, li verkis jam antaŭ la Bulonja
kongreso. Same _Al la Fratoj_ eĉ pli frue. Melankolie sonas
ankoraŭ multaj versoj, sed kiel en Ŝopena marŝo, post malĝoja
malrapido, jen subite blovas vigla muzikaĵo kuraĝe antaŭen:
Ne mortos jam nia bravega anaro,
Ĝin jam ne timigas la vento, nek staro.
Obstine ĝi paŝas, provita, hardita,
Al cel' unu fojon signita.[34]
Ĉe Zamenhof, en tiu korpo malforta de malalta viro, ŝvelis koro
sentima kaj volo potenca. Vidu, kiel en ĉiu verkaĵo revenas la
vortoj "celo" kaj "obstino". Laŭ arta vidpunkto pli ŝatinda
estas miaguste la _Preĝo sub la verda standardo_,[35] kaj eĉ
multe pli la prozaĵoj mem legitaj en Bulonjo kaj Londono. Al
ekstera leganto, iu ajn el tiu poemaro ŝajnas kredeble tro
simpla, eĉ naiva. Same ankaŭ aperas ĉiuj restaĵoj el komenca
literaturo en komuna lingvo de nacio naskiĝanta. Sed kiu
komprenas la fortan senton de la homoj, kiuj amis kaj rekantis
ilin, al tiu jam aperas ili sub interna lumo kiel tre valora
trezoraĵo. Centjarojn poste, dikaj libroj publikiĝas por ilin
laŭdi. Naiveco fariĝis ĉarmo, simpleco, arto la plej granda.
Tiel estos eble pri versaĵoj Zamenhofaj, ĉar ili esprimis
unuafoje, ne nur la fervoron de l' Esperantistoj, sed la senton
de l' homaro vekiĝanta al konscio. Plenaj artistoj venos pli
malfrue; sed benita jam estu tiu popola bardo, kiu, la unua, per
orelo de genio, aŭdis en profunda koro de l' homaro la sopiron
al hela lumo de frateco!
[29] _Esenco kaj estonteco de l' ideo de lingvo internacia_, 1899.
[30] El _La Predikanto_, ĉapitroj 1-2. Granda parto de tiuj
tradukoj aperis en _La Revuo_ (eldonita de Hachette en Parizo) al
kiu Zamenhof kunlaboris tiel.
[31] _Esenco kaj estonteco_, 1899 (Fundamenta Krestomatio).
[32] Parolado en Londona Guildhall, 1907.
[33] El _La Vojo_.
[34] _La Vojo_. Fundamenta Krestomatio, 1903.
[35] Citita en ĉapitro VI.