Neidet ik yn myn earste haedstik, dat inkeld as ynlieding neamd en
biskôge wirde wol, biwiizge haw, det like goed de omstânnichheden op
steatkindich-stoffelik as op letterkindich-geastelik gebiet in nije
oplibbing rjochtfirdigje, al jow ik foartdalik ta, det in biweging, dy
’t sokke bilangrike herfoarmings fordigenet, striid to weech bringe
moat mei de mol-bline bihâldende partij, is my nou meiien de wei
oanwiisd, dy ’t ik yn de neikommende haedstikken yn to slaen hawwe
scil: ho fortretlik my it wird ek yn de earen klinkt, ik scil nou it
program útwirkje moatte, dat wy ús tinke, it teffens taljochtsjend,
hwer it bliken docht det soks nedich is, troch teikenjende
bisûnderheden. De folkskinst-saek glimket my minlik ta, en om ’t ik
njonkenlytsen foar ’t forstân bigjin to krijen det it foarâl dizze
kwesje is, dy ’t in hopen kwea stiftet yn ús tael,—miskien wol mei,
omdet út eangstme for de geast fen ’e heech-forneamde Omkes, eigentlik
yet nimmen him sa dúdlik en iepen utere hat, det wy krigen in
forhâlding fen bigjinsel neist, ef earder tsjin bigjinsel, ynpleats fen
in ûnwis, op falske forearing en biwûndering rêstend gesach boppe in
stúnjend, ûndúdlik, protteljend forset,—mien ik hjirmei bigjinne to
moatten.
Ik liz der klam op, det yn it neikommende de sizwizen „folkskinst” en
„persoanlike kinst” troch my yn in hwet oare bitsjutting brûkt wirde
scille, as troch de bank deroan jown wirdt, en det men dizze ûnderskate
bigripen ljeaver net troch eltsoar helje moat. Ta dizze lytse wiziging
yn de biteikenis wird ik wol twongen, omdet ik oars jimmerwer yn pleats
fen dizze maklik-koarte sizwizen forklearrings to jaen hie fen in pear
rigels lang.
Under _folkskinst_ forstean ik den yn dit forbân: de kinst, lyk as
dizze fen skriuwers levere wirdt, dy ’t yn ’t earste plak by hjar sels
freegje, hokker ynfloed hjar wirk op it hiele folk hawwe moat, en nei
dizze frage biandere to hawwen, mei opset sin hjar skriften sa skriuwe,
det nei minskelike birekkening de ynfloed op de folkslêzers tichte komt
by de útwirking, dy ’t men winsket. De folkskinstner nimt dos
opsettelik de skriuwtrant oan, dy tsjinstich is om syn wirk sa bikend
mûlk to meitsjen, hy mei dit den dwaen út lytsgeastige earsucht ef om
’t er oertsjûge is, det er in wiere en suvere saek tsjinnet, hwerfor
folle oanhing nedich liket. Under folkskinst forstean ik hjir dos net
de kinst dy ’t opklinkt út it hert fen it folk sels.
En oard mien ik, as ik de sizwize _persoanlike kinst_ brûk, de kinst dy
’t ûntstiet út ynlik-waerme, wier-twingende fieling, hwerby de kinstner
allinne syn oandacht wijt oan de oandwaning, de utering dêrfen en hwet
neffens syn ynsjên de suverste harmonije wêze scil twisken dizze beide,
sûnder det op ’t egenblik fen skriuwen ef sjongen tocht wirdt oan
ynfloed op bûtensteanders. De persoanlike kinstner giet dos út fen de
opfetting det syn kinst yn ’t earste plak fen bilang wêze wol for de
kinde fen it minskelik wêzen, en is fen bitinken, det sûnder de
uteringswize to forleegjen en to forknoeijen, syn kinst dochs birikke
scil de ljuwe, dy ’t er birikke wol, to sizzen: de minsken, dy ’t mei
him yn ûntwikkeling en oanliz lyk steane ef dêrnei streevje. In
persoanlik kinstner kin dos like folle, ja mear ynfloed útoefenje op in
hiel folts as de folkskinstner, as hy fielt en tinkt lyk as de geast
fen it hiele folts dat docht.
Dizze twa opfettings binne fensels fjouwerkant mei eltsoar yn striid;
men kin dy beide hearskers net tagelyk tsjinje. Ear ’t de jong-fryske
biweging hjar yn dit wirkje for ien fen beiden oppenearret, wolle wy
efkes neigean ho ’t dizze striid yn de fryske letterkinde roun is, al
scil sok in biskôging miskien hwet oan ’e bûtenkant bliuwe moatte,
omdet it bistek fen dit boekje in wiidweidige en djippe bihânneling net
talit; hjir kin dat punt allinne by de meast forneamden fen ús
skriuwers ûndersocht wirde.
