Seagen wy by ús koarte biskôging oer Fryslâns _skriftenkennisse_ al, ho
folle ûnwissens hwet bigjinsel en fêste opfetting oanbilanget, dêryn
waernommen wirde kin, sadet it in ûnbihaechlike saek liket in
letterkindige skiednis to skriuwen, hweryn rekkenskip hâlden wirde scoe
mei de foarnaemste geastlike streamingen, skerper en pynliker fiele wy
dit brek, dat men hast bigjinselleazens neame moat, as wy neigeane it
forrin fen de fryske _taelstriid_. Ommers de letterkinde, samling fen
uterings, lyk hja yn ’t earste plak is, fen forskillend-tinkende, faek
hjarsels tsjinsprekkende persoanen, scil jimmer bûnt en tige forskieden
wêze, al mei men easkje, det de ûnderskate bigjinsels mei de nedige
fêstens fordigene wirde; mar yn de taelstriid, hwer mar ien great doel
wêze mei, nammentlik de machtichste en meast bliuwende krêft oan de
sprake ta to foegjen, en hwer eltse persoanlike opfetting heart to
fordwinen for de algemiene, mei men dochs forwachtsje bliken to finen,
dy tsjûgje fen _ien_ great wollen en dy ’t lyk as kompasnidlen op fier
fen eltsoar lizzende kriten, wize nei ien fêst doel. Ut it fortretlike
fyt, det soks yn ús taelstriid oars is, mei men lykwol net ôfliede det
it fryske folts sels net wit, hwet it wol, en gjin fêste, dûrjende
winsken hawwe scoe, mar inkeld en allinne dit, det de foarmannen, de
geastlike lieders fen in folts, dy ’t as gefolch fen riker en riper
ûntwikkeling, forlearden de ienfâldige wizens, gjin hichte hienen fen
de ynlikste winsken fen de lânsljuwe, dy ’t efter hjar stienen, en yn
hjar bisiikjen der klearrichheit fen to krijen, kamen ta ûnderskate
útkomsten.
Langlêsten waerd my thússtjûrd „de Koarte Oanwizing,” in wirkje dat
foarâl om de lytse kronyk oer de fryske taelbiweging, hweryn it lokt is
neffens de tiidsrige oan to jaen, hwet der foarâl bilangryk wier yn ús
taelstriid, sûnder dochs it oersjoch út eltsoar to skoerren, mear goeds
ta stân bringe kin as somlike wiidweidige biskôgings, dy ’t neat
betters witte to dwaen, as in tankliet to sjongen oan de treflikens fen
it selskip.[5] En ien fen de earste dingen, dy ’t myn oandacht wer
namen, lyk as al sa faken as ik lies fen fryske taelstriid, wier, ho ’t
al dizze minsken, forneamd fen namme, krêftich fen die en mei praktysk
forstân rom seine, neist eltsoar bouwe en timmerje, sûnder foar hjar to
hawwen ien soarchfâldich útwirke bistek, hwernei hja hjar dieden dwaen
kinne sûnder earnstich biskôgjen en moedleas mimerjen. Freget men dizze
ljuwe fol earlike en suvere bilangstelling, hokfor bitinken al hjar
hânneljen laet, den uterje hja, nei yen in skoftke twiveljend oansjoen
to hawwen, kypjend en stoarjend yn dizige fierte, as wier der biskreaun
hwet hja sochten, mei minlike rêstigens it âlde, wol-bikende wird: „Ut
ljeafde for ús tael, ús folts, ús lân.” En wis, sok in blier andert
makket him dy ’t it heart in amerij bliid en lokkich, yn ’e oertsjûging
det men rekkenje mei op fruchtbere útkomst as sok in tal minsken, dy ’t
safolle mear witte as wy, yet steande oan de poarte fen ús libben,
forklearring jowe fen de ynlikste fieling for dizze moaije, hast
hillige saek; mar ringen komt wer de âlde ûnforsetlike twivel. Twivel
net oan de wierheit fen dizze forklearring, hwent dat wier wol in
missedie en ûnwirdich (hm!), mar twivel eft sok in utering, sels
hwennear it wird mei de die yn ienklang is, foldwaende wêze scil, en yn
steat op ’en dûr sa folle, en foarâl wirk fen sok in bliuwende wirdij
ta stân to bringen, as nedich is en wy wol jerne seagen.
