Wij wandelen door eene uiterst vruchtbare streek: frissche weilanden
en golvende akkers aan alle zijden. Ginds, in de verte, vertoonen zich
de zilveren toppen der hooge blinkerts, badende in den zonnegloed,
terwijl hunne hellingen als in een lichten nevelsluier gehuld zijn, die
de schilderachtigste lichteffecten in het leven roept. Op en tegen de
duinen groeien struiken en heesters en eikenopslag; kleine boschjes
schakeeren het landschap, dat allengs een ander, een pittoresker
karakter aanneemt. De weg loopt langs den voet van het duin, aan
de andere zijde door akkers begrensd. Aan alles is het merkbaar,
dat wij de zee naderen. Daar ligt een dorp voor ons: eene lange en
vrij breede straat, met boomen beplant, en ter wederzijde van die
hoofdstraat nog enkele buurten en stegen: wij zijn te Westkappel.
Westkappel of West-Kapelle was, volgens de overlevering, in overoude
tijden eene aanzienlijke koopstad, aan de uiterste westpunt van
Walcheren gelegen. Naar Melis Stoke verhaalt, zou Willebrord hier
het Evangelie verkondigd en het beeld van een afgod, door onzen
kroniekschrijver Mercurius genoemd, verbroken hebben. Wat hiervan zij,
zooveel is zeker, dat Westkappel in de middeleeuwen eene welvarende
stad was, die een niet onbelangrijken handel dreef en vooral ook door
de vischvangst bloeide. Men zegt, dat in de zestiende eeuw, voor den
aanvang der troebelen, jaarlijks zes-en-dertig buizen van Westkappel
op de haringvangst uitvoeren; hare zeerechten waren algemeen bekend en
bleven gedeeltelijk tot 1795 van kracht. Tot de welvaart der stad droeg
zeker de bepaling bij der oude keur, dat ieder, die te West-Kapelle het
poorterrecht begeerde en verwierf, moest zweeren minstens drie jaar
lang de poorterij te zullen houden. De onlusten der zestiende eeuw
waren echter voor de onversterkte, weerlooze stad zeer noodlottig,
en bewogen velen hunne woonplaats naar elders, naar Middelburg of
Vlissingen, over te brengen.
Het meest had en heeft zij nog thans te lijden gehad en nog steeds
te duchten van de zee, aan wier geweldigste aanvallen deze voorpost
van Walcheren in dubbele mate is blootgesteld. Meermalen werden
de natuurlijke of kunstmatige zeeweringen vernield, en moesten de
inwoners van Westkappel voor den steeds verder doordringenden vijand
terugwijken. Het tegenwoordige dorp staat dan ook niet meer op dezelfde
plaats, waar de voormalige stad verrees; bereids in 1470 werd de thans
afgebrande kerk, waarvan alleen de toren, tot vuurtoren ingericht,
nog over is, landwaarts in herbouwd, omdat de vroegere kerk door de
zee verzwolgen was.
Het eenvoudige dorp bezit eene merkwaardigheid, die zelden
nalaat vooral de aandacht van vreemdelingen te trekken: de groote
westkappelsche dijk, een der belangrijkste zeeweringen van ons
vaderland. Langs dit uitstekend gedeelte der walcherensche kust, zijn
de duinen sedert lang weggeslagen, zoodat men tot andere middelen
de toevlucht moest nemen, om den aanval der zee te keeren, die, hier
doorbrekende, het gansche eiland met ondergang zou bedreigen. Om die
ramp te voorkomen, is een zeer zware dijk opgeworpen, die eene lengte
heeft van drieduizend-driehonderd-twee-en-vijftig el, en eene hoogte
van ongeveer vier el boven volzee. Behalve door dezen geweldigen dijk,
wordt de kust nog verdedigd door hoofden en paalwerk: de jaarlijksche
onderhoudskosten dezer zeewering bedragen gemiddeld negentigduizend
gulden.
