(ut ipse dīcere solēbāt) nōn negōtiandī causā, contulisset,
dīctitābat sē hortulōs aliquōs velle emere, quō invītāre
amīcōs, et ubi sē oblectāre sine interpellātiōnibus posset.
Quod cum percrēbuisset, Pȳthius eī quīdam, quī argentāriam
faceret Syrācūsīs, dīxit vēnālēs quidem sē hortōs
nōn habēre, sed licēre ūtī Caniō, sī vellet, ut suīs; et
simul ad cēnam hominem in hortōs invītāvit in posterum
diem. Cum ille prōmīsisset, tum Pȳthius, quī esset, ut
argentārius, apud omnēs ōrdinēs grātiōsus, piscātōrēs ad
sē convocāvit, et ab hīs petīvit ut ante suōs hortulōs
postrīdiē piscārentur; dīxitque quid eōs facere vellet. Ad
cēnam tempore vēnit Canius; opiparē ā Pȳthiō apparātum
convīvium; cymbārum ante oculōs multitūdō; prō sē
quisque quod cēperat, afferēbat; ante pedēs Pȳthiī piscēs
abiciēbantur. Tum Canius 'Quaesō' inquit, 'quid est
hoc, Pȳthī, tantumne piscium, tantumne cymbārum?'
Et ille 'Quid mīrum?' inquit 'hōc loco est, Syrācūsīs
quidquid est piscium; haec aquātiō; hāc vīllā istī carēre
nōn possunt'. Incēnsus Canius cupiditāte, contendit ā
Pȳthiō ut venderet. Quid multa? Impetrat; emit tantī,
quantī Pȳthius voluit, et emit īnstrūctōs; nōmina facit,
negōtium cōnficit. Invītat Canius postrīdiē familiārēs
suōs; venit ipse mātūrē. Scalmum nūllum videt; quaerit ex
proximō vīcīnō num fēriae quaedam piscātōrum essent, quod
eōs nūllōs vidēret. 'Nūllae, quod sciam,' inquit ille, 'sed hīc
piscārī nūllī solent; itaque herī mīrābar quid accidisset!'
Stomachābātur Canius; sed quid faceret?
Lūdī magister scelerātissimus.
Quae cum vīlicus ille mihi nārrāvisset ego aliquid in
memoriam revocāre cōnābar quod eī nārrārem. In mentem
vēnit fābula quam apud Līvium ōlim in lūdō recitāvimus.
Hunc igitur in modum incēpī. Ut tū multa
scīs dē piscibus, cervīs, gruibus, cēterīsque animālibus, ita
ego multa dē lūdōrum magistrīs, quōrum dē scelerātissimō
nunc audī fābulam:
'Mōs erat Faliscīs eōdem magistrō līberōrum et comite
ūtī, simulque plūrēs puerī ūnius cūrae dēmandābantur.
Prīncipum līberōs, sīcut ferē fit, quī scientiā vidēbātur
praecellere, ērudiēbat. Is cum in pāce īnstituisset puerōs
ante urbem lūsūs exercendīque causā prōdūcere, nihil
eō mōre per bellī tempus intermīssō, modo breviōribus,
modo longiōribus spatiīs trahendō eōs ā portā lūsū sermōnibusque
variātīs, longius solitō, ubi rēs dedit, prōgrēssus
inter statiōnēs hostium, castraque inde Rōmāna
(Rōmānī tunc oppidum obsidēbant) in praetōrium ad
Camillum eōs perdūxit. Ibi scelestō facinorī scelestiōrem
sermōnem addit; Faleriōs sē in manūs Rōmānīs dedisse,
quando eōs puerōs quōrum parentēs capita ibi rērum sint,
in potestātem dēdiderit. Quae ubi Camillus audīvit
"Nōn ad similem" inquit, "tuī nec populum nec imperātōrem
scelestus ipse cum scelestō mūnere vēnistī. Nōbīs
cum Faliscīs, quae pāctō fit hūmānō, societās nōn est;
quam ingenerāvit nātūra utrīsque, est eritque. Sunt et
bellī sicut pācis iūra, iūstēque ea nōn minus quam fortiter
didicimus gerere. Arma habēmus nōn adversus eam
aetātem, cuī etiam captīs urbibus parcitur, sed adversus
armātōs et ipsōs, quī, nec laesī nec lacessītī ā nōbīs, castra
Rōmāna ad Vēiōs oppūgnārunt. Eōs tū, quantum in tē
fuit, novō scelere vīcistī; ego Rōmānīs artibus, virtūte
opere armīs, sīcut Vēiōs, vincam". Dēnūdātum deinde
eum, manibus post tergum illigātīs, redūcendum Falēriōs
puerīs trādidit, virgāsque eīs, quibus prōditōrem agerent
in urbem verberantēs, dedit.'
