Produced by an anonymous Project Gutenberg volunteer.
[Transcriber's Notes:
(i) the preposition 'de' (+ abl.) is alway with 'long e', i.e. 'dē'.
This has been corrected once (cf. 2 lines before 'Fābula dē Thrasyllō.')
(ii) it uses once 'Romae' instead of 'Rōmae'. This has also been corrected.
(iii) the text uses 'īmmō' (long i) throughout; dictionaries consider 'immō'
(short i) correct.
(iv) the text uses 'pīstrīnum' (long first i), dictionaries (like OLD) consider
pistrīnum (short first i) correct. This has be corrected.]
LINGUA LATĪNA
PUERUS RŌMĀNUS
BY
R. B. APPLETON, M.A.
AND
W. H. S. JONES, M.A.
'Est quod māne legās, est et quod vespere; laetīs
Sēria mīscuimus, temperiē ut placeant.'
OXFORD
AT THE CLARENDON PRESS
1913
PREFACE
THIS book is meant to fill the gap between a First
Year Reader such as _Primus Annus_ and the reading
of an actual Latin author. It may be begun in the
first term of the second year, but the authors themselves
prefer to postpone its use until the second term
of that year. It will thus probably carry one on until
the end of the first term of the third year. Those who
prefer to do so may even use it one term later than
this. If it is begun in the second term of the second
year it will be found advisable to spend the first term
of that year in teaching the regular syntax constructions
by purely oral work.
Although not a lengthy book, it will be found
sufficient for three terms if plenty of conversation is
based upon it. Those who feel so disposed may avail
themselves of the exercises at the end, but a competent
teacher will soon conduct conversations of his own
based upon the narrative. This latter course is, indeed,
essential to the success of the direct method. Whichever
course is followed, the actual reading of the narrative
should be at a moderately quick pace, and it is
essential that there should be sufficient rapid 'give
and take' of conversation between the teacher and the
class to maintain a lively interest throughout.
The syntax proceeds on a certain plan; one section
is taken up after another and there is plenty of repetition.
The book has been tried in the class-room and
changed where experience showed that to be desirable.
The subject-matter has been taken from ancient
authors where it was possible, but the final form is
the work of those whose names are on the title-page.
Mr. Jones has been responsible for the first twenty-two pages.
The authors wish to acknowledge in no perfunctory
manner the kindness of their colleague, Mr. E. Broome.
With a readiness to help his friends which only they
can fully appreciate, he has bestowed much skilful
care upon the illustrations. These are an essential
feature of this little book. They also wish most heartily
to thank Mr. A. W. Spratt, Fellow and Tutor of St.
Catharine's College, for his careful reading of the proofs.
Ego et vīta mea.
EGO dē mē ipsō, dē parentibus, dē frātre, dē sorōribus,
dē amīcīs, dē omnī meā vīta sum tibi nārrātūrus. Rōmānus
sum puer, annōs nātus duodecim. Nōmina nostra
īgnōrās; sciō tē īgnōrāre; nēmo enim tibi dīxit. Nōmina
igitur sine morā dīcam. Prīmum dē patre. Ille appellātur
Sextus Cornēlius Polliō. Sextus ipsum dēsīgnat,
Cornēlius gentem, Polliō familiam. Itaque haec habet
tria, praenōmen, nōmen, cōgnōmen. Nunc dē mātre
dīcam. Illa nōminātur Terentia. Frātrī praenōmen est
Gāius; sorōrēs appellantur Prīma, Secunda, Tertia. Ego
autem appellor Lūcius.
Quās rēs tū cottīdiē facis, eās ego quoque faciō. Ē lectulō
surgō, patrem, mātrem, frātrem, sorōrēs salvēre iubeō,
edō, lūdō adsum, lūdō. In lūdō tamen–mīrābile dictū–
nōn lūdō sed discō. Magister enim, quī māximē est
sevērus, neque mē sinit lūdere neque cēterōs puerōs.
Sī lūdimus, poenās damus. Heu! quantā sevēritāte
pūnit magister! Ego, ō mē miserum, sciō quantā sevēritāte
pūniat! Rogāsne quid in lūdō faciāmus? Scrībimus,
recitāmus, poētās legimus. Rogāsne quōs legāmus
poētās? Ego dīcam dum tū discis. Horātī, Vergilī,
Terentī legimus omnia opera. Quālēs hī fuerint, et
quando vīxerint, aliquandō fortāsse discēs. Post lūdum
domum redeō. Ut gaudeō, ut gaudēmus omnēs, quotiēns
ē ludō alterō exīmus et alterum lūdum petimus! Alterō
enim in lūdō, ut iam dīxī, discimus; alter lūdus etiam
lūsus nōminātur.
Quī sīmus, mī amīce, iam nōvistī; quālēs sīmus partim
scīs, partim nescīs; ubi habitēmus omnīnō īgnōrās. Heu!
multa, īmmō vērō plūrima vel omnia īgnōrās. Opus
longum mihi est prōpositum, īmmō vērō longissimum.
Dīcam enim dē Ītaliā, dē Brundisiō, dē Rōmā, dē aliīs
terrīs urbibusque, dē mīlitibus nostrīs, dē magistrātibus,
dē prīncipe, dē cibō, dē vestīmentīs, dē aedificiīs, dē
omnibus rēbus hominibusque.
Pater meus est Brundisīnus; nam Brundisiī habitat.
Magistrātum tenet ille, nam Brundisium est mūnicipium
in quō duo sunt magistrātūs, quī duumvirī nōminantur.
Pater igitur meus summō est honōre apud cīvēs Brundisīnōs.
Sed fortāsse negās tē scīre ubi sit mūnicipium Brundisium.
Itaque iubēo tē spectāre tabulam; sī spectābis,
vidēbis ubi stet mūnicipium. Nōnne vidēs? Ecce in
ultimō stat angulō Ītaliae, ad orientem versum. Oriēns
ea est regiō ubi oritur sōl; occidēns ea est regiō ubi sōl
occidit in ōceanum; merīdiēs ea ad quam sōl mediā hōrā
diēī vertitur; septentriō vel septentriōnēs ita nōminatur,
quod in eā parte caelī septem sīdera cōnspiciuntur, quae
septem triōnēs vocantur, hoc est, septem bovēs. Nōnnūllī
autem ursam appellant hoc sīgnum.
Sed regiōnibus caelī relictīs ad oppidum revertimus in
quō habitāmus ego et pater et māter et cēterī. Domus
nostra in viā māximā est sita, in quā viā habitant cīvēs
nōbiliōrēs. Domum intrās per iānuam, quae semper stat
clausa nisi quis intrat. Sī vīs intrāre, iānuam pultās.
Quō factō ecce venit iānitor (is iānuam intus cūstōdit) et
iānuam reserat. Iānuā reserātā in vēstibulum īmus,
deinde in ātrium; sīc enim nōminātur aula. Mediō in
ātriō est stāgnum, impluvium nōminātum, in quod pluviae
cadunt et stāgnum faciunt. Super impluvium nūllum
tēctum est, sed spatium apertum quod compluvium vocant.
Prope stāgnum est āra; prope āram stant Larēs.
In ātriō nōs omnēs diem agimus. At dormīmus in cellīs,
quae multae sunt circum ātrium aedificātae. Servī tamen
ante portās cellārum dormiunt.
Post ātrium est tablīnum, quod est prīvātum patris
conclāve. Sunt autem bīnae faucēs, alterae ex dextrā,
alterae ex sinistrā, per quās in apertum aliquod spatium
ītur quod peristȳlium nōminātur. Circum hoc peristȳlium
alterae sunt cellae. Postrēmō est aliud conclāve adiūnctum,
triclīnium quod vocant; hīc cēnāmus.