Ik rekkenje nou de skiednis fen ús letterkinde to bigjinnen yn de tiid
det Gysbert Japiks de moed fynt, yn in tael, dy ’t men oan syn dagen ta
biskôge hie as in wylde sprake, hweryn gjin taelkindige rigels en
wetten to bikennen wierne en dy ’t algemien neamd waerd as in
boerich-rûch dialekt, de forklanking fen syn ynlikst fielen en syn
suverst tinken to bisiikjen. Ommers de wetten, lânsrjochten, kroniken,
testaminten ensf. dy ’t yet ta it Ald-Frysk bihearre, hawwe foarsiker
rike wirdij for de ûntwikkelingsrin for ús tael, mar sels de dreechste
learde yn dizze skriften scil hopelik wol tajaen, det, mei de naïve,
bernlike foarm eat hawwe, dat ús oanlûkt, dochs fen letterkindige
wearde yn dit sakenwirk mar in bytsje to bikennen is. En dit kin like
min tsjinspritsen wirde, det de Rymlerije fen Gysbert Japiks, ho folle
moeite letter ek fryske folksmannen dien hawwe hjar lêzers wiis to
meitsjen det dizze suverste fen ús dichters, hwaens wirk fortsjinnet
neist dat fen Hooft neamd to wirden, eigentlik mar in tige gewoan
folksrimeler wier—okkerdeis krige ik yet in boekje fen W. Dykstra yn
hânnen, dat miskien in lytse blomlêzing forbylde moast en der ’t dizze
it yn bistien hie, stikken út de Rymlerije ôfprintsje to litten neist
minderwirdich wirk fen saneamde dichters, dy ’t nou lokkich frijwol
forgetten binne—wol wis in samling is fen fersen, for in diel ûntstien
omdet se sa opklonken yn it moed fen de dichter, en for in diel skreaun
út ljeafde for de tael. Der kin gjin twivel bistean ef Gysbert Japiks
scoe, as ien him forsocht hie bigrypliker to skriuwen, om fen mear
deistige lêzers fette wirde to kinnen, dit field hawwe as in swiere
mislediging for syn kinst; honear hy somlike minsken haegje woe mei syn
wirk—ik tink oan in man as S. A. Gabbema—den wiernen it jimmer ljuwe,
dy ’t mei him lyk stienen yn ûntwikkeling en djipte fen fielen, ef fen
hwa ’t de dichter alteast miende, det soks it gefal wier. Syn dichten
binne inkeld „út ljeafde for de tael ûndernommen” en nearne docht it
bliken, det de skriuwer sels in oansjênlik tal lêzers forwachtet; yn
dat gefal hie syn skriuwtrant hiel oars wêze moatten, hast hie ik sein:
hie Gysbert Japiks gjin dichter wêze kinnen. Hwet Starter oanbilanget,
miskien det men fen dizze mei rjocht sizze kin, det er by it skriuwen
fen syn wirk in dúdlik byld fen syn fryske lêzers foar eagen hawn hat,
en det men him dos biskildigje mei fen de folkskinst bioefene to
hawwen, al bliuwt it fensels ek mûlk—howol it myn miening net is—, det
Starter in lytse, machtleaze geast wier, dy ’t net better koe. Mar sels
as men oannimt, det it him ynmoed wier de folkskinst to forrykjen, den
scil men my dochs net ûntstride kinne, det dit in bigjin liket, dat wis
net folle goeds for de heech priizge folkskinst ûnthjit: Starter neist
Gysbert Japiks.
Oardel ieu folget, dy ’t wy rêstich ûnbispritsen litte kinne: de psalm
biriming fen Althuysen kin net biskôge wirde, om ’t in oersetting,
hwerby maklik eltse persoanlike opfetting op ’e eftergroun rekket, for
ús doel gjin wearde hat en de oare skriften út dizze tsjustere tiden
binne net bilangrikernôch om se hjir ien foar ien nei to gean.
De greate striid twisken persoanlike- en folkskinst bigjint mei foarse
krêft earst yn de XIXde ieu, in striid dy ’t foarâl ek hjirom ús
oandacht fortsjinnet, det ûnderskate foarmannen hjar net dúdlik
rekkenskip jowe fen de saek, dy ’t se fordigenje, sims hjar sels
tsjinsprekke, mei de mûle oare opfettings forkindigje as hwerfen hjar
dieden bliken dogge, om den wer hâldfêst to siikjen oan de miening, dy
’t hja oars al lang as forâldere ôfsward hiene. _Hjirtroch_ is de
tizeboel ûntstien, dy ’t men tsjinwirdich gewoanlik de skiednis fen de
fryske letterkinde yn de lêste hûndert jier neamt, det de machtige,
alles oerhearskjende frage: persoanlike kinst ef folkskinst? nea net yn
al syn krêft en suver dúdlik sjoen waerd, de lêzers net wisten hwet hja
oan de skriuwers hienen, somlike skriuwers der net efter komme koenen
hwet hja fen hjar broerren tinke moasten en om mei it nuverste to
bisluten, fierwei de measte skriuwers gjin klearrichheit krigen oer
hjar sels.[2]
[2] Men scil wiis dwaen mei foar eagen to hâlden, det as der yn it
folgjende in rju ginstige ynfloed taskreaun wirdt oan in dichter ef
proazaist, dit inkeld jildt yn forgeliking mei it algemien peil fen ús
skriftenkennisse, sûnder det ik dermei sizze wol, det er wearde hie
for de wiere, boppe folts en tael steande, kinst.
