La Gentoj en Litva lando.
Litva lando. -- El Mickieviĉ. -- Historio. -- Litovoj. --
Germanoj. -- Hebreoj. -- El Biblio. -- Poloj. --
Blankrutenoj. -- Rusa regado. -- Mesianismo pola. --
Profetaĵo Mickieviĉa. -- Mesianismo hebrea. -- Profetaĵo
Jesaja. -- Militoj en Eŭropo inter 1850 kaj 1870.
Meze inter Oriento kaj Okcidento kuŝas Litva lando, kantita de
Mickieviĉ en _Sinjoro Tadeo_:
Litvo! Patrujo mia! simila al sano,
Vian grandan valoron ekkonas litvano,
Vin perdinte. Belecon vian mi admiras,
Vidas ĝin kaj priskribas, ĉar mi hejmosopiras ...
Al montetoj arbaraj, herbejoj verdantaj,
Larĝe apud lazura Njemen tiriĝantaj ...[1]
Sur tiu dolĉa tero vivas jam de miljaroj unu el plej malnovaj
gentoj de l' aria mondo. En norda parto paroliĝas ankoraŭ
antikva lingvo litova, proksima je sanskrita. En puraj moroj kaj
popolaj kantoj iel regas atmosfero mistera kun influoj el Hindujo
pratempa.
Longe vivadis en paco tiu gento trankvila, de Kristanismo
netuŝita ĝis dek-tria centjaro. De l' cetera mondo forkaŝita
per marĉoj kaj per densaj arbaregoj, kie kuras ĝis nun sovaĝaj
urbovoj, la popolo daŭris adori la fortojn de l' naturo sub
gigantaj kverkoj, vivanta templo de la dioj.
Tie tamen ekbatalis okcidenta volo kun orienta pacienco. En
Mezaĝo teŭtonaj kavaliroj tiun landon almilitis, polaj nobeloj
ĝin ligis al sia ŝtato, moskova caro ĝin atakis. Dume
alkuradis el tuta mondo persekutataj Hebreoj por starigi
manlaboron kaj komercon laŭ invito reĝa. Tiel alia gento tre
maljuna trovis tie novan Palestinon kaj fondis urbojn aŭ
plenigis ilin.
Kun si ĝi enportis industrion kaj negocon, sed ankaŭ sian
lingvon german-judan, propran kredon kaj Sabaton, eĉ apartajn
vestojn. Ekstere montris la Hebreoj heredan timemon pro kutimaj
batoj, interne la fieran fidelecon al profetaj tradicioj:
Aŭskultu min, vi, kiuj konas la veron,
Popolo, havanta mian instruon en koro:
Ne timu ofendon de homoj,
Ne tremu antaŭ insultoj.
Leviĝu, leviĝu, vin vestu per forto,
Ho brako de l' Eternulo;
Leviĝu, kiel en tempoj antikvaj,
Ĉu ne vi dishakis Fierulon?
Ĉu ne vi sekigis la maron?[2]
Kiam disfalis litvo-pola Respubliko je l' fino de l' centjaro
dek-oka, preskaŭ tuta litva nobelaro de longe jam forlasis la
prapatran lingvon kaj fariĝis pola kore kaj parole. Litovan
lingvon daŭris uzi vilaĝanoj en la nordo, blankrutenan tiuj en
la sudo. Pola sonis en kasteloj, en preĝejoj katolikaj, en la
Vilnaj altlernejoj, kaj en domoj societaj. En urboj, eĉ Germanoj
havis propran kolonion kaj kvartalon, sed, en stratoj de l'
komerco, juda lingvo sonis ĉefe. Super tiu diverseco pezigis
ursan manon rusa Imperio dum tuta centjaro dek-naŭa. En ĉiuj
urboj amasiĝis armeo da soldatoj, oficiroj, oficistoj rusaj
ĉiugradaj. En palaco loĝis rusa guberniestro. Sur ĉefa placo
brilis oraj turoj de rusa preĝejo.
Dufoje provis Poloj kaj Litvanoj forskui fremdan premon per
armiloj. En 1831 kaj 1863 tra tuta mondo sonis la sanga plendo de
l' heroaj ribelantoj. Ambaŭfoje sur la landon refalis despli
peze la venĝa krueleco de l' venkinto. Eĉ lingvo rusa jam
trudiĝis devige en lernejoj.
Kiam estis sesjara knabeto Zamenhof en urbo Bjalistok, ĵus
finiĝis dua revolucio kaj postlasis ĉie sangon, larmojn, akrajn
sentojn. Por disceligi la koleron de l' popolo, klopodis rusa
registaro perfide ĵeti gentojn kontraŭ unu la aliaj. "_Divide
ut imperes_" fariĝis oficiala sistemo. Tia incitado estis tiom
pli facila, ke ĉiu gento jam vivadis tre aparte de l' ceteraj.
Ankaŭ per kondiĉoj materiaj, la registaro pliakrigis la naciajn
diferencojn. Lerta leĝo liberigis vilaĝanojn de sklaveco al
termastroj, sed samtempe lasis ilin sen ia propra kampo. Tial ili
devis tamen pagi luon per laboro sia, kaj barakti pli ĵaluze kun
la riĉaj posedantoj. Ĉar la mastroj estis polaj, dum litovaj
aŭ blankrusaj restis ĉiuj kamparanoj, gentajn sentojn jam
venenis la disputo.