Quā recitātā fābulā 'Tālia quidem' inquam 'hodiē numquam
accidunt. Sed et apud nōs, nostrō in lūdō, mīra
quaedam nōnnumquam accidunt'.
Physiōgnōmōn.
'Nam postrēmō annō physiōgnōmōn quīdam, Zōpyrus
nōmine, Rōmam vēnit, quī sē nātūram cūiusque ex fōrmā
perspicere profitēbātur. Hic quondam ad lūdum nostrum
vēnit, ōrāvitque magistrum ut sibi licēret puerōrum mōrēs
nātūrāsque ex corpore vultū oculīs expōnere. Magister
igitur nōbīs imperāvit ut ōrdine stārēmus et capita
advenae pertractanda adhibērēmus. At ille, mīrābile
dictū, capite cūiusque manibus pertractātō, omnium
nātūrās rēctē exposuit, et nōs omnēs "Macte" exclāmāvimus;
etiam magister, quī plērumque sē trīstissimam
praestat, nōn facere potuit quīn hominī grātulārētur.
Quibus laudibus ērēctus physiōgnōmōn magistrō quoque
persuāsit ut sibi licēret et ipsīus pertractāre caput; et dum
pertractat, pariter āc nōbīscum anteā fēcit, mōrēs expōnēbat;
tam submīssā vōce tamen loquēbātur ut nōs
reliquī vix audīre possēmus; ego autem vīdī magistrum
rubēre animōque plānē perturbārī. Itaque ā tergō clam
appropinquāvi ut quid dīceret Zōpyrus audīrem; quid
vērō dīxisset non invenīre poteram; nam simul atque ego
tacitō gradū ad eōs pervēnī, magister summā īrā commōtus,
correptā ferulā, caput Zōpyrī ingentī ictū pulsāvit
et "Accipe" inquit "tū quoque tumōrem capitis ut omnēs
sciant tē stultissimum esse". Quō dictō hominem tot
verberibus onustum ē lūdō expulit. Nōs discipulī īrae
ēius nōn oblītī, sī quando molestiam eī posteā volēbāmus
afferre, semper rogābāmus num rē vērā animī nātūra ē
corporis fōrmā posset cōgnōscī.'
Quibus nārrātīs iam tempus erat ad vīllam redīre.
Advena.
Quō cum rediissem invēnī amīcum patris meī ad vīllam
pervēnisse ut apud nōs aliquot diēs dēgeret. Centuriō
est quī bellīs multīs interfuit. Contrā Germānōs, Britannōs,
multās aliās nātiōnēs pūgnāvit. Nōn semel bisve sed
saepe in proeliō est vulnerātus. Ōlim cum commīlitō
quīdam ab hostibus oppressus in eō erat ut interficerētur,
centuriō illī summā virtūtē succurrit, et vītā amīcī cōnservātā
ipse graviter factus est saucius. Ō centuriōnem
fortissimum! quam vellem et ipse mīles essem, ut contrā
hostēs patriae meae strēnuē pūgnārem! Nōmen centuriōnī
est Sulpiciō, Gādibus in Hispāniā nātō annīs
abhinc quīnquāginta. Quam dīves hominum nōn modo
fortium sed etiam ingeniōsōrum est et fuit terra illa
Hispānia! Lucānus poēta, Seneca philosophus, Quīntiliānus
rhētōr, Mārtiālis poēta, hī inter aliōs in Hispāniā
nātī posteā Rōmam vēnērunt.