[5] Bjuster hinderlik is lykwol wer det de liedende ljuwe dizze kronyk
dalik biskôgen as in gelegenheit om eltsoar fortsjinne en ûnfortsjinne
plomkes út to rikken. In kras foarbyld: in oars goedmienend man,
hwaens wirk as taelstrider, lyk as bikend wêze mei, foarâl hjirút
bistiet, det hy sims op sok in treflike wize soarge for it miel nei de
Algemiene Gearkomste en hwaens bitsjutting dos it bêst oanjown wirdt
mei in wolsprekkend stilswijen, wirdt yn it foarwird hildige om syn
geskiktens en goed ynsjoch by ’t oanpakken fen saken. Us foeget to
hoopjen det men fen sok in plomke rynskens njonkelytsen genôch krije
scil.
Ho bryk de neikommende forgeliking ek wêze mei, ik moat der wol efkes
op wize, omdet ik soarch haw det ûnredsume minsken yn hjar iver yn
dizze forhânling opfettings to finen, dy ’t mei eltsoar yn striid
binne, my forkeard forstean koenen en in gehaspel mei ûnsuvere
redenaesjes wer it gefolch wêze scoe: al kin der by de persoanlike
kinstkwesje net genôch klam op lein wirde, det hwet easke wirdt, is it
fielen en tinken fen in inkeld skriuwer, ho apart dat ek wêze mei, by
de taelstriid moat eltse persoanlike fieling ta swijen brocht wirde om
to folgjen ien great bigjinsel, dat fen de measte striders goed neamd
en oannommen waerd. En as men de dieden fen ús fryske striders (net
langer skriuwers nou) soarchfâldich biskôget en in liedende geast dêryn
bisiket to finen, den komt der wis, ho goed men ek biachtet, det al
dizze dieden tsjûgje fen machtige ljeafde, de twivel eft dizze geast
wol ea bistie, en, slimmer, noutiids wol libbet.
Al rekkenje ik my net yn steat, in weardige miening út to sprekken oer
de ûnderwiis-bifoardering, dy ’t safolle suver trochtinken, praktysk
ynsjoch en djippe bisprekking foreasket, de saek is to dúdlik in
foarbyld, om ta to ljochtsjen hwet ik mien, den det ik dit stilswijend
foarbygoan scoe. Dit witte wy sikersonk allegear tige skoan, det it
ûnderwiis yn ’t Frysk lange jierren tafek bliuwe moat en det wy tige
blier glimkje scoene, as it mar tafek wier op alle skoallen yn ús lân
(men scil hjiroan wenne moatte, det ik troch de bank mei _ús lân_
Fryslân mien, wylst ik it hiele keninkryk neam _it ryk_, omdet ik
biswier meitsje it wird „gewest” yn ’e mûle to nimmen). Mar woloan,
tinke wy der ús yn, det moarn de dei in minlike ingel op ierde
delsaeide, dy ’t ús tasei, det hwet wy oer it ûnderwiis winsken, ta
stân komme scoe, den wier it gefolch dalik krêftige striid, dy ’t
fensels wer forroun ta persoanlike rûzje en salang oanhold, det de
ingel mijen, mar moanjend, freegje moast om hwet gauwer biskie, det hja
mei de tynge fen de winsk nei de kriten fen it ljocht opwjokje koe,
foardet hja troch de kjeld op dizze keale wrâld bifêrzen wier. Hwent
somliken scoene fen bitinken wêze, det it wol it treflikst bislút like
yn hiel it lân op alle skoallen it Frysk to biwarjen as tafek, oaren as
hjar miening yn ’t formidden bringe, det it fen eltse kant biskôge
sûnder twivel it bêste wier it Frysk en Hollânsk like folle romte to
jaen, wylst in trêdde partij it ûnderwiis hielendal barre litte woe yn
it Frysk, mei derneist it Hollânsk as tafek. En nei minskelike
birekkening scoe de ingel wachtsje moatte oan it ein der dagen.