Op het stadhuis te West-Kapelle zijn nog, in een oud handschrift de
volgende woorden te lezen: "Opten veerthienden dach van Julius, int
jaer Ons Heeren duysent-vijfhondert-veertig, was hier tot Westcapel,
den hoogen, edelsten, mogensten, victorieusten, en welgebooren Heere,
ons genadigste Prince ende machtigste Keizer van Roome, Koninck
van Spangien, Carolus, omme alle de nieuwe dycken te visiteeren,
zoo hier te Westcapelle, als oock omtrent te Gasthuise; ende alsdoen
wierden hier eerst die staketten gesteld ende gemaeckt; ende schonk die
werkluyden, die daer stonden en heyden, drie dobbele ducaten; ende van
hier trok hy voorts na Westhove, by den prelaet, genaamt Heer Floris,
Abt van Onzer Liever Vrouwenklooster binnen Middelburgh."--Deze dijk,
die aldus reeds kort na zijn aanleg de eer van een keizerlijk bezoek
ontving, bleef eene groote aantrekkingskracht uitoefenen,--ook Napoleon
I bezocht den westkappelschen dijk;--en oefent nog steeds een machtigen
invloed uit op geheel het leven der bewoners van West-Kapelle, die
van ouder tot ouder dijkwerkers zijn. De groote dijk, van wiens behoud
aller leven en welvaart afhing, was steeds het voorwerp van aller zorg,
van aller liefde en belangstelling. Als, in het onstuimige najaar,
de noordwesten orkaan bulderend door de lucht gierde, en de geweldige
golven der opgezweepte Noordzee, in dolle woede, stormliepen tegen
den machtigen dijk, dan werd in West-Kapelle de alarmklok geluid, dan
ging de omroeper rond door het dorp, slaande op zijn koperen bekken,
en roepende met luider stem:
Nood! nood! groote nood!
Klein en groot.
Arm en rijk,
Al naar den dijk!
En op die roepstem bleef niemand achter, en betrok ieder de gevaarvolle
post, waar plicht en eer hem riep.
De dijkwerkers zijn in ploegen van ongeveer dertig man elk
verdeeld. Tegenwoordig zijn er zeven ploegen timmerlieden, vijf
ploegen rijswerkers, en nog eene dertiende ploeg, die vroeger eene
soort van reserve vormde, en die met de werkzaamheden belast is,
welke noch door de timmerlieden, noch door de rijswerkers worden
uitgevoerd. Naar men zegt, zouden de timmerlieden de afstammelingen
zijn van de oudste bewoners van West-Kapelle, en de rijswerkers
die van later aangekomen kolonisten. De vroegere reserve-ploeg,
oneigenlijk de elfde genoemd, bestaat uit de nakomelingen van lieden,
die in de vorige eeuw het poorterrecht van West-Kapelle verwierven,
en aan wie, bij uitzondering, werd vergund, de dijkwerkers behulpzaam
te zijn. De mannelijke afstammelingen van een dijkwerker hebben het
recht mede in het gilde opgenomen te worden.
Iedere ploeg heeft een eigen opperhoofd, baas genoemd, en een eigen
boekhouder: beiden worden door de werklieden gekozen. Moet er een
of ander werk worden uitgevoerd, dan geeft de opzichter daarvan aan
de bazen kennis, die aanstonds de ploegen bijeenroepen; de jongst
aangekomenen verrichten de boodschappen en doen de oproepingen. Als
de knapen ongeveer dertien jaar oud zijn, worden zij bij eene ploeg
ingedeeld, en moeten dan, gedurende een jaar, beurtelings de leden
der vereeniging bijeenroepen.
De opneming in het gilde geschiedt met zekere plechtigheid. De
kandidaat moet, alvorens toegelaten te worden, door de bres gaan: dat
wil zeggen, tusschen twee rijen jongelieden, die hem van alle kanten
stooten en duwen. Als deze ceremonie is afgeloopen, wordt hij voor
den baas gevoerd, die hem zijne verplichtingen voorhoudt, en voor wien
hij de belofte aflegt, dat hij die trouw nakomen zal. Daarna begeeft
de ploeg zich naar de herberg, waar het nieuwe lid zijne kameraden
op jenever moet trakteeren.
De scheiding tusschen de timmerlieden en de rijswerkers wordt zeer
streng volgehouden. Elke afdeeling heeft haar eigen herberg, en in
die herberg heeft weder iedere ploeg haar eigen tafel. De timmerlieden
vereenigen zich in het Kasteel van Batavia, en de rijswerkers in den
Oranjeboom, waar ook een achtervertrek bestemd is voor de zoogenaamde
elfde ploeg. Alleen aan het zetten van stroomatten arbeiden allen te
zamen. De opzichters verdeelen daartoe den dijk in zooveel vakken,
als er ploegen zijn, en wijzen aan iedere ploeg het dijkvak aan,
dat met stroomatten moet worden bezet.