Multa pater meus et centuriō post cēnam inter sē
collocūtī sunt, quibus sermōnibus ego quoque interfuī.
Cum satis diū dē bellō Britannicō nārrāvissent, 'Ō pater'
inquam 'cūr necesse est bella tam longinqua gerant
Rōmānī? Nōnne satis māgnum est imperium nostrum?'
'Satis sānē' inquit pater 'plūs quidem quam satis, ut
arbitrantur nōnnūllī. Sed Sulpicius noster melius quam
ego hīs dē rēbus tibi potest dīcere'. Cuī Sulpicius subrīdēns,
'Libēns faciam' inquit 'quod rogās; negōtiīs
enim aliīs vacō, et fīlius tuus scientiae cupidus vidētur.
Multīs in regiōnibus nostrī bella gerere cōguntur, nōn ut
imperium augeant sed ut fīnēs imperiī fīrmātī sint atque
dēfēnsī. Quōmodo enim incolae longinquārum prōvinciārum
sēcūrī possunt vīvere, sī semper eīs timendum est nē
irrumpant barbarī, omnia rapiant, hominēs interficiant?
Nōn aliēna cupimus, sed nostra nostrōsque dēfendere.
Nōnnumquam tamen fit ut nostra dēfendere nōn possīmus
nisi contrā aliōs populōs bellum ultrō gerāmus. Itaque
et Britannōs oppūgnāvit Gāius Iūlius Caesar, quia Gallīs
auxilium praebēbant. Mihi quidem vidētur nihil magis
reī pūblicae prōdesse quam ut prōvinciae dēfendantur,
etiam sī bella longinqua gerere cōgimur.' Cuī ego 'Grātiās
agō' inquam 'quod haec omnia tam clārē exposuistī.
Quam velim dē prīscīs Rōmānōrum factīs mihi aliquid
nārrēs'. 'Crās fortāsse' respondit 'nārrābō'. 'Pergrātum'
inquam 'faciēs'.
Postrīdiē igitur ego, frāter, sorōrēs (omnēs enim Sulpicium
audīre cupiēbāmus) vesperī ad eum convēnimus.
Quibus vīsīs subrīdēns 'Nōn modo discipulōs' inquit 'sed
etiam discipulās, ut vidētur, doctūrus sum. Strēnuē mihi
rēs est agenda, ut omnibus placeam.' Tum frāter, 'Nōlī
timēre,' inquit, 'nē nōbīs displiceās; nam et historiās
amāmus et tē ipsum, quī fortissimum in proeliandō tē
praestiteris. Scrīptōrēs rērum plērīque multa quidem
scrībunt, ipsī agunt nihil. Audītōrēs habēbis nōn incūriōsōs.'
'Quod poterō' respondet 'faciam'.
Pyrrhī medicus.
Ōlim, ut scītis omnēs, populō Rōmānō Pyrrhus, rēx
Ēpīrōtārum, bellum ultrō intulit. Nam cum Rōmānōs
potentēs vidēret Apollinem dē bello cōnsuluit. Ille
ambiguē respondit 'Āiō tē Rōmānōs vincere posse'. Hoc
ad sē dictum ratus contrā Rōmānōs vēnit, adversus quōs
variō ēventū pūgnābat. Diū dē summō imperiō inter eum
et Fabricium, imperātōrem Rōmānum, erat certāmen.
Perfuga quondam ab eō in castra Fabricī vēnit, eīque est
pollicitus, sī praemium sibi posuisset, sē, ut clam vēnisset,
sīc clam in Pyrrhī castra reditūrum, et eum venēno
necātūrum. Hunc Fabricius redūcendum cūrāvit ad
Pyrrhum; idque ēius factum laudātum ā senatū est.
Nam sī glōriae causā imperium expetendum est, scelus
absit, in quō nōn potest esse glōria; sīn ipsae opēs expetuntur
quōquō modō, nōn poterunt ūtilēs esse cum
īnfāmiā. Quod posteā Rēgulus quoque iterum arguit.
Mārcus Atilius Rēgulus.
