Infano en Bjalistok.
La patro. -- La patrino. -- La hejmo. -- La gefratoj. --
Karaktero. -- Amo al patrino. -- Revo kaj realo. -- Scenoj
sur la stratoj. -- Intergenta fremdeco. -- Popolaj
antaŭjuĝoj.
De la patrino la koro, de la patro la cerbo, de la loko la
impreso: jen tri ĉefaj elementoj en la formado de Zamenhofa
genio.
Konscienca pedagogo estis la patro Markus Zamenhof, naskita de
hebreaj gepatroj la 27. de januaro 1837 en Tikocin, ĉe landlimo
inter pola kaj litva landoj, tiam regataj de rusa caro. Dudekjara
junulo, li fondis lernejon en urbo najbara Bjalistok, kaj
edziĝis kun filino de hebrea komercisto tie, Rozalja Sofer,
naskita en 1839. Ne multaj estis la lernantoj, kaj neriĉa la
paro.
La 15. de decembro 1859 naskiĝis Ludoviko Lazaro, la unua filo.
Kvar aliaj kaj tri filinoj poste venis. Ĝojo granda, sed zorgo
peza. Baldaŭ oficialan postenon akceptis la patro: ĉe mezaj
ŝtatlernejoj li fariĝis instruisto de geografio kaj modernaj
lingvoj. En 1873 li transloĝis al Varsovio kun la tuta familio,
kaj de tiam instruis la germanan lingvon ĉe Veterinara Instituto
kaj Reala Gimnazio.
Grandiĝis la infanaro kaj estis nesufiĉa la salajro. La hejmo
devis malfermiĝi al dek kvin ĝis dudek pensionanoj. Eĉ tio ne
tro helpis. Baldaŭ vidis la gefiletoj, ke la patro jam aldonis
novan laboron al sia kutima korektado de knabaj skribaĵoj:
akceptinte plian cenzuran oficon, li ĉiuvespere sub la lampo
malligis dikan amason da fremdaj gazetoj, kaj, prenante ruĝan
krajonon en la mano, tralegadis ĵurnalon post ĵurnalo. Tian
plian oficon oni komisiis al li pro lia rimarkinda kono de
fremdaj lingvoj; sed la pedagoga tasko pli taŭgis laŭ lia
naturo. Pri geografio li publikigis en la rusa lingvo tre
praktikajn lernolibrojn.
Per ĉiutaga senripoza penado sukcesis la gepatroj havigi al siaj
infanoj plenan edukadon en gimnazio kaj universitato. Tri
fariĝis iam kuracistoj, kaj unu farmaciisto.
Saĝa kaj severa estis la patro, viro skeptika je revoj, sed
obstina je laboro. Religian kredon li havis nur unu solan, nome
la plej fidelan akuratecon al devo ĉiutaga.
Dolĉan anĝelan naturon havis la patrino. Bonkora, sentema kaj
ĉiel modesta, ŝi tutkore sindonis al siaj infanoj kaj al sia
mastrumado. Blinde fidema je la saĝo kaj justeco de l' edzo, ŝi
tamen klopodis por moligi liajn juĝojn en okazo de puno.
Kiam eliris el patra skriboĉambro malfeliĉa kulpuleto, li
preskaŭ ĉiam renkontis survoje, kvazaŭ hazarde, la patrinon
pretan por lin ankaŭ "severe" admoni, dum ŝi glatis lian
kapeton kun larmoj en okuloj. "Plej certe ŝia kispuno pli
efikis, ol la mano de l' patro", skribis unu el fratoj de
Ludoviko multjarojn poste. "Kiam unu el ili restis sen tagmanĝo
laŭ ordono patra, nevidebla anĝelozorganto sendis al li porcion
pere de maljuna kuiristino, dum la posttagmeza dormeto de l'
familiestro, kaj ĉiam kompreneble nur hodiaŭ por la lasta
fojo".[5]
Sed ne al Ludoviko, nur al liaj petolemaj gefratetoj okazis tiaj
aventuroj, ĉar lin respektis lia patro kaj la tuta familio,
kvazaŭ plenaĝulon. Saĝa, modesta, pensema, studema, neniam
laŭta, kvankam obstineta, li ĉiam evitis suferigi iun ajn. Ĉe
klaso li jam aperigis kleron neordinaran kaj talenton por
verkado. Instruantoj admiris lin. Amikoj nomis lin "barono", pro
lia trankvila sintenado kaj ĝentilaj manieroj. Tamen tute ne
superulo malridema li sin montris en la hejmo kaj lernejo. Pala
kaj malforta li estis ja kiel infaneto, sed jam vigla kaj ĝojema
knabo li fariĝis, bonega aranĝisto de festetoj kaj ekskursoj.
Kiel ĉefon kaj animon de l' amuzoj, lin ĉirkaŭis gefratetoj
aŭ kolegoj. Li plej ŝatis la dancadon, sed por problemoj
malfacilaj de lerneja tasko li estis ankaŭ tre helpema
konsilanto.
De sia patrino li heredis la senteman bonkorecon, kaj ŝin li
adoris, kvazaŭ dian anĝelinon. Ofte malsanan, li ŝin flegis
kun zorgemo kortuŝanta, kaj ĉiujn deziretojn ŝiajn li
antaŭplenumis delikate. Lin la patrino kompreneble jam rigardis
frue kiel trezoron la plej karan. Ŝi amis lin kiel okulpupilon,
kaj en la tuta mondo ekzistis laŭ ŝi neniu ajn pli bona.