Nunc respondē mihi dē domō interrogantī:–dīc mihi
per quid domum intrēs. Cūr sedet iānitor in cellā? Cūr
iānuam pultās? Num īgnōrās? Ō puerum immemorem!
Sī īgnōrās, ego prō tē respondēbō. Sed iubeō tē attentō
esse animō, ut discās omnia. Per iānuam intrās domum;
in cellā sedet iānitor ut iānuam cūstōdiat; pultās iānuam
ut iānitor iānuam reseret. Tū iam respondē, sī poteris.
Cūr est impluvium in ātriō? Ubi dormiunt servī? Potesne
mihi dīcere cūr istīc dormiant?
Lūdus.
Scīsne quid sit lūdus? Nōnne tū quoque lūdum frequentās?
Locus est, in quō lītterās discimus. Propriē nōminātur
lūdus lītterārius. Aliī enim sunt lūdī; saltātōrius, ubi
discunt saltāre, gladiātōrius, ubi gladiātōrēs pūgnāre discunt.
Nōs tamen, ego et amīcī meī, lūdum frequentāmus
ut discāmus lītterās. Ante lūcem lūdum petimus, loculīs
lacertō sinistrō suspēnsīs, et servō vel paedagōgō comitante.
Ōlim puer quīdam ad portam lūdī hōs cecinit versiculōs:–
Quid tibi nōbīscum est, lūdī scelerāte magister,
invīsum puerīs virginibusque caput?
Heu! audit magister ipse. Statim alterum iubet in umerōs
eum sublevāre, alterum pedēs retinēre, dum ipse virgīs
caedit. Ego taceō, nē in mē quoque saeviat. Ō crūdēlem
magistrum! Nōn male Horatius magistrum suum dīxit
esse 'plāgōsum'. Quot plāgās, quot verbera patī cōgimur!
Magister in cathedrā solet sedēre, nōs circum eum sedēmus.
Ē parietibus dēpendent tabulae; nōn procul in angulō
stant capsae, in quibus librī poētārum servantur. Nōs
discipulī dextrā tenēmus calamum, sinistrā aut papȳrum
aut tabulam cērātam, quam in genū dēpōnimus ut scrībāmus.
Discimus scrībere, recitāre, ratiōnēs dūcere. Iam
lītterās Graecās et Latīnās ā grammaticō didicimus; mox
ā rhētore discam artem rhētoricam.
Plērumque poētās recitāmus, praesertim Horātium et
Vergilium. At scrīptōrēs rērum nōn omīttimus. Ōlim
magister praeclāram nōbīs recitāvit historiam, quam ego
iterum recitābō.
Dē mīlite fortissimō sed īgnōtō.
Imperātor Poenus in terrā Siciliā bellō Carthāginiēnsī
prīmō contrā Rōmānōs pūgnāns locōs idōneōs prior
occupat. Mīlitēs Rōmānī summā cum difficultāte ad
locum pergunt perīculōsum et īnsidiīs obnoxium. Tribūnus
quīdam ad cōnsulem venit ostenditque cito omnēs
esse peritūrōs. 'Imperā' inquit, 'sī rem servāre vīs, ut
quadringentī aliquī mīlitēs ad montem illum eant atque
occupent. Hostēs ubi vīderint, fortissimus quisque in
illōs praevertētur, atque illī sine dubiō quadringentī occīdentur.
Sed occupātīs hostibus in eā caede, exercitum
ex hōc locō ēdūcere poteris. Alia via salūtis nūlla est.'
'Sed istōs,' inquit, 'quadringentōs ad eum locum quisnam
erit quī dūcat?' 'Sī alium,' inquit tribūnus, 'nēminem
habēs, ego dūcam. Hanc meam tibi et reīpūblicae
animam dō.' Cōnsul tribūnō grātiās agit; tribūnus et
quadringentī proficīscuntur. Locō occupātō Rōmānī
mīlitēs circumveniuntur, circumventī repūgnant. Intereā
cōnsul Rōmānum exercitum in locōs tūtōs subdūcit.
Dī immortālēs tribūnō mīlitum dīgnam dedērunt fortūnam.
Nam multīs volneribus saucius inter mortuōs
cōgnitus est. Convaluit, et saepe posteā reīpūblicae
serviit. Multī aliī bene dē rēpūblicā meritī sīgnīs,
statuīs, monumentīs ob virtūtem decorantur; illīus tribūnī
haud minor est laus; nē nōmen quidem usque ad
nōs permānsit.
Cēna.
Herī pater meus amīcōs suōs ad cēnam vocāvit. Nōnā
hōrā adveniunt convīvae, in quibus erant senatōrēs duo
Rōmānī, et ipse cōnsul, vir summae dīgnitātis. Omnēs
ā servīs dēdūcuntur in ātrium; illinc in triclīnium, ubi
cēnātur. Ego tamen nōn comitor convīvās; quam vellem
cēnae adfuissem! Sed puerīs in triclīniō nūllus est locus;
virīs sōlum cēnae illae splendidae parārī solent. Prōmīsit
tamen mihi pater mē mēnsīs secundīs adfore ut aliquid ex
poētīs dēclāmārem. Multa enim et pulchra didicī carmina.
Prīmum mēnsīs impositus est gustus, quō magis edere
cuperent convīvae. Deinde (rēcta enim erat cēna) multa
alia īnferuntur fercula, ut piscēs, capōnēs, aper; neque
aberant lactūca, brassica, pānis. Quibus omnibus cōnsūmptīs,
continuō secundae mēnsae appōnuntur.
Nunc tandem mē petit servus et ut carmen dēclāmem
intrōdūcit. Statim sequor nōn sine spē praemiī; carmine
enim recitātō quis praemium mihi neget? Ingrēssus
triclīnium vīdī convīvās ōrdine positōs. Trēs erant
lectī, quōs ita dispositōs vīdī:—Medium, summum ad
dextram, īmum ad sinistram. In ūnō quōque lectō trēs
convīvae accumbēbant, quōs ita ā dextrā numerō:—summī
lectī summum medium īmum; mediī lectī summum
medium īmum; īmī lectī summum medium īmum. Hīs
vīsīs convīvās salūtō, salūtātīsque prope iānuam stō et
patris iūssa exspectō. Ille cum rīsū exclāmat 'Ēn
dēclāmātor noster! Recitā nōbīs aliquid, mī Lūcī; nam
magister tuus dīcit tē optimē dēclāmāre posse'. Hōc
dictō omnēs in mē oculōs convertunt, et ego carmen
Catullī haud īgnōtum recitō. Scīs dē quō Catullus
loquātur; dē Lesbiae passere.
Lūgēte, ō Venerēs Cupīdinēsque;
passer mortuus est meae puellae,
passer, dēliciae meae puellae,
quem plūs illa oculīs suīs amābat:
nam mellītus erat suamque nōrat
ipsam tam bene quam puella mātrem.
nec sēsē ā gremiō illius movēbat,
sed circumsiliēns modo hūc, modo illūc,
ad sōlam dominam usque pīpilābat.
quī nunc it per iter tenebricōsum
illūc, unde negant redīre quemquam.
at vōbīs male sit, malae tenebrae
Orcī, quae omnia bella dēvorātis:
tam bellum mihi passerem abstulistis.
vae factum male! vae miselle passer,
tuā nunc operā meae puellae
flendō turgidulī rubent ocellī.