Dit brek oan ienriedigens is hjirtroch wol it bêst to forklearjen, det
de mannen fen it selskip, ynsafier ik neigean kin, allegearre miskien
mei útsûndering fen H. Sytstra,[6] oer hwa ’t ik oant nou ta mear
stúdzje makke haw, hwet syn dichterlik wirk as hwet syn
selskipsstreevjen oanbilanget, fen de miening útgien binne, det men
bisiikje moast to foarderjen trêd foar trêd en det men, earst nei
útfier jown to hawwen oan ien plan, neigean moast hwet as twad wirk it
winskelikst en nedichst like. Faken sprekt hjir dúdlik út ús frysk aerd
en libbensopfetting, dy der in tige biswier tsjin meitsje ek mar ien
hea-raei mear op ’e foarke to nimmen, as men foarút troch strange
birekkening wis wit tille to kinnen, dy ’t ljeaver hwet stadich en
eltse kear weroan oerlizzend to wirk giet. Mar it gefolch is, det by in
demokratysk regearjend selskip, hwer’t alle saken fen mear as gewoane
biteikenis foarlein wirde oan de Algemiene Gearkomste, men elts
eagenblik stiet to mimerjen hokker wei men ynslaen moat, om, as men
einlings in bislút naem, to ûnderfinen, det wer in oar in oare kant
opwol, hwerfen in fortretlik-stadich en dûrjend mieningsskeel it
gefolch is. Noutiids foarâl, wylst it op eltse Gearkomste en mear yet
yn it hiele selskips-libben bliken docht, det der in krityske geast him
bigjint to oppenearjen tsjin de dieden en plannen fen it Haedbistjûr,
wirdt it jimmer dúdliker hok in gefaer der bistiet, det de krêften fen
it Selskip to neate gean scille troch inerlike striid. By elts nij plan
bistiet der great forskaet fen miening en opfetting, sadet in
bûtensteander dy ’t net op de hichte is mei it tinken fen de
selskipsleden, wer fêster groun en greater frijdom kriget for syn
oertsjûging, det de Friezen wol wis in sin hawwe eltsoar yn de tsjillen
to riden, dat faek machtiger twingt as de ljeafde for de sprake en it
rêstich biskôgjen fen hwet wol it bêste wier for hjar bloei.
[6] Yn it bisit fen syn soan O.H. Sytstra binne yet forskate brieven
oer út ’e briefwiksel twisken H.S. en Tiede Dykstra; scoe ús samler
der net ta komme kinne yn Forjit-My-Net-Fryslân hjirút iepenbier to
meitsjen, hwet mei de taelstriid yn forbân stiet?
Mar ûnwiten-better as in foarderjen-trêd-for-trêd, om as útfier jown
waerd oan ien plan, nei to gean, hweroan men nou de measte oandacht
tsjinnet to wijen, is dochs ek earst fêst to stellen in
fier-útstrieljend doel, dat lyk it stjerte twinkeljend ús leart stadich
mar wis de rjochte wei to bigean. As men earst wit, hweroan men yen to
hâlden hat en jimmer syn tinzen fêstiget op it fiere wyt, dat men
ienris, sij it ek nei tsjientallen, tritichtallen jierren, winsket to
birikken, den scil men, kommen oan in krúswei, allinne mar nei dy
stjerre hawwe to sjên, om mei in fornoegjende wissens fierder to gean,
dy ’t like folle krêften jowt as de twivel binimt. Den hoecht men
allinne mar op yens hoede to wêzen, om, fen de stjerre forlaet, net mei
to brimstige hast de wei to bigean, sadet men stroffelet ef, slimmer
yette, warch delfalt, ear ’t men kaem hwer ’t men wêze woe; en hawwe wy
yn ús frysk aerd, dat nea net talit de sokken deryn to setten, as men
it ôfdwaen kin mei stadich traepjen, dat fij is fen alle oerdwealskens,
mar oanstiet op rêstich en forstânnich hânneljen, net in treflik biwiis
det sok in útlitten dwaen dalik gjin geneed hat? Litte wy dos earst ús
eagen iependwaen for dizze minlike stjerre, det wy net mear hoege roun
to taesten yn in nearzich tsjuster, hweryn wy eang binne for kûlen en
sûgende sompen; hwent do ’t ik niis spriek fen in doel _fêst to
stellen_, wier myn sizzen ûnsuver.
En nou moat ik, howol it my moeit, in wird sizze det forskaten ûnder
myn lêzers rou en hird yn de earen klinke scil, en meitsje, det men, as
men troch myn foarste haedstikken yet gjin genôch wirdearringe for myn
wirk krige hie, wol tige frjemd tsjinoer my komme scil to stean: de
mannen fen de fryske tael wolle blyn wêze en blyn bliuwe, omdet hja
eang binne it ljocht net forneare to kinnen; hja doare de strange,
moedige trochfiering fen hjar eigen bigjinsels net oan, hja sjogge der
tsjin oan to dwaen lyk it herte hjar talústeret. Myn frjeonen en ik
lykwol scille, wol fier fen sok in tsjoed foarbyld nei to folgjen, it
jimmerwer útsprekke, oant twivel net mear bistean kin:
Ho lange tiden fen striid der ek foarby gean moatte, ear ’t wy it
birikke, jimmer bliuwt it it eigentlik doel fen ús taelbiweging, det
_de fryske tael_ wer komt yn ’t bisit fen al hjar rjochten, det hja dos
_wer wirde scil de hearskjende_ tael yn ús lân en it Hollânsk allinne
op ús skoallen leard wirdt, om ús bûten it lân dochs rêdde to kinnen;
en det, mochten de hollânske ljuwe hjiryn oanlieding fine yn kommende
tiden de fryske taelstriid mei lytse en feninige middeltsjes tsjin to
wirkjen—ta hjar eare moat sein wirde, det dit hjarren ûnwirdich wêze
scoe—hja allinnich de skild der fen binne, det ús striid, noutiids
inkeld miend tsjin hjar sprake, keard wirde koe tsjin hjarren sels.[7]
[7] It liket my ta, det men yn Hollân, dêr ’t men ek sa folle fieling
hat for de flaemske biweging, oan sok sizzen gjin niget hat.
