dūcere cupiēbat. Hoc autem nūllō modō facere
poterat, nam Charitē Tlēpolemō cuīdam iam nūpserat,
marītumque suum māximē dīligēbat. Thrasyllus igitur
Tlēpolemum, nūllō cōnsciō, interficere cōnstituit. Hic
quondam, comitante Thrasyllō, capreās vēnātum
profectus—neque enim ferōciōrēs ferās, dente vel cornū
armātās, Charitē marītum suum quaerere patiēbātur—ad
silvam dēnsissimam cum canibus vēnāticīs pervēnit.
Repente ē mediā silvā immānis exsurgit aper, saetīs inhorrentibus
squālidus, dentibusque frendentibus spūmeus,
et fortiōrēs canum comminus aggrēssus, dentibus hāc illāc
iactātīs lacerāvit interfēcitque; deinde calcātīs rētibus,
quae prīmum retinuerant impetum, effūgit et sēsē in fugam
dedit. Quae cum ita gererentur, Thrasyllus fraudis
occāsiōnem nactus, sīc Tlēpolemum compellat. 'Quid hīc
dubitāmus pavōre perculsī et tam opīmam praedam ē
mediīs manibus āmīttimus? quīn equōs ascendimus?
quīn ōcius īnstāmus? ēn cape vēnābulum et ego sūmam
lanceam.' Neque morātī prōtinus īnsiliunt equōs summō
studiō aprum īnsequentēs. Prior Tlēpolemus iaculum,
quod gerēbat, īnsuper dorsum ferae contorsit. At
Thrasyllus ferae quidem pepercit, sed equī, quō vehebātur
Tlēpolemus, postrēmōs poplitēs lanceā amputat.
Quadrupes dēlāpsus, quā sānguis efflūxerat, tōtō tergō
supīnātus, invītus dominum suum ad terram dēvolvit;
nec mora, sed eum ferōcissimus aper invādit iacentem,
āc prīmō vestēs ēius, mox ipsum resurgentem multō
dente laniāvit. Nec coeptī nefāriī bonum piguit amīcum,
sed Tlēpolemō volnerāta crūra contegentī, auxiliumque
miserē rogantī, per femur dexterum dīmīsit lanceam;
ipsam quoque feram facilī manū transfōdit. Ad hunc
modum interfectō dominō, servī ēius, quisque ē suā
latebrā, concurrērunt. At ille, quamquam, vōtī compos,
et prōstrātō inimīcō, laetus agēbat, voltū tamen gaudium
tegēbat, dolōremque simulābat, et cadāver, quod ipse
strāverat, avidē complexus omnia quidem lūgentium
officia affīnxit. Sīc ad nostrī similitūdinem, quī vērē
lāmentābāmur, maerōre fictō, manūs suae culpam aprō
dabat. Charitē autem simul atque audīvit marītum suum
esse mortuum, summā celeritāte ad silvam contendit
et tōtam sē super corpus effūdit; aegrē manibus suōrum
ērepta domum rediit; saepenumerō Thrasyllus manūs
ēius ā pectore pulsandō āmovēre, lūctum sēdāre, blandīs
vōcibus dolōrem mulcēre frustrā cōnābātur. Sed officiīs
fūneris statim exāctīs, id prōtinus puella agēbat ut
mortem quam celerrimē obīret ipsa. Crēderēs eam inediā
velle vītam fīnīre; nihil enim edēbat, īmīs in tenebrīs
abscondita lūcem sōlis vītābat. Sed Thrasyllus tandem,
adiuvantibus amīcīs, eī persuasit ut aliquantulum cibī
ederet, neque corpus suum omnīnō neglegeret. Nec
sē retinēre potuit quīn flāgitāret eam, adhūc flentem
marītum, adhūc vestēs lacerantem, capillōs adhūc distrahentem,
ut priōris marītī oblīta sibi nūberet. Sed
Charitē ā nefandō prōpositō abhorruit, cōnābāturque
efficere ut flāgitantem dēciperet. Tālia recordantī somniīs
umbra miserē trucidātī Tlēpolemī, saniē cruenta et
pallōre dēfōrmis, surgere vidēbātur atque hunc in modum
loquī. 'Mea cōniux, vēnī ut necem meam in Thrasyllō
vindicēs, nam scelestus ille lanceā suā mē ad Orcum
mīsit.' Deinde omnibus rēbus patefactīs umbra ēvānuit.