Ad haec omnēs, 'Optimē' clāmant, 'dēclāmās.' Et
convīva quīdam 'Putō', inquit, 'istum puerum, Cornēlī,
poētam ipsum futūrum esse. At aliud dēclāmet, precor:
dulcī enim vōce est praeditus.' Hīs laudibus arrēctus,
illud quoque carmen dēclāmō.
Issa est passere nēquior Catullī,
Issa est pūrior ōsculō columbae,
Issa est blandior omnibus puellīs,
Issa est cārior Indicīs lapillīs,
Issa est dēliciae catella Pūblī.
hanc tū, sī queritur, loquī putābis:
sentit trīstitiamque gaudiumque.
collō nīxa cubat capitque somnōs,
ut suspīria nūlla sentiantur.
hanc nē lūx rapiat suprēma tōtam,
pictā Pūblius exprimit tabellā,
in quā tam similem vidēbis Issam,
ut sit tam similis sibī nec ipsa.
Issam dēnique pōne cum tabellā:
aut utramque putābis esse vēram,
aut utramque putābis esse pictam.
Iterum plaudunt omnēs, negant tamen sē scīre ā quō
carmen scrīptum sit. Rogant num Mārtiālis sit carmen.
Ego āiō; tum crustulīs aliīsque dēlectāmentīs onerātus
exeō.
Iter.
Brundisium relīquimus; nunc Rōmae habitāmus.
Quantulā sententiā quantam rērum mūtātiōnem comprehendī!
sed īdem ego sum quī anteā; īdem Rōmae sum
quī Brundisiī eram. Quid enim dīcit Horātius?
Caelum nōn animum mūtant quī trāns mare currunt.
Scīlicet pater meus Rōmam ā Caesare arcessītus est;
intrā trīduum imperātum est ut proficīscerētur. Relinquendum
erat Brundisium, domus relinquenda dē quā
dīcēbam, iter longum faciendum.
Summā celeritāte impedīmenta collēgimus, collēctīsque
discessimus, aliī rēdīs vectī, aliī equīs; impedīmenta
autem servī mūlīs imposuērunt. Mūlī enim clītellās
portant, in quibus repōnimus impedīmenta.
Longum est iter Brundisiō Rōmam; dīstant enim inter
sē mīlia passuum trecenta quīnquāgintā septem. Hoc
est iter diērum quīndecim sēdecimve. Cottīdiē autem
sub noctem ad dēversōrium aliquod dēvertimus ut pernoctēmus.
Quot loca nova adiī, quot dēversōria! et in ūnō quōque
dēversōriō est caupō, alius benīgnus, alius malīgnus. Advenientēs
excipiunt, abeuntēs dīmīttunt, nōn sine rixā
aliquandō. Prīmum iter est imbribus corrumptum; unde
factum est ut lutō morātī fessīque Rubōs post quadrīduum
dēmum pervēnerimus. Postrīdiē Canusium vectī sumus,
ubi pānis quam māximē est lapidōsus. Inter pānem illum
et lapidem vix quicquam interest. Aliter autem rēs sē
habet in eō oppidulō, ad quod sextō diē pervēnimus, cūius
nōmen memoriā excidit; hīc enim pānis est pulcherrimus,
sed aqua, rērum vīlissima, pretiō vēnit. Hīc quoque mūlī
clītellīs līberantur, et ad dēversōrium dēvertimus, ut aliquantulum
requiēscerēmus. Ego et frāter lūsum īmus,
pater et māter dormītum. Semper equidem mīror, quam
ob rem hominēs adultī tantō opere ament somnōs. Quantō
enim melior est lūsus!
Posterō diē Trivīcum advēnimus, ubi nūllum erat dēversōrium,
sed vīlla cūiusdam amīcī nōs excēpit. Deinde
per montēs rēctā viā Beneventum vēnimus. Hic locus
dīgnum sē nōmine suō propriō dēmōnstrāvit. Est enim
nōmen ēius rē vērā fātāle et inauspicātum Maleventum, et
nōs rē vērā malō sumus ventō oppositī. Nempe hospes
noster in dēversōriō cēnam nōbīs sēdulō in culīnā parābat;
turdōs pinguissimōs in īgnī versābat; subitō malus ille
ventus corripuit flammam, flamma per veterem culīnam
dēlāpsa summum tēctum lambere properābat, et ipse
hospes paene ārsit. Turbātur per domum, clāmātur, ululātur.
Convīvae avidī rapere cēnam ex perīculō, servī
aquam afferre ad flammās exstinguendās, nōs rīdēre
omnia. Cēnam ēdimus sēmiūstam.
Post haec Capuam pervēnimus, ubi lūsum iimus ego et
frāter; pilā lūsimus tōtā hōrā. Pilā lūdimus hōc modō.
Stant in tribus angulīs trēs lūsōrōs, quōrum ūnus quisque
pilam tenet; pilāsque quō quisque volt mīttunt. Ubi
lāpsa ex manibus cadit pila, vitium est. Perītiōrēs lūdendī
et dextrā et laevā excipere possunt, sed quis potest ūnā
trēs excipere? Id quod et mihi accidit. Ūnam enim
dextrā excēpī, alteram laevā, tertia medium nāsum contigit;
unde factum est ut et sanguis efflūxerit, et fīnis lūdī
sit factus.
Ubi postrīdiē iter iterum incēpimus, pater meus, homo
doctissimus, multa dē Hannibale nōbīs disseruit; id quod
et mihi et frātrī valdē displicuit; num enim rēda
lūdus lītterārius? Num pater Orbilius ille, cūius ferulae
manum subdūxit Horātius? Quippe nōs digitīs micāre
cupiēbāmus, ille autem semper dē Hannibale. Quid ad nōs
Hannibal? Quid sī ūnam hiemem Capuae trīvit, quid sī
mīlitēs ēius mollēs factī sunt luxuriā? Quid sī vīcit eum
Q. Fabius Māximus cūnctātor? In discendō nōs quoque
cūnctātōrēs sumus. Sī ille cūnctandō restituit rem pūblicam,
nōs cūnctandō vincimus ipsum cūnctātōrem.
Ubi fīnis docendī est factus, iam licuit digitīs micāre.
Lūdimus hōc modō. Alter subitō manum ērigit, ērēctāque
manū digitōs aliquot modo extendit modo comprimit;
alterius est dīcere quot digitōs extenderit. Hōc diē nōs
itineris pertaesum est propter Hannibalem.
Deinde viā Appiā per Sinuessam, ubi prīmum vīdimus
mare Tyrrhēnum, tendimus Formiās, mox per ōram
maritimam, dēnique tendimus Fundōs, ubi noctem perēgimus.
Fundīs ā praefectō salūtātī sumus, homine (ut
vidēbātur) īnsānō; nam ita glōriōsus erat ut speciem
praetōris prae sē ferret. Fundī enim praefectūra est, nōn
mūnicipium; ille autem nōmen praetōris sibi arrogāvit.
Aderat igitur togā praetextā et lātō clāvō indūtus. Ō rem
rīdiculam! Ō hominem vānum!
Ubi Fundīs discessimus, rīdēbāmusque hominis glōriam
āc vānitātem, māter nostra, 'Heus vōs,' inquit, 'voltisne
fābulam vōbīs dē grāculō dīcam?' Cuī ego, 'Dīc, precor,'
inquam, 'dīc, dummodo nōn sit cōgnātus Hannibalis.' At
māter, 'Favēte,' inquit, 'linguīs, et audiētis. Iūppiter
rēgem avium creāre cum vellet, certō diē conventum
avium indīxit, quō omnēs adessent, isque avem omnium
fōrmōsissimam praeficeret rēgem. Tum grāculus, dēfōrmitātī
suae diffīsus, nemora atque arva peragrāvit, plūmāsque
quās pulcherrimās ubīque vidēbat collēctās sibi
circumposuit. Ita pāvōnis aliārumque avium plūmīs
fōrmōsissimus omnium est factus. Diēs indictus advenit,
avēsque omnēs ad Iovem advolant. Neque aberat ipse
grāculus, variō plūmārum colōre splendidissimus. Iam
Iūppiter hunc rēgem erat factūrus, ut omnium dīgnissimum,
sed cēterae īrātae propriam singulae plūmam eī
abstulērunt; isque ita nūdātus iterum grāculus, ut ante,
factus est.'