Hic erat vir ēgregiā virtūte quī prīmō Carthāginiēnsēs
plūribus proeliīs vīcit, tandem tamen ab iīs duce Xanthippō
Lacedaemoniō victus captusque, Rōmam mīssus est, dē
captīvīs commūtandīs āctūrus, fidē datā, sē, sī nihil perfēcisset,
reditūrum. Ille Rōmam cum vēnisset, in senātum
indūctus, Rōmānīs persuāsit nē pāx cum Poenīs fieret;
illōs enim frāctōs tot cāsibus spem nūllam habēre; sē
tantī nōn esse, ut tot mīlia captīvōrum propter ūnum sē
et senem, et paucōs, quī ex Rōmānīs captī essent, redderentur.
Senātūs cōnsultō hanc in sententiam factō,
ipse Carthāginem rediit; suādentibusque Rōmānīs ut
Rōmae manēret, negāvit sē in eā urbe mānsūrum, in quā
postquam Āfrīs servisset, dīgnitātem honestī cīvis habēre
nōn posset. Regrēssus igitur ad Āfricam exquīsītissimīs
suppliciīs interfectus est. Sed quam praeclāram fāmam
sibi parābat! Audīte enim id quod dīcit Horātius.
Hoc cāverat mēns prōvida Rēgulī
dissentientis condiciōnibus
foedīs, et exemplō trahentis
perniciem veniēns in aevum,
sī nōn perīret immiserābilis
captīva pūbēs. 'Sīgna ego Pūnicīs
adfīxa dēlūbris et arma
mīlitibus sine caede,' dīxit,
'dērepta vīdī; vīdī ego cīvium
retorta tergō bracchia līberō
portāsque nōn clausās, et arva
Mārte colī populāta nostrō.
Aurō repēnsus scīlicet ācrior
mīles redībit. Flāgitiō additis
damnum; neque āmīssōs colōrēs
lāna refert medicāta fūcō,
nec vēra virtus, cum semel excidit,
cūrat repōnī dēteriōribus.
Sī pūgnat extrīcāta dēnsīs
cerva plagīs, erit ille fortis
quī perfidīs sē crēdidit hostibus,
et Mārte Poenōs prōteret alterō,
quī lōra restrīctīs lacertīs
sēnsit iners timuitque mortem.
Hic, unde vītam sūmeret īnscius,
pacem duellō mīscuit. Ō pudor!
Ō māgna Carthāgō, probrōsīs
altior Ītaliae ruīnīs!'
Fertur pudīcae cōniugis ōsculum
parvōsque nātōs ut capitis minor
ab sē remōvisse et virīlem
torvus humī posuisse vultum,
dōnec labantēs cōnsiliō patrēs
fīrmāret auctor numquam aliās datō,
interque maerentēs amīcōs
ēgregius properāret exsul.
atquī sciēbat quae sibi barbarus
tortor parāret; nōn aliter tamen
dīmōvit obstantēs propinquōs
et populum reditūs morantem,
quam sī clientum longa negōtia,
dīiūdicātā līte, relinqueret,
tendēns Venāfrānōs in agrōs
aut Lacedaemonium Tarentum.
Theātrum.
Nūdius tertius Rōmam rediimus et pater mē sinit
sēcum ad theātrum īre. In quattuordecim ōrdinibus,
quippe quī equestrī nātus sit locō, sedēbat; namque post
senātōrēs ex vetere īnstitūtō quattuordecim graduum ōrdinēs
equestrī ōrdinī assīgnātī sunt. Postquam cōnsēdimus,
pater aurī meae ōre suō admōtō susurrāns 'Vidēsne'
inquit 'senem istum prōmīssā barbā, quī, dēsīgnātōre
appropinquante, ē locō suō semper cēdit et quasi currit
per ōrdinēs equestrēs?' 'Cūr, pater,' rogāvī 'ita agit?