Sikersonk moat it yen binije, det nei hûndert lange en ûnderfiningsrike
jierren fen taelstriid en taelbiweging der yet jimmer ljuwe libje,
foaroansteande yn ûntwikkeling en faken frisse, to wirdearjen
bioefeners fen ús letterkinde, dy ’t as hja hearre, hwet elts
forstânnich-biskôgjende lêzer ôflaet út hjar skriuwen oer ljeafde for
de âlde sprake en biwarjen fen it folksaerd, fen kleare bare
forwûndering en oerstjûrens gjin wird mear to sizzen witte; hienen hja
den sims forwachte en winske, det biwûnderjende lêzers al de
klinkklank, út in nea net warge, jimmer troch-njuentsjende mûle
streamd, lyk de mistreastige drippen op in tjirmjende hjerstdei, mar
hâlde scoene for tiid-koartsjende lietkes-sûnder-ynhâld?
Mear yet; somliken, lokkigernôch net talryk ûnder de Friezen dy ’t yn
steat wierne hjarsels to bliuwen, mar binammen to finen by sokken, dy
’t ûnder ynfloed fen falske biskaving neibauwend it dwaen fen saneamd
heech-ûntwikkelen, hjarsels bispotlik meitsje by Fries en net-Fries
(foarâl ûnder de heareboeren binne hja yet tsjok), witte yen mei
bjuster-binijd troanjemint to forheljen, det _it Fryslân for de Friezen
en it Frysk_ net oerienkomt mei de geast fen de tiid, striidt mei de
miene opfettings, en mei ûnfordildich skokskouderjen fen
hearink-noch-ta-hwerom-dêr-yet-mear-oer-to-praten is men wol sa
frjeonlik as syn miening mei to dielen, det sok in doel dochs net mear
to birikken is. Ien fen de grouwélichste uterings oer dit stik fen
saken is earne to lêzen by Jan fen ’e Gaestmar (quousqe tandem!), dy ’t
dêryn bliken docht him sa doelleas en stjûrleas driuwe to litten det
wy, njonkenlytsen bigripend det by dizze dekadint fen H. Sytstra en
Pieter Jelles eltse skittering net wytget fen edelstien, dochs
oanstriid hawwe yn in minder ljeaflik wird, as wy wend binne to brûken,
ús forheardens to forklankjen; dizze strider den wit mei to dielen, det
immen, dy ’t mei him praette oer fryske ûnderwiissaken, as syn miening
to kennen joech, det it ús wyt wier op de skoalle it Hollânsk to
forfangen troch de eigen tael (hwermei hy net ienris sa fier mis wier),
om dêroan, tinkelik yn in nidige rite ta to foegjen—ik helje oan út myn
ûnthâld—„sa ûnsinnich wirdt nou ús skreppen forknoeid!” Hjir hawwe wy
dos in man, dy ’t nei ’t er sels yn in rombommich dicht forklearret,
mei foarenoan stiet yn de fryske taelstriid en teffens biwiiz’get it
wierlike doel fen hiel ús wirk net to forstean en it sels bistiet lilk
to sjên, as in oar it sahwet liket to bigripen. Litte wy nou dochs
einlings ris, iepen lyk it ljuwe fen ús stamme past, en dúdlik derfor
útkomme, det it wol wis ús ljeafste winsk is de tael, dy ’t wy heech
sette omdet it in diel is fen ús libben en fen it bistean fen ús lân,
wer it plak to jaen dat hjar takomt en as keninginne dos ús skoallen
binnen to lieden; mar det wy, ynsjênde det in inkeld slachte dit doel
net birikt, yn ’t earst tofreden, howol net bliid, wêze scille as de
sprake as tafek wer in plakje wint op alle skoallen yn Frysk-sprekkende
kontreijen, dit net hâldend for it ein fen it ein, mar for it bigjin
fen ’t bigjin. Allinne troch mei in rom herte dizze wirden oer to
nimmen, scil men bitizing en ûnienigens yn it frysk libben witte tsjin
to gean, hwet sûnder mis barre moat, as wy ús kâns op oerwinning
biwarje wolle; inkeld troch dit to uterjen hâlde wy heech ús forneamde
oprjochtens en earlikens—ommers skandlik is it, as men oerlizzend in
trêd docht en wytgjend wirdt der sein: „wit, dêr jinsen is it doel,
hwer ’t er einlings bilânje wol”, swiet-glimkjend to sizzen: „Dochs
net, dochs net, goede ljuwe; skielk forlitte wy dizze wei en doarmje
hwet roun yn de mieden”.