Pli malfrue renaskiĝis en la lando movado nacia de Litovoj, kies
literaturo kaj aparta patriotismo refloris kun fervoro. Tion
baldaŭ persekutis Rusoj kaj malŝatis Poloj, pro suspekto kaj
ĵaluzo. Pli diabla ruzo estis cara politiko rilate al Hebreoj.
Ilin oni pelis okcidenten el diversaj partoj de Ruslando, per
ĉiaj leĝoj kaj reguloj, kun la celo superŝuti polajn urbojn
kaj malfortigi reziston. Kiel ŝafaro forvipita, miloj da Hebreoj
malfeliĉaj enloĝadis en Polujon ĉiujare. Edukitaj ruse,
fremdaj al kutimo kaj al lingvo de la lando, komercemaj,
baraktemaj por ne morti pro malsato, ili estis ĉiel abomenataj
de la pola societo kvazaŭ grava malhelpaĵo al defendo kontraŭ
Rusoj.
Ĉe premataj nacioj suferado konstanta naskas ofte plej potencan
sopiregon de la penso, kvazaŭ inspiro ĉiela. Litva pola poeto
Mickieviĉ, el Vilno forpelita de la rusa registaro, sonigis tra
Eŭropo genian alvokon al sanktiĝo de sia popolo por savi ĉiujn
gentojn de l' mondo. Eĉ antaŭ lia renkonto mistera kun
mistikulo Tovianski, li jam predikis al Poloj plenan mesianismon.
Kiel Kristo krucumita pro la kulpoj homaj, tiel Polujo disŝirita
punpagis la pekojn de l' ŝtatoj. Sed estis ankaŭ por ĝi
sononta la horo de korpa renaskiĝo, kaj tiam ekregos paco sur
tero:
Kiel Kristo ja venkis la tombon,
tiel ankaŭ Polujo revivos,
por savi popolojn kaj Ligon
ilian sigeli por daŭra justeco.[3]
Ĉe polaj rondoj en litvaj urboj revarmiĝis la koroj per espero
tia. Dume ĉe Hebreoj, aparte loĝantaj, ankaŭ sentiĝis revado
mesiana. Kiu de l' ekstera mondo ricevas nur malŝaton, rebaton
kaj doloron, tiu serĉas en si mem ian ĝojon por spirito kaj al
si kreas propran vivadon internan.
Tiel disvastiĝis inter judaj rondoj, en Polujo kaj apude,
sopirado je patrujo palestina kaj je fina regrupiĝo de l' Mosea
familio sur la tero promesita. Ankaŭ regis inter ili fido
senŝancela je rolo sankta de l' Hebreoj, popolo de Dio elektita
kaj per sufero preparita al granda tasko nekonata. Tion anoncis
jam profetoj de l' antikva tempo, kaj premitaj koroj ja rajtas
esperi:
Ĝoju kun Jerusalem,
Kaj estu gajaj pri ĝi ...
Jen Mi fluigos sur ĝin
Pacon kiel riveron,
Kaj la riĉaĵon de l' popoloj ...
Venis la tempo
Kolekti ĉiujn gentojn kaj popolojn,
Ke ili venu kaj vidu Mian gloron.[4]
En atmosfero pensa flugadis do la grandaj inspiroj mesianaj, kaj
ili semiĝis en spiritojn. Sur tia tero de l' akra sopirado
genioj kreskas plej favore, sed plejparte ja perdiĝas la semoj
en sablo, ĉar amaso ne komprenas plej altan sencon de l'
inspiroj. Nur nacian flankon la popoloj vidas klare.
Al simpla reĝa kandidato la Hebreoj malaltigis Kriston liatempe.
Nur pri pola ŝtato pensis Poloj, kaj ekmiris kiam frate parolis
Mickieviĉ al Rusoj. Pri lia homarama spirito el hindo-litovaj
prapatroj ili restis preskaŭ blindaj.
En Eŭropo dispafadis militoj pro naciaj celoj: por itala
liberigo, por unueco germana. Popolojn premis en Kaŭkazo kaj
subtenis en Balkano rusa caro. Lin batis imperiestro franca, kaj
tiun venkis prusa reĝo. Lastan ribelon de l' Poloj per sango
subakvigis rusaj generaloj. Ĉie progresadis tekniko milita kaj
akriĝis incitoj naciaj, sed en Okcidento la gentojn dividas ja
limoj naturaj, dum en Oriento vivas ili miksite.
Sur litva tero kvar gentoj malsamaj loĝadis en urboj, kun celoj
kontraŭaj, kun lingvoj diversaj, kun kredoj malamikaj. De strato
al strato ja regis malfido, suspekto, sur placoj ofendo ĉiutaga,
venĝemo, persekuto kaj malamo. Sur tiu tero malfeliĉa naskiĝis
Zamenhof. En kiu loko pli nature elkreskus tia geniulo, kies vido
pli profunden trapenetris, kaj pli alten superflugis trans naciaj
egoismoj al pure homa mondrigardo?
[1] _Sinjoro Tadeo_, traduko de Grabowski, kies diferencigo inter
Litvano kaj Litovo estas akceptita tie ĉi. La sendependa pola
Respubliko konsistis el du ĉefaj partoj: Pola krono kaj Litvo.
Ne ĉiuj Litvanoj estas Litovoj, t.e. anoj de la litova gento.
[2] Jesaja LI, 7, 9, 10.
[3] El _Libro de l' Polaj Pilgrimantoj_, de Adamo Mickieviĉ,
nacia poeto, mortinta en 1855.
[4] Jesaja LXVI, 10, 12, 18.