Dēsīgnātōrem vidētur timēre'. 'Et iūre timet' respondit
pater 'nam cēnsū equestrī caret; itaque nōn licet eī inter
hōs ōrdinēs sedēre. Nēmo enim inter equestrēs adscrībī
potest cuī nōn sint quadringenta sēstertia'. Adhūc
loquente patre, dēsīgnātōrem iterum hominī appropinquantem
vīdī et quid esset ēventūrum mīrābar, cum
'Spectā' inquit pater 'quid sit factūrus; rīdiculam
enim agit rem, et omnibus lūdibriō est; īmmō vērō
Mārtiālis poēta carmen scrīpsit ut eum irrīdeat'. Tum
vērō Nannēium vīdī (ita enim mihi pater dīxit hominem
appellārī) dēsīgnātōrī cēdere dōnec ad ultimam sēdem
quartīdecimī ōrdinis perventum est. Sed nē hanc quidem
sēdem retinēre potuit et ā dēsīgnātōre dīmōtus est. Genū
igitur flexō apud hanc sēdem manēbat, ut vidērētur inter
equitēs sedēre, quamquam rē vērā nūllam obtinēbat
sēdem, sed extrā ōrdinēs in foribus erat. Mihi certē
ita rīsum movit ut posterō diē carmen sine morā
legere cuperem quod pater mihi dīxit Mārtiālem scrīpsisse;
eō magis legere cupiēbam quod virum ipsum vīderam.
Et putō vōs quoque quī dē homine iam nunc
audīveritis omnēs velle audīre. Audīte igitur:—
Sedēre prīmō solitus in gradū semper
tunc, cum licēret occupāre, Nannēius
bis excitātus terque trānstulit castra,
et inter ipsās paene tertius sellās
post Gāiumque Lūciumque cōnsēdit;
illinc cucullō prōspicit caput tēctus
oculōque lūdōs spectat indecēns ūnō,
et hinc miser dēiectus in viam trānsit,
subselliōque sēmifultus extrēmō
et male receptus alterō genū iactat
equitī sedēre Lēitōque sē stāre.
Nunc autem ad theātrum redeāmus, nam carmen posterō
modo diē lēgī. Simul atque aulaeum mīttitur histriōnemque
vidēmus in scaenā stantem, quantum audiō
strepitum! Īmmō vērō vōx histriōnis plaudentium
sonum nōn ēvaluit pervincere. Tragoedia quaedam
agēbātur, sed inter tot plaudentium strepitum nīl
audīre poteram. Neque rē vērā spectātōribus placuit,
nam mediam inter tragoediam clāmāre incēpērunt et
poscere ut ursī vel pugilēs adhibērentur. Deinde turmae
equitum peditumque catervae trāns scaenam currunt;
sequuntur rēgēs manibus retortīs, esseda, pīlenta, nāvēs,
panthērae, camēlī, elephantī, tantaque omnium rērum
animāliumque multitūdō ut mē quidem tam longae
pompae mox taedēret. Nec nōn spectātōrum clāmōrēs
molestiam mihi afferunt, namque ut Horātius dīcit
Gargānum mūgīre putēs nemus aut mare Tūscum,
tantō cum strepitū lūdī spectantur et artēs.
Tandem autem fīnis aderat et dum aulaeum tollitur
rem mīrābilem vīdī, nam Britannōrum figūrae in ipsō
aulaeō erant intextae; cum igitur aulaeum tollerētur ipsī
Britannī manibus suīs id tollere vidēbantur. Equidem
vērō putāvī vīvōs eōs esse gigantas, sed postquam ē
theātrō discessum est pater mihi tōtam rem exposuit.
Dē alcibus.
Dum domum redīmus dē tantā animālium varietāte in
scaenā vīsā disserēbāmus, paterque dīxit absurdum esse
hās omnēs ferās; ē regiōne quamque sibi idōneā, Rōmam
comportāre. 'Mox et alcem' inquit 'arcessent', et mihi
negantī mē scīre quāle animal esset alcēs, 'Hārum' est
cōnsimilis caprīs figūra' dīxit, 'et varietās pellium, sed
magnitūdine paulō antecēdunt mutilaeque sunt cornibus,
et crūra sine nōdīs articulīsque habent, neque quiētis
causā prōcumbunt, neque, sī quō afflīctae cāsū concidērunt,
ērigere sēsē aut sublevāre possunt. Hīs sunt arborēs prō
cubīlibus; ad eās sē applicant atque ita paulum modo
reclīnātae quiētem capiunt. Quārum ex vēstīgiīs cum est
animadversum ā vēnātōribus, quō sē recipere cōnsuērint,
omnēs eō locō aut rādīcibus subruunt, aut accīdunt arborēs,
tantum ut summa speciēs eārum stantium relinquātur.