Jowe wy dos ta, det ús doel is to birikken hwet ik niis oantsjutte, den
bliuwt de frage allinne, ho ’t wy safier komme, sûnder mear fen ús
krêften to forliezen, as wy misse wolle, en hwennear de lêste die in
krânse lizze scil op ús striid, net langer for it bihâld, mar _for it
rjocht fen ús sprake_, en _for it wach-hâlden fen ús folksaerd_.
En sûnder nou mei oerstjûre wirden de lêste forhearlikjend romje to
wollen, scoe ik dochs sizze, det wy wirdearjende wirden uterje meije
oer it karakter fen ús stamme, dat yn tweintich ieuwen him sa tige lyk
bleau, det fen forfal gjin praet is, allike min dos fen teikens, dy ’t
wytgje fen hastige dead. De krêft, hwerop jimmer hiel ús folts greatsk
wier, bleau yn wêzen, en earder helle hy oan as er ôfnaem; hwet dit
oanbilanget is it iennichste, dêr ’t wy net kâld for bliuwe meije, de
soarch det dizze krêft him net bigjint yn to spannen for bigjinsels en
winsken, dy ’t frjemd binne oan ús hillichst doel. En dêrom is in
sprekker as de hear de Zee, hwaens wirden jimmerwer wize op it forbân
twisken ús folts en syn tael, for ús sok in weardich bisit: fen tige
bilang scoe it den ek wêze, as it Selskip fen 1844, op oanrieden en
ûnder lieding fen it Haedbistjûr ljuwe, fen hwa ’t men wist, det hja
genôch talint hienen en ljeafde for ús tael, oanfitere hjar bitinken yn
it iepenbier to uterjen en hjarren de bêste wegen wiisde. It wirk fen
sokke ljuwe mei men yn gjin gefal propaganda-meitsjen neame, lyk as de
hear Sipma dit earne docht,—ommers sa hjit allinne it bisiikjen oanhing
to winnen for tinsbylden fen de minsken; sprekkers as dêr ’t ik niis op
doelde, wize it folts allinne op syn plicht tsjinoer syn sprake, ef
oars en better sein: moedigje it stjerlik folts oan yn syn to skrutele
ljeafde for de tael, dy ’t him jown waerd fen de ûnstjerlike, fen God
bisiele natûr. Hjirmei forfalt aldergeloks ek it biswier fen de hear
Sipma, det ús lânsljuwe troch de bank net folle fiele for sok in
propaganda, hwent, mei it wier wêze, det in Fries fij is fen ropperij
for bûtenwenstige dingen, dêr ’t er yn syn deistich libben neat mei to
dwaen hawwe wol, it folts fielt jimmer for syn ljeafde.—Lykwol fergje
wy fen de fryske foarmannen yn dit stik fen saken fierders net mear; op
de krêft fen it folksaerd mei men sikerwier bitrouwe, sadet wy nou nei
to gean hawwe, ho ’t wy de taelbloei it bêst forsoargje en bifoarderje.
Omdet in tael ûntstien is like goed ûnder ynfloeden, dy tsjûgje fen
mear as minskelike macht, as ûnder de twang en it wollen fen de
wrâldbiwenners, bistiet ek hja út siele en lichum, eat dat ivich bliuwt
en in ringen weiwirdend omskot, it lichum: de tael dy ’t jimmeroan
brûkt wirdt fen deistige minsken, en de siele: de utering fen it
krêftichste minskelik fielen yn bliuwende wirden; ef koarter en faeks
bigrypliker sein: in folsleine tael bistiet út in _sprake_ yn de meast
oarspronkelike biteikenis fen it wird en út in _letterkinde_. As wy yn
wierheit it goed miene mei de bloei fen ús tael, scille wy goed dwaen
ús oandacht oan dizze beide dielen to wijen, hwertwisken sa folle mûlk
harmonije bistean moat; for beide scil soarge wirden moatte, hwent in
ûnsuvere sprake by in heechfielde letterkinde is in grouwel, like goed
as in fris ûntwikkele sprake, dy ’t nea hjar rykdom liene koe om wirk
to leverjen fen dûrjende wirdij.