Charitē tamen nēquissimum percussōrem pūnīre et miseriīs
vītae sēsē subtrahere cōnstituit. Thrasyllum igitur prīmā
vigiliā tacitum iūssit ad forēs suās accēdere nūllōque
cōnsciō domum intrāre. Placuit Thrasyllō hoc cōnsilium;
nec fraudis aliquid suspicātus, sed spē sublātus, cubiculum
irrēpsit, Charitēque eī vīnum sopōriferō venēnō immīxtum
dedit, quō pōtū sōpītum eum aggrēssa est, acūque ē
crīnibus dēpromptā oculōs ēius volnerāvit prōrsusque caecum
illum relīquit. Tunc nūdō gladiō arreptō per mediam
urbem sē prōripuit āc prope marītī sepulcrum mortem
sibi cōnscīvit. Thrasyllus vērō, omnibus rēbus cōgnitīs,
nūllō aliō modō sē tantum scelus expiāre posse ratus, nec
tantō facinorī gladium sufficere, sponte suā ad sepulcrum
sē recēpit et 'Ēn ultrō vōbīs, īnfestī Mānēs, adest victima',
saepe clāmitāns, valvīs super sēsē dīligenter obserātīs,
inediā statuit fīnīre vītam suā sententiā damnātam.
Simōnidēs poēta.
Quibus iam nārrātis alius quīdam dīxit fābulam dē
Gabiēnō sibi in memoriam revocāvisse et aliam dē
poētā Simōnide fābulam, omnibusque flāgitantibus ut
nārrāret sīc incēpit: 'Ōlim Simōnidēs, cum ad lītus nāvem
appulisset, inhumātumque corpus ibi inventum sepultūrā
affēcisset, admonitus ab umbrā nē proximō diē nāvigāret,
nam sī nāvigāsset naufragiō esse peritūrum, in terrā
remānsit. Quī inde solverant, flūctibus et procellīs in
cōnspectū ēius obrutī sunt. Ipse gāvīsus est, quod vītam
suam somniō quam nāvī crēdere māluisset. Memor
autem beneficiī ēlegantissimō carmine virum celebrāvit,
quō melius illī et diūturnius in animīs hominum sepulcrum
cōnstituit quam quod in dēsertīs arēnīs strūxerat.'
Mihi quidem brevior haec fābula multō magis placuit
quam illa dē Thrasyllō longior, neque mē retinēre poteram
quīn ita dīcerem. Quibus dictīs, longiōris fābulae auctor
dīxit oportēre puerulōs tacēre neque stultōs sē praestāre,
cuī is quī de Simōnide nārrāverat 'Interdum' respondit,
'etiam stultus bene loquitur'.
Comitēs Ulixis.
Hī igitur iūrgiō alius alium lacessere coepērunt neque
multum aberat quīn ē iūrgiō rīxa orerētur. Itaque pater
statim 'Ulixem' inquit, 'trāditum est errantem, ēversō
iam Iliō, tempestātibus hūc illūc et ad aliās Ītaliae āc
Siciliae urbēs et Temessam etiam appulsum; ibi dē
nāvālibus sociīs ēius ūnum, virgine per vīnum violātā, ab
oppidānīs contumēliam vindicantibus lapidibus obrutum.