Hūc cum sē consuētūdine suā reclīnāvērunt īnfīrmās
arborēs pondere afflīgunt atque ūnā ipsae concidunt. Quō
modō quippe quae surgere nōn possint facile ā vēnātōribus
capiuntur.' Haec dum fābula nārrātur celeriter domum
pervēnimus, ubi ego quidem tot rēbus vīsīs dēfatīgātus
cubitum sine morā abiī, et dum in lectō crūra quasi in
circulum, fēlis īnstar, colligō, dīs gratias āgī quod nōn
nātus eram alcēs.
Circus Māximus.
Posterō diē ut lūdōrum spectācula vidērem ad Circum
Māximum mē contulī. Per tōtum hunc circum longa
spīna, ut mūrus, quattuor pedēs alta, medium dīvidit
spatium; apud utrumque fīnem stat mēta prope quam
aurīgae currūs vertere solent. Īmmō vērō optimus quisque
aurīga semper cōnātur currum quam proximē regere
et mētam modo nōn rotīs suīs rādere, namque ut Horātius
dīcit:—
Sunt quōs curriculō pulverem Olympicum
collēgisse iuvat, mētaque fervidīs
ēvītāta rotīs palmaque nōbilis
terrārum dominōs ēvehit ad deōs.
Prīmum certāmen erat quadrīgārum. Simul atque
cōnsul, mappā ad terram iactā, sīgnum dedit ē carceribus
ērūpērunt quadrīgae et sēsē in stadium effūdērunt;
tōtum stadium strepitū curruum crepitantium
complēbātur; pulvis in altum glomerābātur; ūnā omnēs
inter sē commīxtī stimulīs nōn parcēbant, ut alter
alterius rotās frementēsque equōs superāret. Nam cōnfertī
equī aliī aliōrum aurīgārum in terga rotāsque
curruum spūmam fervidōsque fundunt flātūs. Spectātōrēs
aliī aliās factiōnēs strepitū clāmōribusque faventium
incitant; nunc prasina, nunc russāta priōrem occupat
locum; sed cēdit albātae et haec venetae. Ego quidem
albātae favēbam factiōnī, diūque prīmus currēbat aurīga
meus. Sub ultimam mētam iam currum agēns (septiēns
enim tōtum ēmētiuntur stadium) propius propiusque
admovēbat rotam fūnālīque ad dextram equō habēnās
laxābat, sinistrum cohibēbat. Et hāc quidem tenus rēctī
omnēs stetērunt currūs; deinde vērō prasinae factiōnis
contumācēs equī currum vī auferunt, et ex adversō, cum
sextus iam septimusque cōnficerētur cursus, frontēs
caeruleīs impingunt quadrīgīs; unde ūnō ex malō alius
alium cōnfringit et incidit. Tōtus iam cursus curruum
naufragiīs replētus est. Quod ubi cōnspexit russātus
aurīga, extrā orbitam dēflectit, et frēna inhibet, dum
praetervehātur aliōs. Intereā albātus ille, cuī ego favēbam,
postrēmus omnium ultimō locō equōs agēbat, namque
in fīne certam spem victōriae pōnēbat; quī simul āc
vīdit russātum illum sōlum relictum, vēlōcium equōrum
auribus acūtum flagellī sonum incutiēns, īnsequitur; et
aequātīs iugīs ambo ferēbantur; modō hic, modo ille
equōrum capitibus alterius quadrīgam superābat. Et
reliquōs quidem omnēs cursūs īnfēlix ille albātus rēctō
currū exēgerat; deinde dum habēnas flectentī sinistrōrsum
equō remīttit, imprūdēns in mētam impingit,
frāctīsque rotīs ē currū volvitur implicāturque lōrīs; illō
autem in terram prōlāpsō, dissipātī sunt equī medium
per stadium, russātusque ille palmam tulit. Fautōrēs
tamen albātae factiōnis ut vīdērunt illum currū excussum
modo rapī per terram, modo caelum versus crūra prōtendere,
clārīs lāmentīs adolēscentis vicem dēplōrāvērunt,
dōnec cēterī aurīgae, vix tandem equōrum cursū cohibitō,
solvērunt eum cruōre adeō foedātum ut amīcōrum nēmo
corpus āgnōsceret.