Dalik komme wy al to stean foar in frjemd en lêstich gefal, as wy
sjogge ho ’t de broerren Halbertsma, fen hwa wy om hjarren gjin skande
oan te dwaen, net oannimme meije det se hjar ynlikste fieling
útspritsen hawwe yn de skriften, letter samle yn de „Rimen en Teltsjes”
en dy ’t wol neamd wirde moatte as de lieders fen de folkskinst, faken,
miskien omdet dizze kinst hjar op ’en dûr net foldwaen koe, hjar witte
los to meitsjen fen it ivich en ûntreastelik tinken oan: ho ’t de
lêzers tsjinoer hjar skriften stean scille, om efkes in pear
persoanlike ferskes to skriuwen en den, as wiernen hja forheard en eang
oer dizze skriklike forhevenheit, hjar wer deltommelje to litten yn de
walchelike folkskinst-sompe. En binije kin it yen den net, det hjar
persoanlike kinst meastentiids sa breklik en ûnfolslein is, det de
namme _dichter_ hjar ûnmûlk jown wirde mei, as men alteast earlik
bliuwe wol, wylst hjar folkskinst, dy ’t men oars net bioardielje kin
as nei de útwirking op de lêzers, om net to praten fen goedens en
bêstens—hwent folkskinst easket oare wirdearringe—dochs ridlik sterk
liket to wêzen. Mar, hwet for ús it bilangrykst is: hwet is it doel fen
hjar bisiikjen, hwet stelle hja hjar foar to birikken mei hjar
folkskinst? „Gewoan-minskelike earsucht wier it, dy ’t hjar ta skriuwen
twong, en omdet hja eangen det hjar talinten for it Hollânsk to swak
wierne, namen hja it Frysk for kar, dat yet gjin greate letterkinde
hie, dy ’t de forstânnelike draechkrêft fen it folts net to boppe gyng,
sadet hja dêr aerdich fêst op biwûndering rekkenje koenen,” hear ik
tsjinwirdich faek sizzen; it is slim to wjerlizzen, mar dochs mien ik
groun to hawwen in oare opfetting as earliker en binliker to
fordigenjen: de Halberstma’s meije faek nearzige breklik skreaun hawwe,
it hat hjar oprjochte bidoeling west de yndodde ljeafde for hjar tael
by de Friezen wer wekker to meitsjen.
Mei der by de Halbertsma’s by riten twivel bistean, hokker wei hja
ynslaen woenen ta lok fen de fryske taelbloei, en greate forwûndering
hielendal to bigripen wêze, as in lêzer fen ús dagen nei min efte mear
misselik wirden to wêzen fen somlike flauwiteiten-steapelingen yn de
útdijde Lapekoer hommels komt to stean for in fers, hweryn dúdlik wirdt
det der bisocht is ynlike fieling to uterjen, hwet wol mislearje moast
omdet de oanbiddene folkskinst dochs in hwet forleegjende ynfloed liket
to hawwen, fêst en rêstich stiet der tsjinoer de persoan fen Harmen
Sytstra, op ien nei de greatste dichter yn hiel ús letterkinde en yn
safier wy neigean kinne ek it heechst steand as man fen krêftich
karakter, dichter fen ienfâldich-suvere fieling, dy ’t de earenamme
„strider” wiswier fortsjinnet, en wol for alle kommende tiden yn
Fryslân in noegjend foarbyld bliuwe scil. By him is twivel ûnmûlk: is
twivel net in oertsjûgjend biwiis fen swakkens? Syn ljeafde for de
tael, hwerfen hy de krêft en dos de bisibbens mei him sels trochfielt,
is sa great, det hy, dy ’t ek hjiryn de earste is, ta it ynsjoch komt,
det men allinne den yn útlânske kringen de binlike achting for ús
sprake krije scil, hwennear dizze biwiiz’ge hat lûden en wirden to
bisitten om de suverste fieling to forklankjen; dêrom is it, det hy der
net oan tinke kin folkskinst, dat is: greate-bernekinst to jaen en
sjongt hy hiel syn libben út, sûnder de humor, lyk as men it troch de
bank neamt, fen de Halbertsma’s, mar sims yn sokke forheven, earnstige
klanken, det wy, dy ’t mienden wiis to wêzen en wolwittend, fiele ús
lytsens en ûnwit. Oan de ljuwe fen ús tiden, dy ’t hjar net skamje yn
’t iepenbier to sizzen det hja for ús fryske kinst Dokterom mear fen
bilang achtsje as dizze forgetten dichter, doch ik it útstel yn it
Ingelsk ris oer to setten somlike Regine-sangen en de Lapekoer; om ’t
de dichterlike en bliuwende wearde fen in wirk nea net better oan ’t
ljocht komt as by oersettings, scoenen wy sûnder mis den fen sokken út
it lân oer ’e sé, dy ’t yn steat wiernen hjarren in suver oardiel to
foarmjen, in miening to hearren krije, dy ’t net bjuster ginstich wier
for de Halbertsma’s. En H. Sytstra is in tige persoanlik dichter.