Ulixem quidem nūllā ratiōne mortem ulcīscendī initā
inde profectum; peremptī vērō sociī mānēs nūllum
saeviendī fīnem in cūiuslibet aetātis hominēs fēcisse,
dōnec patriam relictūrī Temessēnsēs, ut eam pestem
effugerent, Pȳthicī Apollinis respōnsō hērōem plācāre
iūssī sunt et cōnsecrātō eī solō templum aedificāre;
dēvovēre eī praetereā quotannīs virginem illam, quae
ipsīs fōrmōsissima vīsa esset. Quod cum illī ex ōrāculō
facere pergerent, nihil omnīnō gravius dehinc passī
sunt. Forte vērō cum vēnisset Euthȳmus Temessam,
eō ipsō tempore quō sollemne nūminī sacrum fīēbat, rē
tōtā cōgnitā, āiunt illum postulāsse ut in templum intrōmītterētur;
ibi virginem cōnspicātum, prīmō misericordiā
commōtum, deinde etiam amōre incēnsum; āc puellam
quidem, sī ab eō servāta esset, sē in ēius manum conventūram,
fidem dedisse. Armīs igitur captīs cum geniō
congrēssum; illum victum moenibus et agrō excessisse, ē
cōnspectū prōrsus hominum in mare dēmersum ēvānuisse.
Fuisse memorant, cīvitāte ūniversā ē foedissimā calamitāte
līberātā, māximē illūstrēs Euthȳmī nūptiās'. Quibus
nārrātīs 'Mīrum' inquit, 'quam mīrābilēs apud māiōrēs
nostrōs rēs acciderint; nūsquam tālia hodiē audīmus'.
'Sed accidunt' respondit alius, 'et apud nōs.'
Caesar Rubicōnem trānsit.
Quid enim Caesarī ōlim accidit dubitantī utrum
Rubicōnem flūmen trānsīret necne? Nam post sōlis
occāsum, mūlīs ē proximō pistrīnō ad vehiculum iūnctīs,
occultissimum iter modicō comitātū ingrēssus est; et
cum, lūminibus exstīnctīs, dēcessisset viā, diū errābundus,
tandem sub lūcem duce repertō, per angustissimōs trāmitēs
pedibus ēvāsit; cōnsecūtusque cohortēs ad Rubicōnem
flūmen, quod prōvinciae ēius fīnis erat, paulum cōnstitit,
āc reputāns quantum mōlīrētur, conversus ad proximōs
'Etiam nunc', inquit 'regredī possumus; quod sī ponticulum
trānsierimus, omnia armīs agenda erunt'. Cūnctantī
ostentum fit hūiusmodi. Quīdam eximiā magnitūdine
et fōrmā proximē sedēns repente appāruit, harundine
canēns; ad quem audiendum cum praeter pastōrēs
plūrimī etiam ex statiōnibus mīlitēs concurrissent, raptā
ab ūnō tubā, ad flumen prōsiluit et ingentī spīritū
classicum exōrsus ad alteram rīpam pertendit. Tunc
Caesar 'Eātur' inquit 'quō deōrum ostenta vocant; iacta
ālea est'.
Cubitum eō.
Equidem vērō quamquam vehementer cupiēbam fābulās
audīre in summō eram terrōre nē quis mē dē Dāvī somniō
percontārētur. Īmmō vērō dum pater nārrat mihi cōnscius
eram animī perturbātiōnis neque procul aberam quīn
rubēscendō omnēs certiōrēs facerem mē perturbārī. Nam
Valerium, avunculum meum, foedā speciē senem et
mihi invīsum, cūriōsē mē spectāre vidēbam. Id igitur
ēgī ut quam celerrimē ē cōnspectū ēius effugerem, quārē
hiāre incipiēbam et omnibus modīs simulāre mē fessum
esse. Quibus animadversīs pater 'Iamdūdum' inquit
'puerulōs dormīre oportet; age nunc, mī Lūcī, iubē
omnēs valēre et ad cubiculum abī'. Simul atque haec
audīvī summō cum gaudiō, salūtātīs convīvīs, discessī,
nam, quamquam plērumque cubitum īre nōlō, sed adultōrum
rītū pervigilāre mālō,—neque intellegere possum
quam ob rem parentēs aliīque adultī tam mōrōsōs sē
praestent ut iūniōrēs semper cubitum dīmīttant priusquam
ipsī dormīre velint,—tunc autem minimē aegrē
ferēbam mē dīmīttī. Quis enim serēnus esse potest cuī
semper aliquis adsit terror? Beātum illum, cuī mēns
rēctī sibi cōnscia; sed nēmo, cuī animī serēnitās abest,
beātus dīcī potest quamvīs sit dīves. Ut Horātius dīcit:—
Dēstrīctus ēnsis cuī super impiā
cervīce pendet, nōn Siculae dapēs
dulcem ēlabōrābunt sapōrem,
nōn avium citharaeque cantūs
somnum redūcent.