Leō in arēnā.
Post hōc quadrīgārum certāmen vēnātiōnem, ut appellātur,
vīdī. Quō in certāmine hominēs, nōmine bēstiāriī,
contrā ferās cūiusvīs generis pūgnant. Māgna multitūdō,
varietāsque mīrābilis omnium ferārum undique collēcta
in arēnam immīttitur. Sed praeter alia omnia leōnum
immānitās mihi admīrātiōnī fuit, ūnīus praesertim.
Is ūnus leō corporis impetū et rōbore, terrificōque
fremitū et sonōrō, torīs comīsque cervīcum flūctuantibus
animōs oculōsque omnium in sē convertit. Intrōdūctus
erat inter complūrēs cēterōs, ad pūgnam bēstiārum
datus, servus virī cōnsulāris. Eī servō Androclus nōmen
fuit. Hunc ille leō, ubi vīdit procul, repente, quasi
admīrāns, stetit; āc deinde sēnsim atque placidē ad
hominem accēdit; tum caudam mōre atque rītū adulantium
canum clēmenter et blandē movet, hominisque
sēsē corporī adiūngit, crūraque ēius et manūs metū iam
paene exanimātī, linguā lēniter dēmulcet. Homo Androclus
inter illa tam atrōcis ferae blandīmenta āmīssum
animum recēperat; paulātim oculōs ad contuendum leōnem
refert; tum, quasi mūtuā recōgnitiōne facta, laetōs
et grātulābundōs vidērēs hominem et leōnem. Haec tam
mīra rēs māximōs populī clāmōrēs excitāvit; nec nōn
Caesar Androclum arcessītum rogāvit quam ob rem ille
atrōcissimus leōnum ūnī pepercisset. Deinde Androclus
rem mīrificam nārrāvit atque admīrandam. 'Cum prōvinciam'
inquit 'Āfricam prōcōnsulārī imperiō dominus
meus obtinēret, ego ibi inīquīs ēius et cottidiānīs verberibus
ad fugam sum coāctus; et, ut mihi ā dominō,
terrae illīus praeside, tūtiōrēs latebrae forent, in campōrum
et arēnārum sōlitūdinēs concessī; āc, sī dēfuisset cibus,
cōnsilium fuit mortem aliquō pāctō quaerere.
Tum sōle mediō rapidō et flagrante spēluncam quandam
nactus remōtam latebrōsamque, in eam penetrō et mē
recondō, neque multō post ad eandem spēluncam vēnit
hic leō, dēbilī ūnō et cruentō pede, gemitūs ēdēns et
murmura dolōrem cruciātumque volneris commiserantia;
et prīmō quidem cōnspectū advenientis leōnis, summō
terrōre affectus sum; sed postquam leō spēluncam intrōgrēssus
vīdit mē procul latentem, mītis et mānsuētus
accessit; sublātum pedem ostendit āc porrēxit, quasi
opis petendae grātiā; ibi stirpem ingentem pedī ēius
haerentem revellī, conceptamque saniem volnere intimō
expressī, accūrātiusque, sine māgnā iam formīdine, siccāvī
penitus atque dētersī cruōrem. Ille tunc meā operā
levātus, pede manibus meīs impositō, recubuit et quiēvit;
atque, ex eō diē, triennium tōtum ego et leō in eādem
spēluncā eōdemque vīctū vīximus. Nam, quās vēnābātur
ferās, membra opīmiōra ad spēluncam mihi suggerēbat;
quae ego quippe quī īgnis cōpiam nōn habērem, sōle
merīdiānō tosta edēbam. Sed ubi mē vītae illīus ferīnae
iam pertaesum est, leōne vēnātum profectō, spēluncam
relīquī. Nōn ita multō post ā mīlitibus vīsus apprehēnsus
sum et ad dominum ex Āfrica Rōmam dēdūctus.