Yn de rige fen de foarnaemste skriuwers heart de namme fen Tsjibbe
Gearts net forswein to wirden, de frjeon fen ús allegearre, dy ’t gâns
trefliker as de Halbertsma’s wist fen hokker aerd de humor is, dy ’t
sikerwier djip leit yn de fryske folkssiele. Hy, de dichterlike
proazeskriuwer en de proazayske dichter, dy’t fen it hiele libben in
tige eigen opfetting biwarret en al hwet bart en foroaret yn ’e wrâld
op bisûndere, op ’t each koartswilige, mar suvere wize sjocht en wit to
teikenjen, tinkt der al like min as syn frjeon Sytstra oer, de maklike,
sloppe folkskinst to bioefenjen;[3] docht it bliken, det syn skriften
de Friezen better oansteane, den is det allinne hjirút to forklearjen
det hy, dy ’t yn ûntwikkelens jimmer fier de mindere fen syn skerpe
frjeon bleau, troch dit brek forhindere weard sa heech boppe de
forstânskrêften fen it folts to rizen, as dizze yn steat wier to dwaen.
Oer alles, hwet him de moeite wirdich tinkt, seit hy iepen lyk in bern,
syn oprjochte miening, dy ’t faek yn ’t earst ús hwet bryk en nuver
taliket, mar dy ’t by earlike biskôging dochs hiel hwet wizer blykt to
wêzen as wy yn ’t bigjin wol leauwe woene; alles, hweroan hy niget hat,
forhellet hy op sa’n bliere, ljochte wize, det wy, swier-tillende
minsken fen de soargjende, oerweagjende en biskôgjende tweintichste
ieu, ús lichter en rommer to moed fiele, as wy wylst de hjerstrein
tikket tsjin skriemende finsters, wer bisletten hawwe syn samling „Ald
en Nij” ris nei to slaen, in wirk fen hiel hwet kinstiger en biskaefder
ynhâld as de faek rouwe „Rimen en Teltsjes”. En Tsjibbe Gearts is in
persoanlik-dichterlik skriuwer.
[3] Inkelde aerdige en krekte dingen, dêr ’t men wol jerne mear fen
witte woe, seit dizze skriuwer yn syn „In healûre yn ’e Skimerjoun”:
sj. Ald en Nij, dl. I, s. 82.
Neist him mei as oarspronkelik en puntich forheller-biskôger neamd
wirde de hear C. Wielsma, de iennichste humoristyske, ef hjir earder
koartswilige skriuwer, dy ’t ús oerbleaun is fen it alear sa greate
tal. It sterker ef swakker didaktysk karakter, dat it eigenaerdige,
sims sels it foarnaemste is yn syn measte stikken, scoe him al bilette
de folkskinst to bioefenjen, omdet dizze net folle romte jowt oan
persoanlike opfettings, ef hja moatte mei opset sin al sa forknoeid en
forwrongen wêze, det hja wierlik ynslagge omdet hja mei soarchfâldige
birekkening spritsen binne nei it herte fen it folts. Mar mei sok in
minderwirdige skriuwersrêdsumens is lokkich de hear Wielsma—yn safier
ik in eigen oardiel foarmje mei oer syn wirk, hwerfen it my moeit sizze
to moatten, det ik it net allegear lêzen haw, om ’t it my oant nou ta
ûnmûlk wier syn forsprate bydragen yn de Ljouwerter Krante machtich to
wirden—nea net to wirk gien; as man fen wier-heechsteand karakter hat
hy hwet „om him hinne” barde, dúdlik útteikene, faken efkes goedmienend
útlake en sims mei glimkjend antlit pript yn syn puntige wirden. De
foarm fen syn wirk mocht ienfâldich-bifettelik wêze, hwet maklik to
forklearjen is út syn eigen aerd, dat rjocht op it doel ôfgiet sûnder
in oermiettige opheapping fen wirden, dy ’t allinne it kleare minder
dúdlik meitsje,—foarâl de ynhâld, de geast fen syn stikken tsjûget
krêftigernôch fen in tige persoanlike libbensopfetting, om fêst to
stellen, det Wielsma persoanlike kinst joech.