De betaaldag, drift genoemd, is een feestdag voor het geheele
dorp. Elke ploeg begeeft zich naar haar eigen herberg, waar de baas
het geld op de tafel uitstort, en de boekhouder voor ieder zijn deel
uittelt, zonder dat daarover ooit verschil ontstaat. Men weet dat
hij dagelijks, met groote nauwgezetheid, aanteekening heeft gehouden
van het door ieder verrichte werk en het hem toekomend loon. Bij die
verdeeling krijgt een jongen een derde gedeelte; twee jaar later een
half part; dan vijf zesde deel, en eindelijk het volle loon van een
volwassene. De boekhouder zegt hoeveel ieder verdiend heeft, en de
baas deelt het geld uit. De vertering in de herberg is voor algemeene
rekening. Er wordt niet anders gedronken dan klare jenever. Een tinnen
kan met dat vocht gevuld, staat op de tafel; daarnaast staat een glas,
dat onophoudelijk geledigd en weder gevuld wordt, en voortdurend
van hand tot hand rondgaat. Toch ontstaat er bij zulke gelegenheden
maar zeer zelden twist. Indien een der werklieden wat lastig wordt en
ruzie zoekt, leggen de anderen hem het stilzwijgen op; baat dit niet,
dan wordt hij eenvoudig de deur uitgezet. De kastelein mag echter
daarbij niet tusschen beiden komen, en nog veel minder de policie of
de veldwachter.
De policie is over het algemeen bij het volk niet bijster bemind:
maar de westkappelsche dijkwerkers onderscheiden zich bijzonder door
hun onverzoenlijke vijandschap tegen alles wat, van verre of nabij,
met de policie in betrekking staat. Dit gaat zoo ver, dat in de
herbergen van West-Kapelle nog het oude gebruik heerscht, dat aan
geen agent van policie vergunt, nevens de anderen in de gelagkamer
plaats te nemen. Men houdt er in de herberg een eigenaardig glas, een
glas zonder voet, diendersglaasje genaamd, op na, dat in één teug moet
worden geledigd; den agent van policie, die in de herberg mocht komen,
wordt zulk een glaasje gegeven, dat uitsluitend voor hem bestemd is.
Uit dit gilde der dijkwerkers van West-Kapelle zijn uitstekende mannen
voortgekomen, die zich ook in ruimer werkkring een grooten naam hebben
verworven en tot hoogen rang in de maatschappij zijn opgeklommen. De
beroemdste dezer zonen van West-Kapelle is wel de voor eenige jaren,
in hoogen ouderdom overleden hoofdingenieur van den waterstaat,
Abraham Caland, die, van onvermogende ouders geboren, door eigen vlijt
en volhardende inspanning zich eene schitterende toekomst bereidde,
en tot de bekwaamste waterbouwkundigen van Nederland behoorde.
In 1872 telde West-Kapelle een bevolking van ruim tweeduizend inwoners,
de dijkwerkers daaronder begrepen. Naar men ons verhaalde, heeft de
belasting op het gedistilleerd, alleen in deze gemeente, in sommige
jaren eene som van zestienduizend gulden opgebracht! Een cijfer, wel
geschikt om den voorstanders der afschaffing een schrik op het lijf te
jagen! De glazen, waaruit de dijkwerkers hun jenever drinken, mokjes
genaamd, zijn tamelijk groot, maar niet diep. Kleine glaasjes worden
niet gebruikt. Toch, hoezeer dit overmatig drankgebruik ongetwijfeld is
af te keuren, hebben de dijkwerkers van West-Kapelle, schoon wij hen
meer dan eens in de herberg zagen, volstrekt niet het voorkomen van
lieden, die zich in den eigenlijken zin des woords aan dronkenschap
schuldig maken.