Quā dictā fābulā, 'Cūr,' inquit frāter, 'fōrmōsissimum
Iūppiter factūrus erat rēgem? Nōnne dīgnior rēgnō erat
fortissimus atque prūdentissimus?' Tum ego, 'Sed quis,'
inquam, 'creātus est rēx? Sed illa 'Nōlīte' inquit
'nimis multa rogāre. Fābula dēmōnstrat quam ineptum
sit aliōrum virtūtēs sibi arrogāre, ut facit ille praefectus.
Sed satis collocūtī sumus; ecce, Ānxur!' Tum vidēmus
oppidum saxīs lātē candentibus impositum, unde per
canālem lintre iter erat faciendum.
Oppidum erat nautīs et caupōnibus differtum. Quanta,
convīcia inter puerōs nautāsque! Aes exigitur, mūla adligātur:
'Hūc appelle lintrem! Propius, propius, nē in aquam
dēcidāmus! Quid? Trecentōs īnseris? Lintrem dēmergēs,
improbe! Ohē, iam satis est!' Sīc tōta hōra abit. Ubi
tandem cōnscendimus, rēpitque mūla per rīpam, malī
culicēs palustrēsque rānae somnōs adimunt, dum nauta,
quī lintrem gubernat, et viātor, quī mūlam dūcit, cantant
mūtua. Tandem mūliō, fessus āc vīnō madidus, dormīre
volt; mūlam pāstum ēmīttit, retinācula saxō religat,
supīnusque stertit.
Iam diēs aderat; expergīscimur, et sentīmus lintrem nōn
prōcēdere. Statim pater meus, homo cerebrōsus, prōsilit,
āc nautae caput lumbōsque fuste dolat; et vix dēmum
quartā hōrā ad Forum Appiī expōnimur.
Hinc profectī Rōmam pervenīmus; diē sextō decimō
postquam Brundisiō exiimus.
Diē igitur sextō decimō iter dēmum cōnfēcimus, namque,
ut dīxī anteā, per trīduum prīmum imbribus erāmus
oppressī. Sed Rōmam tandem laetī pervēnimus. Per portam
Capēnam urbem intrāmus. Quantam multitūdinem
hominum! Quot mīlitēs! Quantum clāmōrem! Crēdideram
equidem similem fore Rōmam nostrō Brundisiō. Sed
inter aliās urbēs tantum effert caput quantum quercus
inter dūmēta.
Ad portam Capēnam omnibus est dēscendendum ab
equīs carrīsque; per viās enim urbis equīs rēdīsque vehī
noctū quidem licet, diē nōn licet. Nōbīs tamen licuit,
quia pater meus magistrātus est summae dīgnitātis. Vehimur
igitur praeter Circum Māximum ad pontem
Tiberīnum, deinde relictō ponte per arborēs Iāniculum
ascendimus, ubi amīcus patris meī domum māgnificam
habet. Intrāmus, salūtāmus et salūtāmur, ad
cēnam vocāmur; cēnatī in hortōs exīmus ut ā summō
monte urbem spectēmus. Admīrantibus nōbīs hospes
noster versūs dēclāmat, quōs poēta clārissimus dē vīllā
suā composuit. Audīte.
Iūlī iūgera pauca Mārtiālis,
hortīs Hesperidum beātiōra,
longō Iāniculī iugō recumbunt.
hinc septem dominōs vidēre montēs
et tōtam licet aestimāre Rōmam,
Albānōs quoque Tusculōsque collēs,
Fīdēnās veterēs brevēsque Rubrās.
illinc Flāminiae Salāriaeque
gestātor patet essedō tacente,
nē blandō rota sit molesta somnō,
quem nec rumpere nauticus tumultus,
nec clāmor valet helciāriōrum,
cum sit tam prope Mulvius, sacrumque
lāpsae per Tiberim volent carīnae.
hoc rūs, seu potius domus vocanda est,
commendat dominus; tuam putābis,
tam nōn invida tamque līberālis
tam cōmī patet hospitālitāte.
Nōnne sunt summā arte compositī, summō ingeniō? Postquam
hospes dēclāmāvit, omnēs plausimus; deinde redīmus
dormītum, quia tam longō itinere fatīgātī cupimus
ōtiō nostrō fruī, ut crās urbem propius spectēmus.
Rōma.
Longum est omnia, quae Rōmae sunt, dēscrībere. In
septem montibus aedificāta est urbs Rōma; monte Palātīnō,
monte Aventīnō, monte Capitōlīnō, colle Quirīnālī,
colle Vīminālī, monte Esquilīnō, monte Caeliō. Quōrum
cūr duo sint collēs nōminātī, quīnque montēs, nesciō
equidem. Trāns Tiberim sunt etiam Iāniculum et
mōns Vāticānus. Inter Palātīnum, Capitōlīnum, Esquilīnum,
situm est Forum. In monte Palātīnō erat prīma
urbs, quam nōminant Rōmam quadrātam, cūius mūrus
adhūc manet.
Herī in Forum dēscendimus. Hīc ad īmum Palātīnum
vīdimus Ātrium Vestae. In Forō sunt ā sinistrā tabernae
veterēs, ā dextrā tabernae novae; in mediō lacus Curtius,
in quem iuvenis ille nōbilis dēsiluit, ut patriam moriendō
servāret. Adversa autem cōnspicimus rostra, quae pulpita
sunt ex quibus ōrātōrēs ōrātiōnēs habent ad populum.
Circum Forum alia sunt aedificia: Cūria, in quā dēlīberat
senātus; Rēgia, in quā habitat Pontifex Māximus; trēs
Basilicae, Porcia, Aemilia, Iūlia. In Basilicīs iūdicia
conveniunt, negōtiātōrēs rem agunt.
Hinc per Viam Sacram ascenditur in Capitōlium. Hāc
viā triumphantēs vehuntur ducēs, ut grātiās agant Iovī
Capitōlīnō. Habet Capitōlium duo capita; in alterō templum
est Iovis, in alterō Arx.
Inter Vīminālem et Esquilīnum est Subūra. Hīc habitant
plēbēiī; virī autem lautissimī in Palātīnō. Sunt alia
quoque fora; forum Iūlī, quod fēcit C. Iūlius Caesar, et
forum Augustī, quae duo cum forō Rōmānō tria sunt fora
māxima; sed est et forum holitōrium, ubi holera vendunt,
et forum boārium, in quō bovis est statua māgna.
Ut tria sunt fora, sīc tria theātra in quibus lūdōs
scaenicōs spectāmus. In Circō Māximō cursūs sunt equōrum,
in Amphitheātrō gladiātōrēs inter se pūgnant. In
thermīs balneīsque lavāmur.
Sed dē hīs longum est nārrāre; haec hāctenus. Vereor
enim nē tē tantum Rōmae taedeat quantum mē Hannibalis.