Dionȳsius et Dāmoclēs.
Neque Dionȳsius, Syrācūsārum tyrannus, quī tantās
habēbat dīvitiās, tantamque rērum abundantiam, putābat
sē esse beātum. Nam cum quīdam ex assentātōribus
ēius, Dāmoclēs, commemorāret in sermōne cōpiās ēius,
opēs, māiestātem dominātūs, rērum abundantiam, māgnificentiam
aedium rēgiārum; negāretque umquam beātiōrem
quemquam fuisse: 'Vīsne igitur,' inquit, 'Dāmoclē,
quoniam haec tē vīta dēlectat, ipse eandem dēgustāre, et
fortūnam experīrī meam?' Cum sē ille cupere dīxisset,
collocārī iūssit hominem in aureō lectō, strātō pulcherrimē
textilī strāgulō, māgnificīsque operibus pīctō; abacōsque
complūrēs ornāvit argentō aurōque caelātō. Tum ad
mēnsam eximiā fōrmā puerōs dēlēctōs iūssit cōnsistere,
eōsque nūtum ēius intuentēs dīligenter ministrāre. Aderant
unguenta, corōnae; incendēbantur odōrēs; mēnsae
conquīsītissimīs epulīs exstruēbantur. Fortūnātus sibi
Dāmoclēs vidēbātur. In hōc mediō apparātū fulgentem
gladium, ē lacūnārī saetā equīnā aptum, dēmīttī iūssit, ut
impenderet illīus beātī cervīcibus. Itaque nec pulchrōs
illōs ministrātōrēs aspiciēbat, nec plēnum artis argentum;
nec manum porrigēbat in mēnsam; iam ipsae dēfluēbant
corōnae. Dēnique exōrāvit tyrannum ut abīre licēret,
quod iam beātus nōllet esse.
Satisne vidētur dēclārāsse Dionȳsius nihil esse eī
beātī, cuī semper aliquis terror impendeat?
Fūnus.
Hodiē pater nōs omnēs iūssit vestēs mūtāre quia avus
meus mortuus esset. Erat homo prōvectae aetātis,
facilis ergā omnēs cōmisque, puerīs praecipuē benīgnus.
Mihi saltem quotiēns eum vīsēbam, crustula, vel alia
quaedam puerīs grāta, semper dabat. Summō igitur
dolōre affectus sum cum audīvissem eum esse mortuum.
Mortem obiit nūdius tertius, aviaque mea, quae aderat,
oculōs ēius exstantēs rigentēsque clausit; quibus clausīs,
cadāver inclāmābat 'Avē' vel 'Valē' identidem iterāns.
Deinde cadāver humī dēpositum pollīnctōrēs (quasi pellis
ūnctōres) quōs libitīnāriī mīserant, aquā calidā lavant
unguentīsque variīs unguunt. Quae cum gererentur
uxor, animī valdē commōta, hūc illūc ambulābat et
'Utinam' clāmāvit 'adhūc vīveret; numquam anteā percēpī
quam cārus mihi esset. Ō stultōs mortālēs! quī
nisi quod Libitīna sacrāvit nihil mīrēminī'. At pollīnctōrēs,
cum mūnera sua rīte cūrāvissent, corpus albā
vestītum togā in lectō prope vēstibulum pedibus ad forēs
versīs tanquam novissimē exitūrum composuērunt; mortuum
sīc positum necessāriī lūgēbant; omnibusque rītū
perāctīs et trientī ōrī impositō nē ad portitōrem illum sine
viāticō abīret, discessērunt omnēs. Tum dēmum cupressī
rāmus foribus est affīxus.