Is mē statim reī capitālis damnandum ad bēstiāsque
dandum cūrāvit. Intellegō autem hunc quoque leōnem
captum grātiās mihi nunc etiam beneficiī referre.'
Quae cum ita nārrāvisset Androclus, cūnctīs petentibus,
dīmīssus est et poenā solūtus, leōque eī suffrāgiīs populī
dōnātus. Equidem vērō posteā vidēbam Androclum et
leōnem lōrō tenuī revīnctum urbe tōtā circum tabernās
īre; dōnārī aere Androclum, flōribus spargī leōnem;
omnēs ferē ubīque obviōs dīcere 'Hic est leō hospes
hominis; hic est homo medicus leōnis'.
Pugilēs.
Deinde currentium, saltantium, luctātiōnis, pugilum,
discōs iaciendī certāmina erant. Pugilēs modo, dentifrangibulōs
hominēs, dēscrībam. Quam lātōs umerōs,
quantōs habēbant lacertōs! Prīmus in arēnam Entellus
prōcessit atque in medium duōs caestūs māgnī ponderis
prōiēcit; obstupuērunt spectātōrēs, tantō rigēscēbant
plumbō et ferrō īnsūtō. Alter tamen pugil, nōmine
Darēs, haudquāquam vidēbātur timēre. Ambo statim
māgnōs artūs, māgna ossa, lacertōsque nūdābant; ingentēs
mediā in arēnā cōnsistēbant. Ut nōlim tālibus
obviam īre noctū, vel in vīcō tenebricōsō et dēsertō!
Servī paribus caestibus utriusque manūs alligāvērunt;
statim uterque in articulōs pedum stetit ērēctus, et intrepidus
ērēxit bracchia in altum; iamque ab ictibus alta
capita retrō āvertunt; crēberrima inter sē verbera dant,
Darēs fortior agilitāte pedum et iuventūte dēfēnsus, Entellus
māgnitūdine membrōrum rōbustus, sed genua pigra
vacillant trementī, et difficilis anhēlitus vasta membra
agitat; cavīs lateribus multōs ingerunt ictūs; ē pectore
māgnōs ēdunt sonitūs; nec nōn mālae sub gravibus ictibus
crepitant. Entellus cōnsistit gravis et immōtus
eōdem in statū, tantummodo ēlūdit ictūs corpore et oculīs
vigilantibus. Alter dolōsē nunc hōs, nunc illōs tentat
aditūs, frustrāque variō impetū premit. Entellus īnsurgēns
ostendit dextram et altē tollit, alter celer praevidet
ictum, et levī corpore ēlāpsus effugit. Entellus
in aurās effundit impetum et ipse gravis et graviter
māgnō pondere in terram prōcumbit. Dīversīs studiīs
spectātōrēs omnēs surgunt, aliī cachinnōs, aliī misericordiae
clāmōrēs tollunt; strepitus ad caelum mīttitur.
Sed Entellus, tantō cāsū neque tardātus neque territus
surgit ardentiorque ad pūgnam redit; īra vim addit
et fortitūdō sibi cōnscia vīrēs īnflammat; tōtō campō
currentem Darēta urget, nunc dextrā, nunc sinistrā
ictūs dat. Neque mora, neque requiēs erat; sed quam
dēnsā grandine nimbī super tēcta crepitant, tam dēnsīs
ictibus Entellus utrāque manū frequēns verberat Darēta
agitatque. Tum dēmum, fīne certāminis indictō, servī
quīdam Darēta subdūxērunt dēfatīgātum, genua īnfīrma
trahentem, utrimque moventem caput, sanguinem
spissum āc dentēs cum sanguine mīxtōs ex ōre exspuentem
Dentilegum scīlicet eum fēcerat Entellus. Caput etiam
tumōre māgnō tumēbat, quem sī Zōpyrus ille physiōgnōmōn
vīdisset omnium sapientissimum hominum esse dīxisset.
Gladiātōrēs.