In 1845 werd de dijk door geweldige stormvloeden aanmerkelijk
beschadigd, en verkeerde het eiland in dreigend gevaar. Zoo als altijd,
bevond zich de hoofdopziener der dijksdirectie van Walcheren op den
dijk, en wees aan de verschillende werklieden de punten aan, waar
hulp en versterking noodig was. Bij zulke gelegenheden wordt door een
eigenaardig spel beslist, wie zich naar een of ander aangewezen punt
moet begeven. De dijkwerkers werpen hunne lange messen in de hoogte,
en moeten raden, welke zijde van het mes bij het vallen boven zal
komen, die waarop het fabriekmerk staat of de andere. Dit spel heet
neertje of oppertje; zij die goed raden, hebben de voorkeur bij de
aanwijzing van het werk.
De bewoners van West-Kapelle houden zich ook bezig met landbouw
en veeteelt, maar kunnen toch niet velen dat gij ze als boeren
beschouwt. Zij zijn een eigenaardig slag van volk: kloek en sterk
van lichaamsbouw, opgeruimd van aard, wel wat ruw, maar toch ook
vriendelijk en voorkomend, met een groote mate van onafhankelijkheid
in karakter en manieren. De voortdurende aanraking met het machtige
element, waarmede zij sedert eeuwen rusteloos hebben te strijden,
heeft aan hun aard en voorkomen zekere zelfstandigheid, zeker gevoel
van eigenwaarde en kracht gegeven, dat hen ook inderdaad van de gewone
type der landlieden zeer kennelijk onderscheidt. Hoe zou het ook anders
kunnen? Daar grijpen, aan dezen vergeten uithoek des lands, vaak
geweldige worstelingen plaats, daar wordt gekampt op leven en dood;
daar worden meermalen heldendaden bedreven, daden van zelfopoffering
en onverschrokken toewijding, die niet in de geschiedboeken worden
opgeteekend, maar alleen voortleven in de heugenis van hen, die er
getuigen van waren. Ik beschouwde ze met eerbied, die dijkwerkers
van West-Kapelle: inderdaad, ze zijn een uitgelezen keurbende, aan
wie een gewichtige post is toevertrouwd: zij ook, en zij niet het
minst, hebben te waken voor de eer van het zeeuwsche wapenschild,
voor de waarheid van het fiere devies: Luctor et emergo: ik worstel en
drijf boven! Ontzonk hun de moed, bezweken zij een oogenblik in den
telkens hernieuwden strijd, dan ware het gedaan met Zeelands roem,
dan ware het schoone eiland onredbaar verloren. Niet waar, waar zoo
zware plichten op de schouders rusten en zoo nobel worden vervuld,
daar ergert ge u niet aan misschien wat al te ongekunstelde uiting
van het gevoel van eigenwaarde en eigen kracht, dat in de breede
borst dezer worstelaars met de baren woont?
De groote dijk ziet op sommige punten zwart van de musschen, die
ijverig de graankorreltjes oppikken, nog hier en daar in het stroo
achtergebleven. Boven de dammen en paalhoofden vliegen gansche zwermen
kraaien, aangelokt door de mosselen, die tusschen en op de steenen
en het wier der dammen en de paalhoofden talrijke koloniën hebben
gevestigd. De kraaien woelen met haar snavel de mosselen los, en
vliegen dan met haar prooi zoo hoog mogelijk in de lucht, tot zij een
steen hebben gevonden, waarop zij dan de mossel laten nedervallen. Door
den val, die zelden mist, wordt natuurlijk de schelp verbrijzeld,
zoodat de kraai op haar gemak het arme weekdier ophappen kan.
Wij hadden er op gerekend, nog voor den avond van West-Kapelle
te zullen vertrekken; maar de zon daalde ter kimme, en nog hadden
wij den dijk niet verlaten, die voor mijn reisgenoot eene bijkans
onwederstaanbare aantrekkelijkheid bleek te bezitten. Die "ring in
den neus van den grooten leviathan" boeide hem zoo zeer, dat hij ter
nauwernood aan eten of drinken dacht. Intusschen was het nu meer dan
tijd om aan heengaan te denken.
"Zullen wij nog heden avond naar Middelburg terugkeeren?
--Neen, dat kan niet meer.
--Waar kunnen wij eten en logeeren?
--In het Kasteel van Batavia."
Wij treden binnen. Eene groote, flink gebouwde kasteleines, met
heldere blauwe oogen en sterk sprekende trekken, staat achter de
toonbank in de gelagkamer. Zij draagt haar vijftig jaar met eere,
en het zeeuwsche landkostuum kleedt haar goed.
"Kunt gij ons vleesch geven?