Posterō diē exsequiae dūcēbantur, multīque necessāriī
fūnerī intererant; quattuor vespillōnēs (hōc modō appellantur
quia vespertīnō tempore mortuōs efferunt) mortuum
feretrō impositum pedibus efferēbant; accēnsīs facibus
pompa longa sequēbātur, quam dēsīgnātor, līctoribus adiuvantibus,
ōrdinābat; tībīcinēs prīmī incēdēbant; deinde
praeficae quae ut mortuī laudēs, immīxtīs lāmentīs, canerent
condūctae erant, histriōnēs deinde scurraeque, quī
māgnō cum cantantium sonō sequēbāntur, inter quōs
et archimīmus erat, quī persōnam avī meī agēbat atque,
ut est mōs, facta āc dicta ēius imitābātur. Quod tam
bene faciēbat ut frāterculus meus, quippe quī nōn dubitāre
posset quīn mortuus iterum vīveret, summō terrōre
afficerētur. Proximī erant lībertīnī pilleāti; ante ipsum
cadāver imāginēs māiōrum ferēbantur, deinde necessāriī
vestibus pullātīs amictī. Tandem ad būstum perventum
est, ubi rogus ārae īnstar exstrūctus iam stabat. Cadāvere
impositō necessāriī ardentī face, voltibus āversīs,
pyram incendērunt; odōrēs, unguenta, alia mūnera, in
īgnem iēcērunt; victimās quoque ut mānēs plācārent apud
pyram mactāvērunt; combūstō rogō, exstīnctōque īgnī,
vīnōque super cinerēs effūsō, ossa collēcta urnae sunt
imposita, ipsaque urna sepulcrō. Quibus perāctīs vātes
quīdam omnēs, quī aderant, aquā lūstrālī ē laurī rāmō
iniectā lūstrāvit et 'Īlicet' clāmāvit; omnēs deinde
priusquam abiērunt novissima verba dīxērunt mortuumque
iūssērunt valēre. Nōn ita multō post hoc ēlogium
in sepulcrō est sculptum:—
DĪS MĀNIBUS SACRUM
HĪC IACET
M. Cornēlius Polliō
S.T.T.L. [sit tibi terra levis.]
Ā sōle exoriente suprā Maeōtis palūdēs
nēmo est quī factīs aequiperāre queat.
sī fās endo plagās caelestum ascendere cuīquam est,
mī sōlī caelī māxima porta patet.
Tēstāmentum et līs inde orta.
Tēstāmentō apertō atque recitātō haec invēnimus:
hērēdēs īnstituerat prīmōs, Līviam (uxōrem suam) ex
parte dīmidiā, Sīlium (avunculum meum et patre nātū
māiōrem) ex parte tertiā; secundum, Sextum Cornēlium
(patrem meum) ex sextante. Haec patris hērēditās
fundus erat Sabīnus, quī māximae molestiae nōbīs erat
initium. Namque in tēstāmentō 'Sextus Cornēlius'
modo erat scrīptum cōgnōmine omīssō; alter tunc Rōmae
erat Sextus Cornēlius, quī simul atque dē tēstāmentō
audīvit fundum nostrum, ut hērēs, sibi vindicāvit. Amīcōrum
operā pater diū cōnābātur lītem compōnere;
tandem autem nōn facere potuit quīn adversārium suum
(Libanus erat eī cōgnōmen) in iūs vocāret. Domum
igitur profectus 'In iūs' inquit, 'tē vocō; sequere ad
tribūnal'. Cum negāret ille, pater ad praetereuntem quemdam
versus 'Licetne antestārī?' rogāvit; hīc auriculam
oppōnit et Libanus in iūs rapitur. Prīmō tamen
simulāvit sē aegrōtāre nē in iūs īret; negāvit dēnique sē
posse ambulāre. Sed pater plaustrum mīsit quō ad
praetōrem veherētur. Sed etiam tunc Libanus domō
suā, tūtissimō refugiō, ēgredī recūsābat. Itaque pater,
quippe quī scīret eum fraudis modo causā latēre, epistulā
mīssā, iterum eum in iūs ēvocāvit. Libanus igitur
quī timēbat nē pater in bona sua mītterētur, sī diūtius
latuisset, domō tandem ēgrēssus est, et pater sine morā
eum in iūs rapuit. Fāstus, ut accidit, diēs erat—diēs
fāstī ā 'fandō' appellantur, quod hīs diēbus praetōrī licet
haec tria verba fārī
DŌ, DĪCŌ, ADDĪCŌ
nam praetor āctiōnem dat, iūs dīcit, bona vel damna
alterutrī adversariōrum addīcit. Hoc et Ovidius Nāso
poēta expōnit:–
Ille nefāstus erit, per quem tria verba silentur:
fāstus erit, per quem lēge licēbit agī.