Kredeble prave. Kio staras super amo patrina? Tra doloroj
senŝancela, komprenema kaj fidela, ĝi sin donas, kaj donas ĝis
morto ... kaj poste ĝi helpas ankoraŭ.
Similaj amoj inter filo kaj patrino ĉe multaj geniuloj estas
ofte rimarkeblaj. Pope, Musset, Lamartine adoris la patrinon
sian, kaj al ŝi tre multon ŝuldis. Same Zamenhof. Ŝi faris lin
idealisto, kaj fidis grandecon lian kun espero konstanta. Pie ŝi
gardis tiun flamon, kvazaŭ lumbrileton de lampo sankta. Simpla
virino ŝi estis, kaj tial lin edukis, ke ĉiuj homoj estas
fratoj kaj egalaj antaŭ Dio.
Saĝa patro lin revokis al realo for de l' revoj. La knabo ja
vidis la faktojn ĉirkaŭ si en stratoj Bjalistokaj:
Preter la fenestroj de la ligna domo Zamenhofa, sur la strato
Verda, pasis aro da Hebreoj kun la tipaj longaj barboj ... Al
vizaĝoj jen celtrafas neĝaj kugloj en pafado. Frapon sub okulo.
Sangas vango. Plendas maljunulo ... "Ne bleku, judaĉoj!
hundoj!" krias knaboj el kristana gento, kaj diskuras for,
mokante judan lingvon nekonatan: "Hra, hre, hri, hro, hru." Tion
ridas kaj aplaŭdas rusa leŭtenanto: "Formarŝu de l' trotuaro,
vi, raso de ŝtelistoj! ..." kaj kraĉas oficiro pro malŝato.
Sur vendoplaco moviĝas la popolamaso. Bruadas paŝoj kaj paroloj
en zumado laŭta. Brilas koloroj inter korboj kaj legomoj: verdaj
ŝaloj de virinoj el kamparo litva, ŝafaj peltoj, grizaj vestoj
de soldatoj, manteloj kamelharaj, bluaj uniformoj de la rusaj
oficistoj, blankaj zonoj, ruĝaj kolumoj, oraj agloj, arĝentaj
ornamaĵoj ... Disputas vendistinoj kun germana marĉandulo.
Alkuras homoj. Ariĝas videmuloj. Ĝendarmoj intervenas. Jen
plendas la virinoj en dialekto litva. Policanoj ne komprenas.
"Ruse parolu!" minacas la oficiro, "nur ruse, ne lingvaĉe! ĉi
tie estas rusa lando! ..." Protestas Polo el amaso ... Kie?
... Jen la viro. Jam lin kaptas la ĝendarmoj. Tremas
ĉeestantoj, eĉ nevole. Inter tranĉaj bajonetoj li formarŝas,
arestite. Silentas vilaĝanoj. Per saluto ĉiuj Poloj honoras la
martiron, sed Germanoj kaj Hebreoj ne forprenas sian ĉapon. "Jam
li ĉesos nin insulti", murmuras longbarbulo. Kolero fajras en
okuloj polaj, mokemo en la rusaj.
Kion scias tiuj homoj unuj pri l' aliaj? Ke ankaŭ ili havas
koron, konas ĝojon kaj doloron, amas hejmon kun edzino kaj
infanoj? Eĉ penso tia ne okazas. Ekzistas nur Hebreoj, Rusoj,
Poloj, Germanoj ... ne homoj, sole gentoj. En sia domo ĉiu
akceptas nur samgentanojn. Kun malbeno de l' gepatroj forpeliĝas
el la hejmo pola junulino, se al Ruso ŝi promesis fidon. Pri
Litovoj oni ridas: "Estas ja nur vilaĝanoj!" Ilia poezio kaj
nacia revekiĝo? Laŭ Poloj "intrigo rusa", laŭ Rusoj "germana
pagitaĵo". Eĉ ion pli neniu scias pro lingvo malfacila. Pri
Hebreoj rakontiĝas strangaj misteraĵoj ĉe vespera babilado
inter slavaj flikistinoj. "Malaperis bubo du tagojn antaŭ juda
Pasko. Sur la pordo sinagoga vidiĝas makuleto ruĝa sub
skribaĵo nelegebla. Kiu povas ja kompreni la hebrean literaĉon?
Terure ĝi aspektas ... Ankaŭ strange ŝajnis la rigardoj de
l' amaso juda sur ŝtuparo de la sinagogo. Ĉu Hebreoj ne
mortigus bubojn por havigi sangon laŭ kaŝita rito? Por ili la
panisto kuiras kukojn ja misterajn ..." Tiel kuras murmurado.
Poste bubo retroviĝas, sed vastiĝis jam la famo kaj efikis en
spiritoj.
Pri tiaj kalumnioj indignis jam knabeto Zamenhof en Bjalistok.
Kion fari, por ke homoj ne eraru tiel abomene? El tiaj kredoj kaj
incitoj rezultas iam veraj katastrofoj.
[5] El privata letero de Feliks Zamenhof.