Hwet nou nedich is om ús _letterkinde_ to bringen ta in hichte, det men
der ek as strang oardieljend kritikus mei achting oer sprekke kin, is,
scil men miene, al wiidweidich oanjown yn haedstikken II en III fen dit
wirkje. Dochs moat men wol bitinke, det ik it op dy siden allinne hie
oer omstânnichheden, hwerfen ik biwiiz’ge det hja for ús doel it
ginstichst wierne—sa de stifting fen Fryslân—en oer de wei, dy ’t de
fryske kinst yn to slaen hat, as hja hjar alteast better ûntwikkelje
wol—persoanlike en ûntwikkelingskinst—wylst ik stilswijend ûnderstelde,
bitrouwend op it achttal jonge frjeonen om my hinne, det der genôch
opkommende Friezen binne, yn steat de bloei fen ús letterkinde to
stypjen. En sikerwier bin ik dêrfen oertsjûge, det nou ’t it Selskip
fen 1844 der ta komme koe oan myn forsiik to foldwaen, wy folle moais
to biwûnderjen krije scille hwerfen wy foartiids gjin ealgjen hienen,
mar ho ’t in oanwinst fen sok in tal ûnthjittende, dielswize hjar nou
al uterjende skriuwers, stoffe wêze mei for bliere tofredenens, dit
bliuwt dêrom net minder wier det, ear ’t wy rêstich en wol-fornoege de
takomst tomjitte sjogge, dit tal op syn alderminst trijeris sa great
wêze moat. Dêrom bliuwt it de plicht fen ús allegearre, soarchfâldich
nei to gean eft wy jonge Friezen oan to wizen witte, mei oanliz for
wirkdiedige letterkindige stúdzje en hwaens ûntwikkeling net to
winskjen oerlit; en hwa scoenen hjir better for yn de gelegenheit wêze
as de ûnderwizers, minsken, hwerûnder forskate binne mei fieling for de
fryske saek en dy ’t jimmerwer sjogge, hwet yn de bern it measte
ûnthjit? Ik wiis hjir foarâl op it foarbyld fen de hear Sipma fen
Snits, dy ’t sûnder twivel yn dit stik fen saken al mear goeds ta stân
wist to bringen as somlike ûnderwizers op it lân, dy ’t dochs tahâlde
yn ’t formidden fen Frysk-pratende ljuwe. Litte wy ús lykwol foarâl to
wacht nimme, dizze jonge skriuwers opskoattelje to wollen yn in
steatlike foriening mei forheven karbrieven en oandwaenlike
talittingsdeftichheden, lyk wy dy to biwûnderjen krigen by it boun Jong
Fryslân, hwerfen de oprop, forslaggen en mear sok moais as in net to
dylgjen mislediging fen ús tael opnommen waerden yn de selskipsboekjes!
Forhâlding fen frjeonskip mei bloeije twisken hjar, dy ’t yn letter
dagen to soargjen hawwe scille for forriking fen ús skriftenkennisse,
mar hwêrom dochs dizze jonge geasten ta eltsoar bringe to wollen yn in
duf en skimmelich boun, hwerfen de leden alderearst
paedfynders-tsjinsten to dwaen hawwe for it Selskip, dat dochs ek wol
bigrypt, ho ’t de earste langstme fen in jong en krêftich minske is in
folsleine frijdom? Wis, it plan fen ús Gaestmarder Hear, sa in stik ef
tritich aeijen ûnder syn wjokken to lizzen, om dêr den kinstners út to
brieden fen like machtich talint as sines, wier wol treflik fen wizens
en tige to priizgjen om syn minlike bidêstens, mar de waermte, nedich
ta it ûntwikkeljen fen libben, like der net to wêzen, en do ’t, slimmer
yet, op in stikelfjild in jongfaem hânnen fol taelkindich sie bigoun to
struijen, strûsde de hoanne by de him tabitroude aeijen wei. Sels in
foriening fen fryske letterkindigen kin allinne tsjoeds ta stân bringe
en is bûtendat neist en tsjin it Selskip net nedich; de jonge skriuwers
scoenen ek wol swak fen moed en lef fen bitinken wêze moatte, as hja,
oanfitere fen wizer liedsljuwe, yn hjar striid for persoanlike kinst
stipe en die-krêftich holpen troch it útjaen fen it Wykblêd, yet langen
nei mear.