Dum per urbem ambulō, vīdī in Vīcō Tuscō domum
spatiōsam atque māgnificam, cūius ad frontem erat titulus
hūiusmodī:
DOMVS HAEC
LOCĀTVR
EX KALENDĪS IVLIĪS [Transcriber's note: V+macron, i.e. 'Iūliīs']
CONDVCTOR CONVENĪTŌ BALBVM
M. FRONTŌNIS SERVVM.
Dum haec perlegō rīsit aliquis ex comitibus. Cuī ego
'Quid rīdēs?' inquam. At ille 'Num īgnōrās, inquit 'īnfāmem
esse hanc domum? Mānēs enim hīc habitant. Per
silentium noctis sonus ferrī audītur et strepitus vinculōrum.
Mox appāret simulācrum, senex prōmīssā barbā et
horrentī capillō et crūribus et manibus catēnās ferreās
gerit quatitque. Incolae terrōre perculsī tōtā nocte vigilant;
unde morbus īnsequitur, crēscente autem timōre,
mors etiam. Inde dēserta stat domus, ut vidēs, tōtaque illī
mōnstrō relicta. Prōscrīpsit tamen M. Frontō, vir callidissimus,
sī quis tantī malī īgnārus condūcere velit'.
Post aliquot diēs dum per vīcum eundem ambulāmus,
titulum dēreptum vīdimus, iānuam apertam; audīvimus
philosophum aliquem condūxisse. 'Ō stultum' inquam,
'mox eum temeritātis paenitēbit.' 'Īmmō vērō' inquit
comes 'dē omnibus certior est factus. Nam cum audīvisset,
quantula esset pēnsiō, vīlitātem suspicātus, tantō acūmine
singula quaerit ut dēcipī nōn possit; sed nihilōminus, īmmō
tantō magis condūcit.' At ego, 'Vereor tamen nē hominem
paeniteat aliquandō.' Abīmus, et quid ēventūrum sit
exspectāmus.
Postrīdiē nōn cēssāmus adīre domum; turba adest
māxima, fūnus dūcitur, nēniās canunt, exsequiās eunt
omnēs. 'Nōnne dīxī' inquam 'fore ut paenitēret philosophum
illum temeritātis? Herī domum condūxit, hodiē
sepelītur'. Statim ex turbā 'Favē linguā' exclāmat aliquis
'vīvit enim adhūc philosophus, et ipse hominem sepelit'.
Tunc ego admīrātus 'Quid ergō' inquam 'factum est, bone
vir?' Ille in hunc modum respondet: 'Ubi advesperāscere
coepit iubet sternī sibi in prīmā domūs parte, poscit cērās,
stilum, lūmen; suōs omnēs in interiōra dīmīttit; ipse ad
scrībendum oculōs, manum, animum intendit, ne vacua
mēns simulācra et inānēs metūs fingeret. Initiō nihil nisi
silentium noctis; dein concutī ferrum, vincula movērī.
Ille nōn tollere oculōs, nōn remīttere stilum, sed fīrmāre
animum. Tum crēbrēscere fragor, adventāre, āc iam est
in līmine, iam ut intrā līmen audīrī. Respicit; videt āgnōscitque
nārrātam sibi effigiem. Illa stābat innuēbatque
digitō, similis vocantī; hīc rūrsus cērīs et stilō incumbit.
Illa scrībentis capitī catēnās īnsonābat; hic rūrsus respicit,
videt idem quod anteā innuentem, nec morātus tollit
lūmen et sequitur. Ībat illa lentō gradū, quasi gravis
vinculīs; postquam dēflexit in āream domūs, repente
dīlāpsa est in aurās. Hic autem locum effodit; inveniuntur
ossa catēnīs īnserta atque implicita, quae collēcta iam
sepeliuntur.' Quibus audītīs, exclāmō 'Et sunt tamen quī
negent esse mānēs. Adeant igitur, et discant ab expertīs'.
Nocturna Lemūria.
Domum reversus patrem rogāvī num et apud nōs essent
mānēs. 'Nōn putō esse' respondit, 'namque domō
nostrā quotannīs omnēs ēiciō.' 'Mānēs ēicis, ō pater!'
exclāmāvī. 'Īmmō hodiē' inquit 'ēiciam; ēiciendī enim
sunt a. d. VII Īdūs Māiās—Māius scīlicet mēnsis ā nōmine
māiōrum dūcitur—et dum tū in lectulō dormīs ego
mediā nocte sacra quaedam, quae Nocturna Lemūria appellantur,
celebrābō, nē ūllae lārvae apud nōs habitent.'
Quae cum audīvissem mātrem ōrāvī ut ad mediam noctem
mihi pervigilāre licēret, ut patrem vidērem haec sacra
agentem; māterque benīgna veniam mihi dedit. Nunc
igitur quod vīdī vōbīs nārrābō. Nam pater, veteris memor
rītūs, mediā nocte surgit, nūdīsque pedibus per domum ambulat.
Extentā dextrā sīgnum sacrum dedit, nē lārvae
occurreret; sīgnum fēcit hōc modō—salūtarī digitō minimōque
extentīs, medium et minimō proximum pollice
iūnctōs in palmam dēpressit. Deinde manūs lāvit pūrās
atque septem fabās nigrās ōrī imposuit, aliāsque fabās,
voltū āversō, suprā umerum iēcit; sed dum iacit
'Hīs' inquit, 'redimō mēque meōsque fabīs'.
Noviēns hunc dīxit versum, neque respēxit; fabās umbra
putātur colligere, et, nūllō vidente, hominem ā tergō sequī.
Ubi rūrsus aquā pater sē lūstrāvit et aere tinnītum fēcit,
ōrāvit ut umbrae ē tēctīs suīs exīrent. Noviēns clāmāvit
'Mānēs exīte paternī'; tum dēmum respēxit et sacra rīte
sunt perācta.
Dē mānibus.
Etenim poētae docent esse mānēs, nam meminī mē hoc
carmen apud Propertium lēgisse:—
Sunt aliquid mānēs, lētum nōn omnia fīnit,
lūridaque ēvictōs effugit umbra rogōs.
Cynthia namque meō vīsa est incumbere fulcrō,
murmur ad extrēmae nūper humāta viae:
cum mihi somnus ab exsequiīs pendēret amōris,
et quererer lectī frīgida rēgna meī.
eōsdem habuit sēcum, quibus est ēlāta capillīs,
eōsdem oculōs, laterī vestis adūsta fuit.
et solitum digitō bēryllon adēderat īgnis,
summaque Lēthaeus trīverat ōra liquor:
spīrantīsque animōs, et vōcem mīsit, at illī
pollicibus fragilēs increpuēre manūs.
Condiscipulī tamen meī nōnnumquam mē irrīdent quod
cōnfitear mē crēdere esse mānēs; eīs autem versūs Horātī
commemorō.
Somnia, terrōrēs magicōs, mīrācula, sāgās,
nocturnōs lemurēs portentaque Thessala rīdēs?
Immō vērō patrem iterum rogāvī quid ipse dē mānibus
rē vērā cēnsēret. 'Haud sciō' respondit 'an mānēs rē
verā sint. Erat enim mihi quondam amīcus pauper, ē
puerō claudus, quī rūrī habitābat. Ōlim advena quīdam
forēs vesperī pulsāvit; pauper ille iūssit alterum intrāre,
quī intrāvit vīnumque poposcit; ille ōrāvit hunc ut ipse
cyathum quaereret, sē enim quippe quī claudus esset
cyathum quaerere nōn posse. Advena igitur rogāvit
quamdiū claudus esset, pauperque respondit sē ē puerō
fuisse. Cuī advena "Possum" inquit "tē sānāre. Sī
laurī frondēs vīnō hōc tuō imbūtās per complūrēs diēs
ēderis in prīstinam corporis valētūdinem redigēris; sed
deōs praecipuē cūrā rīte colās". Quae praecepta amīcus
meus religiōsē secūtus mentem sānam, ut dīcitur, in
corpore sānō adeptus est. Hic advena palliō erat amictus
purpureō, quāle nēmo anteā illā in regiōne umquam vīderat;
neque quisquam ē praetereuntibus virum tālī habitū
amictum ūsquam post merīdiem vīdit. Mihi saltem nōn
dubium est quīn imāgō fuerit.'