Pater igitur, cum ad forum perventum est, cōram praetōre
lītem quam in reum intendēbat, exposuit, āctiōnemque
postulāvit. Libanus simul ōrāvit ut advocātus sibi
darētur quī causam suam ageret. Āctiōne datā, pater lēgulēium
arcessīvit quī fōrmulam scrīberet; timēbat enim nē,
sī quid in fōrmulā concipiendā errāvisset, causa caderet;
deinde fōrmulam hōc modō rēctē scrīptam Libanō recitāvit;
vadēs quoque poposcit quī spondērent eum perendiē
adfutūrum, cuī Libanus, nē in vincula iacerētur, vadimōnium
dedit. Quibus factīs domum est discessum.
Apud nōs tōtus diēs summō cum silentiō agēbātur;
īmmō vērō pater ita animī commōtus est ut nīl cēnae
edere posset. Omnēs igitur rem compōnere cōnābāmur;
pater prōmīsit fore ut reum iūdiciō absolveret sī modo
fundum sibi reddidisset. Sed nūllō modō efficere potuimus
ut hoc faceret.
Diē cōnstitūtō pater sē ad tribūnal praetōris māne
contulit; nōndum aderat Libanus; paululum vidēbātur
vadimōnium dēsertūrus esse; tandem autem vēnit obiitque
vadimōnium. Ingrēssus forum, 'Ubi tū es' inquit,
'quī mē vadātus es? Ecce mē tibi sistō, tū contrā et
tē mihi siste.' 'Adsum' respondit pater; deinde ille
'Quid ais?' rogāvit, cuī pater 'Āiō fundum, quem possidēs,
meum esse; inde ego tē ex iūre manum cōnsertum vocō'; et
Libanus respondit 'Unde tū mē ex iūre manum cōnsertum
vocāstī, inde ibi ego tē revocō'. Quibus dictīs praetor
'Utrīsque' inquit, 'superstitibus praesentibus, istam
viam dīcō.' Statim ambo proficīscēbantur tamquam
glaebam allātūrī; ubi autem praetor sine morā 'Redīte
viam' inquit, ambo rediērunt, et praetor 'Utī nunc possidētis,
ita possideātis; vīm fierī vetō', dīxit. Deinde hunc
in modum agēbātur āctiō.
Pater meus, quippe quī possessiōne dēiectus esset,
ad Libanum versus 'Quando' inquit 'ego tē in iūre cōnspiciō,
postulō an siēs auctor (id est possessor) unde
iūs meum repetere possim'; deinde postulāvit ut satisdaret
sē nihil dēterius in possessiōne factūrum vel abscīdendō
arborēs vel aedificia dēlendō. Tunc praetor
utrīque imperāvit ut sacrāmentum solveret. Quā pecūniā
solūtā, pater rūrsus 'Quando negās' inquit, 'hunc
fundum esse meum, sacrāmentō tē quīngēnāriō prōvocō;
spondēsne quīngentōs, sī meus est?' 'Quīngentōs'
respondit Libanus, 'spondeō, sī tuus sit. Et tū
spondēsne quīngentōs, nī tuus sit?' Et 'Spondeō' respondit
pater, 'nī meus sit'; deinde ad praetōrem versus
hōc modō pergit 'Praetor, recuperātōrēs postulō ut
dēs in diem perendinum', et praetor recuperātōrēs sīc
dedit: 'C. Aquillī, iūdex estō. Sī pāret fundum Sabīnum,
dē quō Cornēlius Polliō cum Libanō agit, Cornēlī
esse ex iūre Quirītium, neque is Cornēliō ā Libanō restituātur,
tum Libanum condemnā.' Omnibus recuperātōribus
hunc in modum addictīs, pater et Libanus inter sē in
perendinum diem, ut ad iūdicium venīrent, dēnūntiāvērunt.