Hwent hjirmei is wol alles oanjown, hwet men fergje mei fen it Selskip
en alle Friezen, om to meitsjen, det ús letterkinde net mei noed en
eangstme de rêd-oansweevjende folgjende jierren hoecht ôf to wachtsjen,
lykwol net hwet men to dwaen hat om de nedige en winskelike suverens
fen de _spritsen_ tael to biwarjen. Al seagen wy yn haedstik III, det
wy yn de ûntwikkeljende utering teffens in machtich middel hawwe ef
foarmje kinne om hollânske ynfloeden tsjin to gean, dochs knibbelje wy
net mei sok in forearjende oanbidding for hjar del, det wy, hwet
taelsuverens oanbilanget, alle heil fen hjar forwachtsje wolle, en it
sizzen wer uterje, troch de Friezen sa jamk yn ’e mûle nommen: „Sa
hawwe wy den yn ’t earst al wer genôch út ’e wei set.” Ommers dizze
kinst moat yn it deistich libben krêftige wjerklank fine yn de praktyk
fen skoalle, rjochtseale, tsjerke, as de ynfloed dêrfen útgean scil, dy
’t wy ús tinke; hjiroer yet inkelde wirden, dy ’t ik lykwol bidoel as
in persoanlike miening, hwerfen de krektens miskien maklik yn kiif
steld wirde kin, omdet ik, lyk men faeks al opmirken hat, better op dré
bliuw, as ik oer kinstsaken praet.
1o. Oer it _ûnderwiis yn Frysk_ fornimme wy net folle mear as nou en
den in treastleaze en fortretlike meidieling, det de saek net to bêst
flotsje wol, omdet der sa folle biswieren oan fêst sitte, sadet wy
eltse kear wer in ljeaflike gelegenheit hawwe, om der ris binijd oer
nei to mimerjen, hokker biswieren dochs wol sa wichtich wêze meije, det
sok in bilangrike saek net genôch ta syn rjocht komt. Troch de bank
liket men der yet al eang fen to wêzen yn ’t iepenbier op dizze
ûnginstige omstânnichheden klam to lizzen, howol it eltsenien dúdlik
wêze moat, det de biswieren, as hja yn wierheit sa machtich binne,
inkeld oerwoun wirde kinne trochdet mear as oant nou ta, it hiele folts
meiwirket. Ik hoopje, det men my myn frage net kwea ôfnimme scil,
hwerom men bûtensteanders net earlik mei dizze biswieren bikend makke,
ljeafst yn de selskipsboekjes ef, hwennear men fen bitinken wier, det
sa de stimme yet troch to min minsken fornommen wirde scoe, troch in
rige artikels bygelyks yn de Ljouwerter Krante?[8] It fryske folts hat
der sûnder mis rjocht op, dúdliker fen hjarren, dy ’t bineamd waerden
for dizze taek en sa faken al bliken joegen, der ek for birekkene to
wêzen, oer sok in geastelik bilang ynljochte to wirden; it is myn
oertsjûging det de biswieren, ho skriklik hja den ek wêze meije, net sa
kretenzysk-doalhôfeftich binne, ef alteast ien scil de útwyk wol to
wizen witte.
[8] Hwa ’t der op wize, det yn 1906 de Ljouwerter wegere oan it
Forsiikskrift oan Deputearre Steaten plak to jaen, scoe bitinke, det
der do praet wier fen in oanbigjin, noutiids fen in fierder gean op in
ienris ynsleine wei.
2o. It mei bikend wêze, det ús _rjochterlike macht_ for fierwei it
greatste diel wol foldwaende op ’e hichte is mei ús tael, om tsjûgen en
biskildigen, dy ’t hjar ljeaver yn de eigen sprake uterje, to fetsjen,
mar nimmen hearde der yet fen, det de president ek yn it Frysk frege,
hwet dochs scoene men hoopje, net yn striid mei de algemiene rykswetten
wêze scil.
Men scoe witte wolle ef dit to forklearjen is, trochdet dizze hearen ús
tael net machtich binne, ef trochdet hja hjar ljeaver hâlde oan it
brûkme, dat lange ieuwen trou folge waerd. Yn ’t earste gefal scoe men
der by nije bineamings op oanstean kinne de rjochterlike macht yn ús
lân ek oan Friezen ta to bitrouwen, wylst yn ’t oarde men inkeld
wachtsje kin, ef den nimmen moed genôch hat to hânneljen, lyk as er
sels wol ynsjocht, det it it meast praktysk is.