En det persoanlike kinst, al hâldt se hjar nea op mei fyn-biskôgjend en
oerweagjend nei to gean eft hjar utering wol sterkernôch is _ef_ om de
lêzers oan ’t laitsjen _ef_ oan ’t trieneagjen to krijen, dochs greate
ynfloed hawwe kin op it geastelik fielen en de letterkindige
ûntwikkeling fen hiel in kinst-earm folk—fornoegjend forskynsel dit,
omdet men der aerdich wis út ôfliede mei, det yn lektuer de kliber like
goed opkliuwe kin nei de hichte fen de skriuwer, as de dichter him
forleegje ta de fieling fen it folk—dit wirdt wer oertsjûgjend
biwiiz’ge troch de treflike útwirking, dy ’t de Rispinge fen Piter
Jelles hie op de fryske lêzers. En grif jowt it moed oan de ljuwe, dy
’t de saek fen de persoanlike kinst fordigenje, det men fen dit wirk
nearne sizzen heard hat, det de ynhâld to dreech wier en de tinzen, yn
krêftige, sims foarse en sims stil-dreamende fersen forklanke, nea net
to heech gyngen for de fettingskrêft fen de lêzers; wis, it „Frysk
bloed, tsjoch op!” klinkt yette yn ear-forskûrrende meldijen oer ús
lege lânsdouwen, en folle oare sjongsume en stroffelige lieten steane
yet heech yn de achting fen ús lânsljuwe, mar men mei bitwivelje eft
der ûnder hiel dizze klanken-chaos ien sang is, dy ’t mei mear wijïng
en stille nocht songen wirdt as „Oan ’e kant fen ’e mar”, it fers dat
tagelyk—hege útsûndering ûnder de fryske poëzije fen de lêste tritich
jier—de meast strang-krityske bioardieling lokkich trochstean kin. For
it hiele fryske jongfolk, de ûnthjittende feinten binammen scil sûnder
twivel de Rispinge, just omdet dizze samling yn alles it krekte,
soarchfâldich-útwirke byld is fen in heech-minskelik fielingslibben,
bliuwe it hearlikste „confiteor”, de suverste forklanking fen in
krêftige libbensoertsjûging en de striid, nedich om dizze hichte to
birikken. By Piter Jelles merkbite wy fierders de treastlike
bisûnderheit, det, mei de folkskinst syn forleegjende ynfloed twingend
útoefenje hwennear in skriuwer, dy ’t hjar hildiget as it heechste,
bisiket for de aerdichheit ek ris in rymke to skriuwen, dat
wjerspegelet de oandwaning fen eigen moed, de persoanlike kinst, sels
hwennear de dichter fielt det it nedich wêze koe syn utering for in
egenblik yn safier gewelt oan to dwaen, det dizze de lêzer ienfâldiger
en bigrypliker yn de earen klinke scil, dochs yet oan dizze twongen
utering in haegjend en suver lûd wit mei to dielen. Ik wiis hjir op it
greate forskeel, dat yen opfalt as de skriuwer fen „Mostert nei de
Mieltiid” hommels bisiket him dichterlik to uterjen yn „de Blide
Bernkes” en as de dichter fen „de Striid om it Heechste” in fers
skriuwt as „de Priisfraech”, dat howol bidoeld as folksrym dochs bleaun
is in haechlik dicht. Wer reauntsje ik myn refrein: en Piter Jelles
bioefen’t de persoanlike dichtkinst.
In skriuwer dy ’t neamd wirde moat, net omdet hy de brede lagen fen it
folk wist to birikken, mar mear om de wier-dichterlike wearde fen syn
wirk, hweryn de stimmichste ienfâld syn doel liket to wêzen, is sûnder
twivel Dr. Schepers; ho ’t men der elts egenblik ek klam oplizze mei
det yn syn fersen greate technyske en taelkindige brekken foarkomme—ik
wol oannimme, det dizze ûnginstige miening net ûnder ynfloed fen
oerginst foarme is—dochs bliuwt it fêst, det syn dichten for de
letterkindige skiednis fen ús tael fen ’t measte bilang binne. Hwent hy
is it, dy ’t as men oardielje mei nei it foarwird yn syn „Gedichten” it
earst merkbyt, det in striid twisken folkskinst en persoanlike kinst
geande is, en mei it each dêrop de jonge skriuwers oanret, yn hjar wirk
hjar inerlikst fielen op suver-ienfâldige wize to uterjen; den, sa
liket it him ta, en ik moat my tige forsinne, ef syn miening is: _den
allinne_, scille wy in letterkinde krije, hwerop men greatsk wêze mei.
Hwerom ik persoanlik greate biwûndering haw for syn fersen en fen
bitinken bin, det dizze frij hwet mear wirdearringe fortsjinje, as men
hjar gewoanlik mei in heech-foarnaem glimke wol takenne wol, foreasket
in brede forklearring, hwerby ik oer forskate dingen útwreidzje moat,
en hwerfor yn dit wirkje dos gjin romte is. Ljuwe, dy ’t hjiryn bilang
stelle, fêstigje ik de oandacht op myn stúdzje „Dr. Schepers” yn de
opstelle-rige „Fryslâns dichters” dy ’t mei gauwens wol yn’e Ljouwerter
forskine scil; nou kin ik allinne as myn miening útsprekke, det
minsken, dy ’t genôch stúdzje makke hawwe fen de fryske skriften om in
binlik en rjochtfirdich oardiel oer dizze saek to uterjen, it
njonkenlytsen hjiroer dochs wol iens wirden binne, det dr. Schepers, ho
freeslik syn taelkindige sounen den ek wêze meije, as dichter wol wis
achte heart to wirden; wol mei de wrâld forwûndere wêze, det sels de
hear Hof—ik mien hjirmei fensels hielendal net to sizzen, det dizze
rjocht hat op de namme kritikus, yn de biteikenis fen bioardieler mei
de easken, dy ’t ik hjir boppe útspriek—it forbûke Fryslân meidield
hat, it hjirmei iens to wêzen! En nou ’t ik dos, út namme fen Fryslâns
bêste skriuwers, Dr. Schepers hjir wolfortsjinne hilde as dichter
bringe mei, scil nimmen it my ûntstride kinne, det ek hy ús persoanlike
dichtkinst joech.