Dē somniīs.
Cum pater mihi hanc fābulam dīxisset valdē gaudēbam
quod ille quoque putābat esse mānēs. Sed quia cōgnōscere
volēbam quid dē somniīs cēnsēret, rogāvī eum num
somnia quoque essent vēra; quī mihi respondit vēra alia,
alia falsa esse: 'Nōnne meministī, mī fīlī,' inquit 'quid
Vergilius scrīpserit?
Sunt geminae somnī portae, quārum altera fertur
cornea, quā vērīs facilis datur exitus umbrīs,
altera candentī perfecta nitēns elephantō,
sed falsa ad caelum mīttunt īnsomnia mānēs.'
Cēterum ut bene intellegās nōnnūlla somnia vērum praedīcere
fābulam tibi nārrābō, sī modo attentō eris animō.
Somnium vērum.
'Cum duo quīdam Arcades familiārēs iter ūnā facerent,
et Megaram vēnissent, alter ad caupōnem, ad hospitem
alter dēvertit. Uterque cēnātus cubitum iit; deinde eī
quī erat in hospitiō alter vīsus est in somnīs ōrāre ut
subvenīret, quod sibi ā caupōne nex intenderētur.
Is prīmō perterritus somniō surrēxit; deinde cum sē
collēgisset, idque vīsum prō nihilō habendum esse dūxisset,
recubuit; tum dormientī īdem ille vīsus est ōrāre nē,
cum sibi vīvō nōn subvēnisset, mortem suam inultam
esse paterētur; se interfectum in plaustrum ā caupōne
esse cōniectum, et suprā iniectum stercus. Petiit ut māne
ad portam adesset, priusquam plaustrum ex oppidō exīret.
Hōc iam somniō commōtus māne bubulcō obvius fit ad
portam; quaerit ex eō quid in plaustrō esset. Ille
perterritus fūgit; mortuus ērutus est; caupō rē patefactā
poenās dedit.'
Quā audītā fābulā frāter meus dīxit sē prōverbium—
'Nōn omnēs stertentēs dormiunt' audiisse, nescīre tamen
quid sīgnificāret; cuī pater 'Hoc quoque', inquit, 'alterum
nārrandō somnium expōnere tibi possum,' statimque
hoc nārrat somnium.
Trium somniantium fābula facēta.
Ōlim trēs comitēs, quōrum duo mercātōrēs urbānī,
tertius rūsticus quīdam erat, ad templum quoddam nūminis
colendī causā profectī sunt; quibus prōgredientibus
viātica dēficere incipiēbant. Mox ad tantam inopiam
redāctī sunt ut vix quicquam farris manēret. Quae cum
urbānī illī callidī intellegerent hōc modō inter sē colloquēbantur.
'Parum pānis iam nōbīs restat; comes
tamen noster edendō nimis indulget, quāpropter necesse
est cōnsilium inīre quō sī quid habēmus eō īnsciō edāmus.'
Cum igitur pānem aquā sparsum manibusque tractātum,
prope īgnem, ut coquerētur, posuissent, rūsticum illum
dēcipere cōnstituērunt atque hōc modō eum allocūtī sunt:
'Omnēs statim dormiāmus, sitque pānis eī praemium quī
ex nōbīs somnium vīderit mīrābilissimum.' Quō pāctō
omnēs cubitum eunt. Rūsticus autem, fraudis aliquid
suspicātus, panem sēmicoctum ex īgnī extractum sōlus
tōtum dēvorāvit, iterumque sē somnō dedit. Nōn ita
multō post alter negōtiātor, tamquam mīrābilī quōdam
somniō perterritus, surgere incēpit, alterīque negōtiātōrī
quam ob rem ita timēret rogantī, respondit: 'Māgnō
terrōre māximāque ob somnium admīrātiōne affectus
sum. Duo enim geniī mihi vidēbantur appropinquāre,
summāque cum laetitiā mē ad Ēlysium comportāre.' Cuī
comes 'Mīrābile nīmīrum' inquit, 'somnium nārrās;
mīrābilius tamen audī; namque ego duōs percipiēbam
geniōs quī mē ad Tartarum portābant.'
Quae cum rūsticus ille audīret etiam tum dormīre simulābat;
urbānī tamen ut dolus sibi bene prōcēderet eum
excitāvērunt, quī, admīrantī similis, callidē rogāvit 'Quis
mē vocat?' Cuī respondērunt urbānī 'Comitēs sumus
tuī'. Quae cum audīvisset ille 'Quō modō' rogāvit 'iam
redīvistis?' 'Numquam,' respondērunt, 'hinc abīvimus;
cūr reducēs vocās quī numquam abīvimus?' Quibus
rūsticus ille 'Geniī duo', respondit, 'mihi vidēbantur
alterum vestrum ad Ēlysium, ad Tartarum alterum
auferre, et mēcum reputābam neutrum hūc reditūrum
esse unde, ut poēta dīcit, negant redīre quemquam; itaque
ego experrēctus pānem tōtum sōlus dēvorāvī.'
Quae cum audīvisset frāter meus dīxit sē iam intellegere
quid sīgnificāret prōverbium: 'Nōn omnēs stertentēs
dormiunt.'
Causae somniōrum.
Posterō diē, ut accidit, hanc sententiam apud Tullium
in lūdō recitābāmus. 'Quae in vītā ūsūrpant hominēs,
cōgitant, cūrant, vident, quaeque agunt vigilantēs agitantque,
ea cuīque in somnō accidunt.'— Quae cum
audīrem nōn poteram mē retinēre quīn puerum recitantem
interpellārem magistrumque rogārem nūm rē vērā putāret
hās esse somniōrum causās. Iste autem magister, interrogātiōne
meā neglēctā, dīxit oportēre omnēs, dum alius
recitat, tacēre, iūssitque mē hoc carmen ēdiscere memoriter:—
Omnia quae sēnsū volvuntur vōta diurnō,
pectore sōpītō reddit amīca quies.
vēnātor dēfessa torō cum membra repōnit,
mēns tamen ad silvās et sua lustra redit.
iūdicibus lītēs, aurīgae somnia currūs,
vānaque nocturnīs mēta cavētur equīs.
mē quoque Mūsārum studium sub nocte silentī
artibus assuētīs sollicitāre solet.
Carmen nunc memoriā teneō. Sed utrum magister
poētae cōnsentiat necne nūllō modō invenīre possum.
Semper enim rogātus verba poētārum aliōrumve scrīptōrum
commemorat.
Equidem vērō putābam eum nescīre. Posterō igitur
diē, hōc carmine recitātō, iterum eum rogāvī quid rē vērā
ipse dē somniīs cēnsēret. Sed utinam nōn rogāvissem!
Mē miserum! Iterum nihil respondit sed hoc alterum
carmen mihi ēdiscendum dedit.
Et quō quisque ferē studiō dēvīnctus adhaeret
aut quibus in rēbus multum sumus ante morātī
atque in eā ratiōne fuit contenta magis mēns,
in somnīs eadem plērumque vidēmur obīre;
causidicī causās agere et compōnere lēgēs,
induperātōrēs pūgnāre āc proelia obīre,
nautae contractum cum ventīs dēgere bellum.