Quibus factīs iterum domum est discessum.
Domī inter cēnandum māter cum animadverteret
patrem tantā taciturnitāte oppressum 'Utinam' inquit,
'pater tuus numquam esset mortuus, neque
fundum istum tibi relīquisset; nam nīl nisi molestiam
cūramque nōbīs praebet. Horātius scīlicet scrīpsit
Cūr valle permūtem Sabīnā
dīvitiās operōsiōrēs?
Sed nesciō quid nōbīs saltem molestius fierī possit quam
fundus ille Sabīnus'. At pater 'Nīl muliere loquācius
est' respondit, et omnēs cubitum abiimus.
Tertiō diē iterum ad tribūnal rediimus. Quisque
iūdex sē ex animī sententiā iūdicātūrum esse hōc modō
iūrāvit: lapidem dextrā tenēns 'Sī sciēns fallō' dīxit,
'tum mē Diēspiter, urbe salvā et arce, ē bonīs ēiciat,
ut ego hunc lapidem'. Quibus dictīs in subselliīs sedēbat,
quasi ad pedēs praetōris. Ipse praetor, togā praetextā
amictus, in sellā curūlī sedēbat. Ut sūdābat! Ō miserum
hominem aestīvō tempore tot vestibus vestītum! Equidem
vērō mihi grātulābar quod nōn eram praetor nec togā
praetextā, sed tunicā modo, amictus. Advocātī utriusque
partis causās agunt, sed ōrātiōnēs omīttam, nē taedium
vōbīs moveam. Causā utriusque perōrātā, iūdicēs paulisper
dēlīberant, deinde sententiīs lātīs, praetor assurrēxit
et clāmāvit 'Secundum Sextum Cornēlium Polliōnem
lītem dō'. Quibus audītīs nōs omnēs summō gaudiō
affectī sumus et, līte tam bene iūdicātā, domum redīvimus.
Rūs ītur.
Posterō diē pater sē ad hunc Sabīnum fundum abitūrum
esse dīxit; et mē sēcum dūxit. Ō quam grātum
mihi erat rūs post tot urbis strepitūs forīque negōtia!
Mihi quidem rūs semper vidētur urbe multō melius esse.
Ut dīcit Iuvenālis—
nam quid tam miserum, tam sōlum vīdimus ut nōn
dēterius crēdās horrēre incendia, lāpsūs
tēctōrum assiduōs āc mīlle perīcula saevae
urbis, et Augustō recitantēs mēnse poētās?
Diū per vīcōs artissimōs, raedīs, armentīs cōnfertōs,
vehimur et
'nōbīs properantibus ōpstat
turba prior, māgnō populus premit āgmine lumbōs
quī sequitur; ferit hic cubitō, ferit assere dūrō
alter, at hic tīgnum capitī incutit, ille metrētam.
Pinguia crūra lutō, plantā mox undique māgnā
calcor et in digitō clāvus mihi mīlitis haeret;
scinduntur tunicae sartae modo, longa coruscat
serrācō veniente abiēs, atque altera pīnum
plaustra vehunt, nūtant altē populōque minantur;
nam sī prōcubuit quī saxa Ligustica portat
axis et ēversum fūdit super āgmina montem,
quid superest ē corporibus? quis membra, quis ossa
invenit? obtrītum volgī perit omne cadāver
mōre animae. Domus intereā sēcūra patellās
iam lavat et buccā foculum excitat et sonat ūnctis
strīglibus et plēnō compōnit lintea gūtō.
Haec inter puerōs variē properantur, at ille
iam sedet in rīpā taetrumque novīcius horret
porthmea nec spērat caenōsī gurgitis alnum,
īnfēlix nec habet quem porrigat ōre trientem'.
Tandem ad pōmērium tūtī pervenīmus, et, urbe relictā,
agrōs apertōs vidēmus. Quam fēlīcēs omnēs
videntur esse rūsticī!