3o. Hwet nou de _tsjerke_ oanbilanget, liket it my ta, det trefliker as
in hopen gepraet en geskriuw, hwermei men meastal net mear opsjit, as
det de partijen fêster bisletten en grimmitiger as ea foar eltsoar
komme to stean, is in ienfâldige die as dy fen ds. Wumkes en oaren,
hwaens moedich weagjen net nôch to wirdearjen is for it bilang fen ús
tael. Ik stean der dos mei klam op oan, det dit foarbyld hwerfen wy
moaije útkomsten seagen, neifolge wirde scil troch allegearre, dy ’t
hjar dêrfor birekkene achtsje, en scoe it in prizenswirde die neame as
sokken, dy ’t hjarsels net bitrouden, der oer gear komme koene, ds.
Wumkes ris út to noegjen, ek yn hjar plak de hillige saken to
bihânneljen yn ús eigen tael, det de fieling for it Frysk by ús
lânsljuwe yet krêftiger wirdt. Hat ienris dit streevjen folle oanhing
foun, hwerop wy rekkenje meije, nou ’t wy al goed gefolch waernimme fen
it alderearste bigjin, den scille de tsjerkerieden en gemeinteleden
fensels ta it ynsjoch komme hok in weardich ding it is, yn in frysk
doarp in Fries as harder to hawwen, en men scil bitsjuttende oanwinst
krige hawwe for ús taelstriid.[9]
[9] Yn dit forbân bring ik myn oprjochte hilde oan ’e tsjerkerie fen
Dearsum dy ’t, sa ’t ik fornaem, Ds Wumkes sels útnoege dêr in fryske
preek to hâlden.
Fierders is der yet in saek, dy ’t howol faeks net sa bilangryk yn
wêzen en ynfloed as de trije boppe-neamde biwizen for de brûksumens fen
ús tael yn en bûten it deistich libben, docht net forwaerloazge wirde
mei, omdet ek hja folle goeds dwaen kin for de taelsuverens. Yn ’t
miene sein hearsket der ûnder de jongerein fen ús folts in ljeaflike
ûnforskilligens for de fryske saek, hokker sloppens slim kwea nommen
wirde kin, om ’t fierwei de measten nea net hearden fen in
sikerwier-bitsjuttende taelstriid, to min alteast om der ek mar in
bytsje bilangstelling for to fielen. Wol leannet it dos de moeite, ris
nei to gean eft der ek bûten it Selskip, toaniel-forienings en sa mear,
neat dien wirde kin om in ein to meitsjen oan dit ûnwit, en ek it
opkommende Fryslân to winnen for hwet wezentlik syn plicht is.
Miskien scoe in forstânnige, mar dêrom net minder libbene, organisaesje
fen ús fryske jonkheit ûnder fryske lieding goeds dwaen kinne, hwerby
men foarâl hjirom tinke moast, det men jonge minsken net oanfiterje mei
ta droege taelstúdzje, sûnder det men as tsjinwicht soarget for
útspanning yn sport, dy ’t lokkich tsjinwirdich yn ús lân him ek mear
en mear bigjint to ûntjaen. To’n earsten wier it al tige moai as wy
keats-, iisklubs ensf. der ta krije koene de stive, offisieele
hollânske tael, dy ’t faek sok in ûnbihaechlik stimpel jowt oan de oars
sa sellige byienkomsten, to forfangen troch dy fen eigen groun. Wylst
ik dit wirkje skriuw, ben ik yet drok dwaende mei it útwirkjen fen de
plannen hwerop ik hjir doel, sadet ik, howol it my moeit om ’t ik jerne
sa dúdlik mûlk bin, hjiroer wol de ûngaedlike meidieling dwaen moat,
det ik my yet net yn steat achtsje oer dit stik fen saken praktyske rie
to jaen. Mar tinkelik haw ik letter wol gelegenheit op dizze saek yn
Forjit My Net ef Fryslân werom to kommen, hwet yn safier ek better is,
det ik den troch earst it útfier fen myn plannen hjir en dêr bisocht to
hawwen, sels oardielje kin oer hjar geskiktens.
Om in goed oersjoch to biwarjen oer de fryske taelstriid en de
foarnaemste middels fetsje wy efkes gear:
As ús winsken, dy ’t ik útspriek yn it bigjin fen dit haedstik, ea
forwezentlike wirde scille, moatte wy ús oandacht wije oan
1. de fieling fen it folts for syn tael; dizze ljeafde wirdt wol it
treflikst oanmoedige troch sprekkers as de hear de Zee, dy ’t lykwol
hjiryn net allinne stean bliuwe mei;