Dizze koarte bisprekking fen somliken fen ús foarnaemste en meast to
wirdearjen skriuwers wol hielendal net oansjoen wirde for de meidieling
fen in folslein en wiidweidich ûndersiik, al jow ik ta det sok
soarchfâldich neigean tige bifoarderlik wêze scoe for de klearrichheit
oer ús letterkinde; as men lykwol de útkomsten, hjir boppe oantsjut,
neigiet, den kin it hast net oars ef men moat wol tige forwûndere wêze
to sjên, det de bêste fryske skriuwers hjar, op de Halberstma’s nei—fen
hwaens wirken de treflikens yn de lêste tiden wer danich yn kiif steld
wirdt, al forjit men dêrby neffens myn miening al to folle, det men
foarâl dizze skriuwers to bioardieljen hat yn ’t ljocht fen hjar
tiid—gjin fen allen bikeard hawwe ta it bigjinsel, det men yen yn sok
in trant uterje moat, det it greatste diel fen it fryske folts yn steat
is ek to fetsjen, hwet hja lêze. To nuverder liket den it forskynsel,
det de folkskinst, ho ’n bytsje den ek bioefene en ho skoudere fen de
trefliksten, sûnder det dizzen it meast yn wirden uteren, dochs it
biwiiz’gjend mei de die, to sizzen it skriuwen en dichtsjen fen
persoanlik kinst-wirk, op ’en dûr dochs net bilies hoechde to jaen, mar
it sels sa fier wist to bringen det hja net sûnder rjocht der op romje
koe, in folsleine oerwinning bihelle to hawwen. Ho dit to forklearjen?
Ik scil bisiikje de lêzer nou wer wei to lieden út de riedseleftige en
geheimige doalhôf, hweryn ik him moedwillich brocht haw, om to
meitsjen, det er, nou ’t er it ljocht in skoft net mear yn syn stoere
krêft field hat en dos der wer nei bigjint to langjen, de strielen en
hjar seine better wirdearje scil; mar mocht der immen in útgong sjên,
dy ’t hy oannimmeliker wit to meitsjen, wis, dy scil fen my net
oantaest wirde.
Om to bigjinnen mei men den in ridlik krêftige ynfloed oannimme fen de
toanielisten, skriuwers, dy ’t der wol op oanwiisd wiernen alteast hjar
stoffe sa to bihânneljen det it fierwei it greatste diel fen ús folk
net slim wêze scoe, hjar yn hjar utering to folgjen, hwermei ik lykwol
hielendal net sein haw, det dizze minsken hjar tinzen forlege hawwe en
de eigen fieling binommen oan hjar stikken, inkeld om dizze genietliker
to meitsjen for it greate folts. Mar howol it for de harkers sadwaende
minder maklik waerd yn selsfoarme miening, goede kinst fen
minderwirdige to ûnderskieden troch it forskeel yn uteringskrêft nei to
gean, dochs giet it net oan hjarren de skild fen de ûnsillige
folkskinst-oerwinning hielendal yn de skoen to skouwen.
It mei bikend wêze det yn eltse striid, op geastelik like goed as op
stoffelik gebiet, de measte skea oan in partij faken tabrocht wirdt,
net troch de fijân, mar fen minsken fen hwa ’t men forwachte hie, det
se neist yen stean scoene, dy ’t dit miskien ek wol miene to dwaen, mar
bliken jaende yens saek op sleauwe ef forkearde wizânsje to
fordigenjen, de fijân wolkomme gelegenheit jowe syn ljeafste
foarnimmens út to fieren. Sa gyng it ús persoanlike dichtkinst yn ’t
bigjin fen de XXste ieu do ’t hja, mienend in krêftich meistrider yn to
heljen, fen hwaens wirk men folle fortuten forwachte, yn it tal fen
hjar fordigeners taliet in man, dy ’t op sok in nuvere wize mei syn
sjittersark omgyng, det forskate fen de wolmienende minsken, dy ’t him
sa minlik oanglimke hiene, swier woune waerden, sûnder mear út to finen
hwa ’t de pylk op hjar ôfsketten hie. It wirk fen de oer it hynsder,
ja, ta de stjerren tilde rimeler Jan fen ’e Gaestmar hat—binammen
Klankboarne en Drankjes—ús fryske tael-biweging sok in pynlike skea
dien, det wy hoopje det hy hjir op ierde yet lang tahâlde mei, fordet
er, foar nei de ivige ôfgroun fen it forjit forstaet to wirden, yet