Ego vērō nōn facere poteram quīn Horātī versūs in
memoriam revocārem
Beātus ille, quī procul negōtiīs,
ut prīsca gēns mortalium,
paterna rūra bōbus exercet suīs,
solūtus omnī faenore,
neque excitātur classicō mīles trucī,
neque horret īrātum mare,
forumque vītat et superba cīvium
potentiōrum līmina.
Circā merīdiem, itinere perfectō, ad fundum nostrum
pervēnimus. Longē ab aliīs remōtus sōlus in valle reconditā
iacēbat; vīlicus nōs excēpit et ubi vīllam intrāvimus
prandium parātum nōbīs apposuit.
Prānsus per tōtum fundum vagābar, summā admīrātiōne
affectus. Vīlicus mihi omnia dē variīs aedificiīs,
dē animālibus expōnēbat. Tōta locī amoenitās māximē
mihi cordī erat; quam bene nōs monet Iuvenālis:—
Hortulus hīc puteusque brevis nec reste movendus
in tenuēs plantās facilī diffunditur haustū.
vīve bidentis amāns et cultī vīlicus hortī;
unde epulum possīs centum dare Pȳthagorēīs.
est aliquid, quōcumque locō, quōcumque recessū
ūnīus sēsē dominum fēcisse lacertae.
Equidem certē nīl magis cupiēbam quam tōtam nostrō
in fundō vītam dēgere. Quam beātus mihi vidēbātur
noster 'cultī vīlicus hortī' quī numquam ā fundō, nisi ad
mortem, discessūrus esset. Sed in vītā perāctā multum
errāverat, multāsque vīserat cīvitātēs. Multa enim mihi
dē aliīs terrīs nārrāvit, id tamen quod praecipuē mihi
placuit erat fābula dē gruibus quam hunc in modum
mihi exposuit.
Dē gruibus.
'Gruēs aestīvō tempore cum calōrem Aegyptī nōn amplius
ferre possint abeunt; passīsque vēlōrum in modum
ālīs, rēctā viā Scythiam versus per āëra feruntur. Cum
vērō parum concinna corpora vix possint lībrāre (in
mediō enim graviōra, suprā sunt nimis porrēcta, et quae
caudam pars tangit, levior est) necesse est (nōn secus
quam nāvis quae ventīs iactātur) in āëre flūctuent. Quod
cum vel sēnsū vel ipsā compertum habeat experientiā,
nōn prius in altum sē tollit grūs, quam lapidem ōre
sūmat, quī illī et saburrae īnstar est, commodē ut volet,
et salūtī nē pereat.'
Dē cervīs.
Haec mihi mīrantī vīlicus ille de cervīs pergit.
'Cervae quoque, aestīvō tempore, pāscendī causā, ex
Siciliā Rhēgium trānsmīttunt; quī cum nōn exiguus sit
trāiectus, fit tandem ut dēficiant, aegrēque suprā aquam
capita tollant. Ergō hoc excōgitāvērunt remedium.
Singillātim omnēs natant ōrdine, ut alteram sequātur
altera, nōn aliter quam bene īnstrūctus prōcēdit exercitus.
Sequentis enim caput priōris incumbit laterī, atque ita
natant dōnec dēfatīgētur prīma quae āgmen dūcit. Quod
cum fit, illa in tergō locātur, et alia prīmum tenet locum.'
Utrum haec fābula vēra sit necne, nesciō, sed cum vīlicum
offendere nōllem, mē crēdere simulāvī. Deinde tot
rēbus spectātīs dēfessus ad novum meum cubiculum abīvī.
Posterō diē, māne experrēctus, ad flūmen, quod fundum
nostrum praeterit, vīlicō comitante, piscandī causa ambulāvī.
Neque piscium cōpia dēerat, et dum apud
rīpam sedēmus 'Nōn eādem, quā Canius' inquit vīlicus
'fortūnā ūtimur'. 'Deinde mihi rogantī quid eī accidisset
hanc nārrāvit fābulam.
Dolus piscātōrum.