Ō! crūdēlem magistrum! quam nimia est tibi poētārum
admīrātiō!
Magister laqueō suō captus.
Interdum tamen et discipulīs nōbīs magistrī haec tanta,
poētārum admīrātiō prōdest. Quid enim vōbīs accidat
nesciō, sed nōs saltem Rōmānōs puerōs saepenumerō
discere taedet priusquam fīnis sessiōnī adsit. Ō quotiēns
lūdum frequentāmus! Prīmā lūce ē lectulīs est surgendum
et quasi mediā nocte ad lūdum eundum. Ut lucernae,
quas nōbīscum portāmus, olent! Quam dēcolōrēs fīunt
librī fūmō tot lucernārum! Nigra fūlīgo adhūc Marōnī
meō haeret! Ōlim plūs solitō discendī mē taedēbat—media
erat aestās et Sīrius īgnibus torrentibus in caelō ardēbat—
hoc igitur cōnsilium iniī ut postrēmam sessiōnis partem
omītterēmus. Magistrum māne lūdum intrantem rogāvī
num semper oportēret nōs praeceptīs pārēre poētārum.
Ille āit; itaque ego hoc Mārtiālis carmen statim dēclāmāre incēpī:—
Lūdī magister, parce simplicī turbae;
sīc tē frequentēs audiant capillātī,
et dēlicātae dīligat chorus mēnsae,
nec calculātor, nec notārius vēlox
māiōre quisquam circulō corōnētur;
albae Leōne flammeō calent lūcēs,
tostamque fervēns Iūlius coquit messem:
cirrāta lōrīs horridīs Scythae pellis,
quā vāpulāvit Marsyas Celaenaeus,
ferulaeque trīstēs, scēptra paedagōgōrum,
cēssent, et Īdūs dormiant in Octōbrēs:
aestāte puerī sī valent, satis discunt.
Quibus scīlicet dēclāmātīs versibus, 'Quam cito' inquit
magister, 'tempus fugit! Rēctē scrīpsit Ovidius Nāso:—
Ipsa quoque assiduō lābuntur tempora mōtū,
nōn secus āc flūmen; neque enim cōnsistere flūmen
nec levis hōra potest; sed ut unda impellitur undā,
urgēturque eadem veniēns urgetque priōrem,
tempora sīc fugiunt pariter, pariterque sequuntur,
et nova sunt semper, nam quod fuit ante relictum est,
fitque quod haud fuerat, mōmentaque cūncta novantur.'
Hōs versūs recitāvit magister quia ōtium nōbīs dare
nōlēbat, sed nōn facere potuit (nē ā Mārtiāle praeclārissimō
poētā abhorrēret) quīn lūsum nōs omnēs dīmītteret.
Condiscipulī meī grātiās mihi ēgērunt quam māximās
et valdē mihi grātulātī sunt quod tam callidum mē praestitissem.
Īmmō vērō dīxērunt mē cornīcum oculōs cōnfīxisse.
Colloquium cum patre.
Eōdem diē, quoniam magister nīl mihi dē somniīs
exposuerat, patrem vesperī iterum quaesīvī, quem in
tablīnō invēnī. Rēbus nescioquibus occupātum esse vīdī,
rogāvī tamen num mihi vacāret, et pater quamquam
negōtiōsus erat, benīgnē mihi respondit 'Quid vīs, mī
fīlī?'—quantō benīgnior pater est magistrō!—Cuī ego
'Velim' respondī, 'iterum tē audīre dē somniīs loquentem'.
'Nunc autem nōn possum' inquit pater 'namque
epistulam ad amīcum quendam scrībō; sed, ut accidit, dē
somniīs est epistula mea; tacē igitur et, cum scrīpserō, tibi
recitābō'. Conticuī igitur, et librum quendam ē forulīs
acceptum, dum pater scrībit, legēbam. Paulō posteā hanc
epistulam mihi recitāvit:—
Sex. Cornēlius Polliō Suētōniō Tranquillō Suō S.
'Scrībis tē perterritum somniō verērī nē quid in
āctiōne patiāris, rogās ut dīlātiōnem petam et pauculōs
diēs, certē proximum, excūsem. Difficile est, sed experiar.
Rēfert tamen, ēventūra soleās an contrāria somniāre.
Mihi reputantī somnium meum istud, quod timēs tū,
ēgregiam āctiōnem portendere vidētur. Suscēperam
causam Iūnī Pastōris, cum mihi quiēscentī vīsa est socrus
mea advolūta genibus nē agerem obsecrāre. Et eram
āctūrus adulēscentulus adhūc, eram in quadruplicī iūdiciō,
eram contrā potentissimōs cīvitātis atque etiam Caesaris
amīcōs, quae singula excutere mentem mihi post tam
trīste somnium poterant. Prōsperē tamen cessit, atque
ideō illa āctiō mihi aurēs hominum, illa iānuam fāmae
patefēcit. Proinde dīspice, an tū quoque sub hōc exemplō
somnium istud in bonum vertās, aut, sī tūtius putās
illud cautissimī cūiusque praeceptum: 'Quod dubitēs, nē
fēceris,' id ipsum rescrībe. Ego aliquam stropham inveniam
agamque causam tuam, ut istam agere tū, cum
volēs, possīs. Est enim sānē alia ratiō tua, alia mea fuit.
Nam iūdicium centumvirāle differrī nūllō modō, istud
aegrē quidem, sed tamen potest. Valē.'
Recitātā hāc epistulā 'Perquam, pater' inquam, 'velim
scīre, esse phantasmata et habēre propriam figūram nūmenque
aliquod putēs an inānia et vāna ex metū nostrō
imāginem accipere.' 'Ego ut esse crēdam' respondit 'in
prīmīs eō addūcor, quod audiō accidisse Curtiō Rūfō. Tenuis
adhūc et obscūrus obtinentī Āfricam comes haeserat.
Inclīnātō diē spatiātur in porticū; offertur eī mulieris
figūra grandior hūmānā pulchriorque; perterritō Āfricam
sē futūrōrum praenūntiam dīxit; itūrum enim eum Rōmam
honōrēsque gestūrum atque etiam cum summō imperiō in
eandem prōvinciam reversūrum et moritūrum. Quae facta
sunt omnia. Praetereā accēdentī Carthāginem ēgredientīque
nāve eadem figūra in lītore occurrisse nārrātur.
Ipse certē implicitus morbō futūra praeteritīs, adversa
secundīs augurātus, spem salūtis, nūllō suōrum dēspērante,
prōiēcit.'
Māter mente turbāta irruit.
Patrem haec mihi nārrantem māter, quae māgnō cum
impetū in tablīnum irruit, interpellāvit, atque 'Cornēlī',
inquit, 'audīvistīne quid Dāvō frātrīque ēius acciderit?
(Dāvus est ūnus ē servīs nostrīs quī eōdem in lectō cum
frātre suō dormīre solet). Mīrābilem nārrat rem, neque
facere possum quīn eī crēdam. Sed omnia ab initiō
tibi nārrābō. Hāc nocte cum frātre minōre, ut solet,
eōdem in lectō quiēscēbat. Is vīsus est sibi cernere
quendam in torō resīdentem admōtīsque capitī suō
cultrīs ex ipsō vertice capillōs amputantem. Somnium
modo sē vidēre ratus iterum dormit. Sed brevī rūrsus
simile alterum somnium priōrī fidem fēcit. Nam vēnērunt
per fenestrās (ut nārrat) in tunicīs albīs duo,
cubantemque frātrem dētondērunt et, quā vēnerant,
recessērunt. Ubi inlūxit, ipse Dāvus circā verticem
tōnsus, capillī iacentēs sunt repertī. Frātrem quoque
tōnsum sparsōsque circā capillōs diēs ostendit.' Haec
cum audīvissem vix facere potuī quīn rīdērem, sed nē
poenās darem simulāvī mē summō terrōre afficī propter
tam mīrābile somnium, māterque mē cubitum mīsit.