gelegenheit krije scil goed to meitsjen, hwet er sa grouwelich fordoarn
hat. Ik neam hjir mei de measte klam Jan fen ’e Gaestmar in rimeler, en
men wit det ik dizze kwaliflkaesje nea net mei de namme dichter forsin;
mocht immen, dy ’t dit kritysk oardiel lêst, achtsje det it nedich is
hwet ik yn ’t iepenbier sein haw, teffens yn ’t iepenbier to
biwiiz’gjen, ik noegje him minlik út my dit bitinken meidiele to
wollen, en ik scil hem net in moanne op biwiis wachtsje litte[4] for
myn sizzen, det yn hiel de Klankboarne, miskien ien inkeld fers
útsûndere, gjin dichten to bikennen binne hweryn in suver-fielende
siele sjongt; mar wol rymstikken dy ’t deselde yndruk meitsje as in
neargeastich geramt, dêr ’t men om derfor to soargjen, det in
maklik-oandien minske gjin to felle skrik krijt, in tweintich-ieusk
kostuem om hongen hat. It brûken fen in hopen forâldere wirden, dy ’t
op ús gjin oare yndruk mear meitsje, as det se ús kinstich socht, net
oprjocht en deadsk talykje, brocht, lyk as to forklearjen is, in great
diel fen tinkend Fryslân yn opstân en hie ta gefolch, det forskate
minsken, dy ’t gjin klear ynsjoch yn de saek hiene, tochten det
persoanlike kinst út hjar sels ûnbigryplik wêze moast en for de fryske
sprake dos mear lok to wachtsjen wier fen folkskinst, wylst ljuwe dy ’t
yn steat wierne to bigripen, ho’n bytsje wiere fieling to finen wier yn
dizze opheappings fen rou-klinkende rombom, hjar wer bikearden ta hjar
âlde opfetting, det it Frysk minderwirdige boustoffe wier for poëzije
en allinne brûkt wirde koe for koartswyl en humor fen fortocht soarte.
Sa jerne scoe ik mei oaren leauwe wolle, det Jan fen ’e Gaestmar
noutiids sels ek ynseach, hok in jeugdsoune syn Klankboarne is, mar my
tinkt det út somlike plakken fen syn lêste skriften ôflaet wirde mei ho
’t er sels yet fen bitinken bliuwt, det dizze samling him forgoed plak
jowt ûnder de greatste fryske dichters. Mei de hear Wumkes winskje wy
him net mear op it stikelfjild fen de taelwittenskip oan ’t skarreljen
to sjên (men forhellet, det er it tsjinwirdich oerjown hat, him der in
paed op to meitsjen, mar ’t om ’t it syn hillichste ljeafde liket to
wêzen, hwerfen er, ho húnsk ek bihânnele, dochs gjin ôfskie nimme kin,
der kronkeljende hoalen yn graeft), dôch like min is it ús in swiid
geniet, him to finen op de glêdde iisflier der poëzije, hwer ’t er
sokke nuvere sprongen en evolúsjes makket, det wy, wend ús
minskeljeafde lang to biwarjen, tûzen noeden útstean det er yet ris in
skonk brekke scil. Us ljeafste winsk is, út syn mûle yette de
forklearring to hearren, det er fen nijs oan bigjinne scoe en nou
ienfâldige lietkes skriuwe, hweryn neat foarkomt, dat liket op in
opsettelike miette-foroaring, om in stjerrende kening prate to litten
yn hexameters-mei-foarslach, rigels dy ’t in soun minske sels hast net
útbringe kin; wy fen ús kant wolle den ûnthjitte, ús oardiel yn ’t
earst net op ûnnedich strange wize to uterjen.
[4] Sûnt ik dit skreau, waerd de saek yet hiel hwet ienfâldiger, om ’t
ik nou forwize kin nei myn artikels oer it wirk fen Jan fen ’e
Gaestmar, dy ’t yn ’e Sneinsblêdden fen ’e Ljouwter Krante fen 27
Maert, 24 April, 5 Juny en 3 July dit jier (1915) plak foun hawwe.
En dochs: sels troch de skriuwerij fen de kinst-earme Gaestmarder Hear
is de forwûnderjende oerwinning fen de folkskinst net to forklearjen;
dêrfor moat ik de namme neame, dy’t eltsenien al lang forwachte hie yn
myn koarte biskôging oer de foarnaemste fryske skriuwers: Waling
Dykstra. It gefal fen dizze forneamde forheller en taelkindige is wol
sa bûtenwenstich, det it de moeite leannet der efkes langer by to
toevjen.