--Neen.
--Zoo. Wat hebt gij dan om ons te geven?
--Eieren.
--Goed.
--En dan een eierkoek met salade.
--Heel goed. Hebt ge ook wijn?
--Ja wel.
--Nog beter. Goed en niet duur?
--Best en goedkoop.
Wij waren vroolijk gestemd, en weldra in gesprek gewikkeld met de
bezoekers der herberg, allen lieden uit West-Kapelle. Het eenvoudig
maal was spoedig gereed; en na een dag in de open lucht en aan het
strand doorgebracht, lieten wij ons de eieren, de omelet en de salade
met aardappelen en boter zeer goed smaken. De kasteleinesse had er
zelve schik in, ons te zien eten en drinken; zij praatte en lachte
met ons; blijkbaar hadden wij haar hart gestolen, want de fraaiste
kamer van de herberg werd ons tot nachtverblijf aangewezen.
Den volgenden morgen waren wij reeds ten zes uur op de been. Mijn
vriend wilde nog een laatste bezoek aan den dijk brengen, eer wij
het ontbijt gebruikten.
Wij stonden voor het dijkhuis, het huis der directie, aan het einde
van het dorp, tegen den dijk gelegen. Voor dat huis strekt zich een
grasperk uit, het Groentje genoemd, waar zich des zondags de jeugd
van West-Kapelle verzamelt om te spelen of te praten. Dit grasperk
vervangt hier de plaats van de klassieke klapbank (praatbank, klappen
beduidt praten) die men in Zeeland, vooral in Zuid-Beveland, aantreft,
en die meestal rondom den stam van een wilgenboom is aangebracht. In
sommige dorpen is het zoogenaamde vischhuis--vischhuus, zoo als men
hier zegt--of wel een of andere molenterp, de algemeene verzamelplaats.
En nu nog een laatsten blik op den dijk, zoo rustig en kalm, zoo
indrukwekkend krachtig daar voor ons oprijzende, op dezen stillen
liefelijken zomermorgen. Moge hij nog lang de trouwe wachter blijven
van het bloeiende eiland, dat zich in zijne hoede veilig rekent.
Van West-Kapelle begaven wij ons naar Domburg: eene alleraardigste
badplaats in miniatuur. Het dorp ligt aan, ik zou bijna kunnen zeggen
te midden van een fraai, schilderachtig bosch, dat tot de beroemdheden
van Walcheren behoort, en ook inderdaad een bezoek overwaard is. De
meeste huizen zijn tot het verhuren van kamers ingericht, en liggen
in de schaduw van het geboomte; het dorp zelf leunt tegen den hoogen
duinzoom, van welks toppen men bijkans het gansche eiland overziet. In
het Schuttershof, waar wij afstapten, vindt men eene zeer goede tafel.
In het koor der kerk worden eenige romeinsche oudheden bewaard, hier
in den omtrek opgedolven, onder anderen steenen met beelden van de
raadselachtige godin Nehalennia, en eenige andere beeldwerken van
niet veel beteekenis.
Domburg wordt in den zomer druk bezocht, zoowel door badgasten, als
door vreemden, die daarheen een uitstapje maken: want een tochtje naar
Domburg behoort tot de plichten van iederen fatsoenlijken toerist op
Walcheren. De streek doet denken aan den omtrek van Haarlem of aan de
scheveningsche boschjes bij 's Gravenhage; niemand, die eenig gevoel
voor frisch en ongekunsteld natuurschoon heeft, zal zich een dag, in
den omtrek van Domburg doorgebracht, beklagen; het aan bekoorlijke
plekjes zoo rijke bosch laat bij iederen bezoeker ongetwijfeld de
aangenaamste herinneringen achter.
Niet verre van Domburg ligt de buitenplaats Overduin, het eigendom van
Jonkheer de Jonge van Ellemeet, wiens prachtige verzameling teekeningen
en aquarellen en wiens volledige verzameling der verschillende uitgaven
van Cats en van velerlei andere stukken en merkwaardigheden op Cats
betrekking hebbende, algemeen bekend is. Zij, die in September 1872
het letterkundig congres te Middelburg hebben bijgewoond, zullen wel
nimmer den aangenamen dag vergeten, hun door de echt-gentlemanlike
gastvrijheid van den heer van Overduin bereid.