Nēminī dīxī mē frātremque meum servōrum cubiculum
per fenestrās intrāvisse atque iocī causā capillōs dētondisse.
Laqueō meō captus.
Sed dum in lectulō iaceō hunc in modum mēcum reputābam:
'Quicquid nocte accidit, omnēs putant aut somnium
fuisse aut mānēs fēcisse,' dolumque hunc excōgitābam.
Cōnstituī persuādēre Mārcō, condiscipulō et
aequālī meō, quī negat esse mānēs, ut in sepulcrō quōdam
ūnam noctem dormīret. Posterō diē cōnsilium meum
cum frātre commūnicāvī, et Mārcus prōmīsit sē in sepulcrō
dormītūrum esse ut nōbīs dēmōnstrāret mānēs nōn
esse. Nocte igitur ad sepulcrum Mārcus sē recēpit, ego
et frāter haec parāvimus;—nigrīs amictī vestibus persōnās
īnstar calvāriārum fīctās capitī imposuimus; quō habitū
statim ad sepulcrum contendimus, circum quod saltāre
incēpimus. Sed tantum aberat ut Mārcus timēret
ut, capite modo ē sepulcrō ēlātō, imperāret nōbīs ut
abīrēmus, neu ineptiās agerēmus. Spē dēiectī domum
abīvimus, laqueō, ut prōverbium, nostrō captī.
Posterō diē nōnnūllī convīvae apud nōs cēnābant atque
inter cēnam pater nārrābat quid Dāvō, servō nostrō, accidisset.
Deinde omnēs mīrābilia commemorāre incipiunt.
Ūnus ē convīvīs mortuōs futūra portendere posse dīxit.
'Nōnnumquam tamen' inquit, 'falsa portendunt, ut
fābula dē Gabiēnō mōnstrat.' Flāgitantibus omnibus ut
fābulam dīceret, haec nārrāvit.
Fābula dē Gabiēnō.
'Bellō Siculō Gabiēnus, Caesaris classiārius fortissimus,
captus ā Sex. Pompēiō, iūssū ēius incīsā cervīce et vix
cohaerente, iacuit in lītore tōtum diem. Deinde cum
advesperāvisset, cum gemitū precibusque ē congregātā
multitūdine petiit ut Pompēius ad sē venīret, aut aliquem
ex amīcīs mītteret; sē enim ab īnferīs remīssum, habēre
quae nūntiāret. Mīsit plūrēs Pompēius ex amīcīs, quibus
Gabiēnus dīxit: Īnferīs deīs placēre Pompēī causās et
partēs piās. Proinde ēventum futūrum quem optāret,
hoc sē nūntiāre iūssum. Argūmentum fore vēritātis
quod, perāctīs mandātīs, prōtinus exspīrātūrus esset.
Idque ita ēvēnit.'
Alia fābula inter cēnam nārrāta.
'Sunt quī dīcant,' inquit alius, 'animam relictō corpore
errāre solitam, multaque nūntiāre, quae nisi ā
praesentī nōscī nōn possint. Ē duōbus enim frātribus,
equestris ōrdinis, Corfidiō māiōrī accidit ut vidērētur
exspīrāsse; apertōque tēstāmentō minor hērēs ex asse
creātus fūnerī īnstitit; interim is, quī vidēbātur exstīnctus,
plangentium sonitū concitus, dīxit ā frātre sē
vēnisse. Dēmōnstrāvit praetereā quō in locō aurum,
nūllō cōnsciō, dēfōdisset et ōrāvit ut eīs fūnebribus quae
comparāta essent efferrētur. Quae cum dīxisset, frātris
domesticī nūntiāvērunt exanimātum illum, et aurum ubi
dīxerat repertum est.'
Convīvā hanc fābulam nārrante, pater cum omnēs
animadvertisset fīnem fēcisse edendī; servōs iūssit tālōs et
corōnās afferre. Quibus allātīs, omnēs convīvae rosārum
corōnās, quisque suam, capitibus impōnēbant; deinde
tālōs ē fritillō iaciendō rēgnum vīnī, ut dīcitur, sortīrī
incipiēbant. Pater prīmus, quassātō fritillō, 'Venus'
inquit, 'exsiliat,' sed iacientī eī 'canis' modo contigit; at
ille 'Quam rēctē' exclāmat 'Propertius scrīpsit:—
Mē quoque per tālōs Venerem quaerente secundōs
semper damnōsī subsiluēre canēs'!
tālōsque cum fritillō avō meō, quī proximus accumbēbat,
dedit, cuī Venus statim exsiluit. Hic igitur, arbiter
bibendī creātus, servīs imperāvit ut diōtam Massicī dēprōmerent.
Itaque servī amphoram adportāvērunt tantā
fūlīgine tēctam ut titulus nōn āgnōscī posset; corticem
amphorae pice adstrictum dīmōvērunt, quadrīmumque
merum in crātēram effūdērunt, avumque meum, ut
bibendī arbitrum, rogāvērunt quantum aquae adhibendum
esset. Iūssū ēius merum cum aquā hāc ratiōne mīscuērunt:
—novem merī cyathōs (cyathus mēnsūra, duodecima
sextāriī pars) cum tribus aquae mīscēbant—interdum
inversā ratiōne trēs merī cyathōs cum novem aquae
mīscēmus—deinde vīnum ē crātērā in cūiusque convīvae
pōculum cyathīs īnfundunt.
Patruus meus aliquid nārrat.
Quibus parātīs, Sīlius, patruus meus, 'Nōn Lupercī
rītū, ut vidētur,' inquit, 'nōbīs est bibendum. Namque
accidit ut homo minimē familiāris cēnārem apud istum,
ut sibi vidēbātur, lautum et dīligentem, ut mihi, sordidum
simul et sumptuōsum. Nam sibi et paucīs opīma quaedam,
cēterīs vīlia et minūta pōnēbat. Vīnum etiam parvulīs
lagunculīs in tria genera dīscrīpserat, nōn ut potestās
ēligendī, sed nē iūs esset recūsandī; aliud suīs et nōbīs,
aliud minōribus amīcīs (nam gradātim amīcos habet),
aliud suīs nostrīsque lībertīs. Animadvertit, quī ā mē
proximus recumbēbat, et num probārem interrogāvit.
Negāvī. 'Tū ergō' inquit, 'quam cōnsuētūdinem sequeris?'
'Eadem omnibus pōnō; ad cēnam enim, nōn
ad notam invītō, cūnctīsque rēbus exaequō quōs mēnsā et
torō aequāvī.' 'Etiamne lībertōs? 'Etiam; convīctōrēs
enim tunc, nōn lībertōs putō.' Et ille: 'Māgnō tibi
cōnstat.' 'Minimē.' 'Quī fierī potest?' 'Quia scīlicet
lībertī meī nōn idem quod ego bibunt, sed idem ego quod
lībertī.'
Hōc tam facētē dictō omnēs plaudunt; iamque omnium
sermōne laetitiāque convīvium celebrābātur. Deinde,
alterā dēpromptā amphorā, pater meus nesciō quem
ōrāvit ut fābulam dē Thrasyllō nārrāret, quī, pōculō
haustō, hunc in modum exorsus est.
Fābula dē Thrasyllō.