Men mei oannimme det de jonge Dykstra, do ’t er him yet net ûntwikkele
hie op de net ûnfortsjinstlike wize, dy ’t wy letter yn him earje
moatte, yn it bigjin fen syn skriuwen, do ’t er sûnder twivel tige
ûnder ynfloed stie fen de Lapekoer, net yn steat wier eat oars to
leverjen as kinst, dy troch it greate folk, hwerfen er do sels yet diel
útmakke, sûnder ynspanning to fetsjen en to folgjen wier. Lykwol stiet
it fêst, det er yn letter dagen, do ’t er him dochs wol hwet kinde
forgearre hawwe scil oer treflike skriften, ek fen oare folken, do ’t
fierders syn uterjen tanimme moast yn krêft en biteikenis, en hy de
djippe fieling yn de dichten fen H. Sytstra wirdearjen learde, faken
bisocht hawwe moat, wirk to skriuwen fen mear geastlike biteikenis,
fersen dy tsûgen fen suverder fielen. Syn earste stikjes wiernen, hwet
boppe fen my neamd is persoanlike kinst; dos moast men wol forwachtsje,
det do ’t de persoan him ûntwikkele en syn tinken tanaem yn djipte, dit
ek to merkbiten wêze scoe oan syn wirk, sadet dit, it mocht den
fierders maklik for it folk to fetsjen wêze ef net, bliuwe scoe de
wjerspegeling fen syn eigen fielen, sûnder det er fierders in dúdlike
foarstelling hie fen de yndruk, dy ’t it op de ûnderskate lêzers
meitsje moast. Dochs is dit net bard; yn letter tiden hat Dykstra him
jimmerwer forklearre for de folkskinst, jimmer herhelle det men sa
skriuwe moast, det de measte lêzers net to bek skrilje koene for
lêstige uteringswizen, en sels it foarbyld jown. Wol komt de minske
Dykstra dúdliker út as hy teltsjes skriuwt dy tsjinstich wêze moatte om
de reformearde opfettings bilachelik to meitsjen, mar dochs, hok in
wiid forskeel mei de didaktikus Wielsma! Wylst de lêste syn snedige
setten al op ’t pompier hat ear ’t er him der sels rekkenskip fen jowt,
sels earst glimket om syn wirden, sûnder to wachtsjen op it laitsjen
fen oaren, waerd der—it docht bliken oan alles—fen Dykstra earst frege:
scil it sa ynslaen, de yndruk meibringe, dy ’t ik meitse wol? In
treflik biwiis hjirfor fynt men, as men de opgong fen de skriften fen
Dykstra ris forgeliket by de bidêste, mar dêrom net minder
oprjocht-miende hilde oan de Grouster master tawijd for syn bizige
wirkjes; en dochs is dit net to forklearjen mei to sizzen, det dit sa
kaem, om ’t Dykstra folle mear skreau—hwent neidet hy safolle skreaun
hie as master Wielsma oant nou ta, wier syn ynfloed by de Friezen al
gâns greater—noch jowt men der in goede útliz oan, as men úthâldt, det
it talint fen Dykstra greater wier—ommers troch net ien kin soks sein
wirde, dy ’t stúdzje makke fen beide ljuwe’ wirken—en likemin mei as
wier oannomd wirde, det it _sin_ fen Dykstra frysker bleaun wier as det
fen Wielsma, noch det de ûntwikkeling fen Dykstra minder wier as dy fen
Wielsma, sadet de skriften fen de lêsten as fensels minder maklik to
folgjen wiernen; de iennichste forklearing kin wêze, det de Holwerter
him sels twong to skriuwen lyk as it folk det it ljeafst hearde, wylst
de Grouster skreau om glimkje to kinnen en sels ta klearder ynsjoch to
kommen.
En wer freegje ik, lyk as by de Halbertsma’s, hwet dochs wol de reden
for Dykstra wier om de folkskinst to bioefenjen, en faeks seit nou wol
nimmen: om persoanlike earsucht, hwent dizze skriuwer bleau altyd in
wier stânfries, fij fen alle persoans oanbidding (tinkt der
tsjinwirdich den nimmen oan, det in tinkstien, lyk as men fen doel is
for him op to rjochtsjen, hielendal yngiet tsjin de geast fen dizze
skriuwer, ef hat men for syn inerlikst wêzen alle earbied forlern?);
mar ien andert is hjir mûlk: hy skreau wiswier lyk it folk it ljeafst
seach, om folle frjeonen to biwarjen for de tael; syn doel wier lyk as
ik langlêsten earne dúdlik en ienfâldich wier lies: it Frysk to
meitsjen ta folkseigendom. Troch _syn_ ynfloed bihelle de folkskinst
sok in forbjusterjende, howol net bliuwende, oerwinning.
Gearfetsjende bifine wy, det alle skriuwers dy ’t yn ús letterkinde fen
great bilang binne, hjar forklearre hawwe for de persoanlike kinst,
wier it net altyd yn dúdlike wirden, dy ’t gjin twivel oerlieten, den
dochs mei de die, útnommen allinne de Halbertsma’s en Waling Dykstra,
dy ’t de folkskinst bioefenen út ljeafde for de tael, hwerfor men wol
in wird fen wirdearring oer hawwe mei, as men bitinkt ho ’t derfor faek
nedich is de hillichste en ljeafste eigen fieling oan kant to skouwen.
Yn de hiele njoggentjinde ieu hawwe wy neist elkoar hawn dizze beide
bigjinsels, hwerfen men ek nou en letter ûnmûlk ien fen beiden
foartbanne kin, sûnder de tael sels greate skea to dwaen. _Hwent troch
de folkskinst wei to reagjen scil de tael gjin folkseigendom bliuwe
kinne, en hja scil net mei eare neist hjar sisters neamd wirde kinne,
as men it persoanlik uterjen tsjingiet._