By it bigjin fen dit wirkje, dat troch earlik en frijmoedich utering to
jaen oan itjinge tsjinwirdich omgiet yn herte en forstân fen ’e
moedichsten ûnder ús jonge, opbloeijende fryske skriuwers, meiwirkje
wol om it safier to bringen, det ús letterkinde, dat is: de
wjerspegeling fen ús fielen en tinken, mei eare, sûnder meilydsum
glimke alteast, neamd wirdt neist dy fen oare, mei it den ek wêze
machtiger en talriker foltsen, binammen neist dy fen Hollân—dit ommers
stiet wol fêst, det ús sprake foar alles to soargjen hat hwet folmakke
uteringswize en kleurich wirdebrûkme oanbilanget net minderwirdich to
wêzen oan hjar gefaerlikste sister—bin ik wol tige binijd nei it
oardiel, det oer myn uterings fen ’e measte lêzers útspritsen wirde
scil, en de ynfloed dos, dy ’t dit wirkje hawwe kin op ús
skriftenkennisse en taelstriid.
De soargeleazens for ús tael, dochs in geastelik goed fen it heechste
wicht, dy ’t men mismoedich sa faken merkbyt by ’t fryske folts, is
foarâl hjirtroch ûntstien det de fryske foarmannen, eang det hja
twongen wirde scoenen ta to jaen, det hjar wolmienende lieding sûnder
geastdrift en dertroch earm oan fortuten west hie, der nea net ta gear
komme koenen, hjar lânsljuwe earlik yn to ljochtsjen oer de wezentlike,
ridlik ûnbihaechlike tastân. Mar om ’t it ûndwâenlik is in syktme to
genêzen, sa lang men syn bistean ûntstriidt en dochs al dalik de
soargeleazens, hwerop ik niis-krektsa doelde, in blyk is fen in net
soune en geve stân fen-saken, scil yn dit wirkje it foarbyld fen
ûnoprjochtens net neifolge wirde, en wol ik ynliker klam, as men oant
nou ta wend wier, lizze op ’e gefaren dy ’t ús sprake bidriigje, om den
nei to gean, ho ’t men dy it bêst hjar slimme macht ûntnimme kin.
Fensels sprekt it, det ik allinnich troch dit to dwaen, al faek yn
tsjinstriid komme moat mei de wichtichste uterings fen somlike fryske
foarmannen, dy ’t, ynsjênd det de tastân fen ús tael earnstich wier,
mar dochs fen bitinken, det it winskelik like dit to’n earsten mar hwet
stil to hâlden, om ’t oars it biswier, det hiel ús streevjen omdôch
wier, him ringen wer hearre litte scoe, frijichheit founen jimmerwer
fleurige teltsjes to dwaen oer ’e takomst fen ús tael. Net minder scil
ik der op wize moatte, det wylst somliken fen ús taelstriid-lieders,
binammen de konservative ljuwe fen it Haedbestjûr fen it greate
Selskip, it altiden bjuster drok hawwe mei to dwaen, eft hja tige
warber wiernen, yn ’e lêste jierren, wylst de tastân súntsjeswei al
earnstiger en gammeler wirdt, noch eat fen bilang ta stân kaem troch in
moedich oanpakken fen selskipswegen, noch der oars eat barde, dat hwet
brûksume krêft oan ús sprake tafoege.
Hwennear in krêftich lân, ryk oan warbere biwenners, him mei sok in
forbjusterjende rêddens bigjint to ûntwikkeljen, det oare steaten,
mânsk fen groeikrêft mar mei lytser tal boargers, der minder nochlike
ynfloed fen bigjinne to ûnderfinen, om ’t it earste war docht de
grinzen fierder út to lizzen, sadet syn bûrlânnen ôftakje yn
bitsjutting, den kin der wis gjin twivel bistean, ef in
frjeonskipsforhâlding wirdt op ’en dûr twisken hjarren ûnmûlk. Wol ek
in krêftige tael winne oan gebiet en moat dertroch in sistersprake in
diel fen syn fjild ôfstean, wylst op it oerbliuwend diel de ynfloed fen
’e oare jimmer klearder en pynliker wirdt, wis hat men den rjocht, ho
stikum en geheimich sok in striid tagean mei, to sizzen det sokke talen
yn hjar ynlikst wêzen fijânnich jin eltsoar oer steane en scoe it al in
tige nuver stypjen fen ’e bidrige tael hjitte moatte, de miening yet to
fordigenjen, det fen in gefaer gjin praet wêze kin. Om ’t nou soks wis
it gefal is twisken Frysk en Hollânsk en men forwachtsje mei, det it
fryske folts, wirdt der mar ienris earnstich op wiisd, fiele scil det
it syn plicht is him to meitsjen ta fordigener fen ’e eigen tael, kin
inkeld dit de konsekwinsje wêze fen it fjochtsjen for ’e fryske saek,
det wy mei ús lânsljue bisiikje scille, ús tael al hjar rjochten werom
to jaen, om der brûkme fen to meitsjen yn safier dit oerienkomt mei it
deistich praktysk libben.
Dit is it suver doel fen ús taelstriid. Hwet nou de fryske
skriftenkennisse oanbilanget, dy ’t as gefolch fen lange jierren fen
fortretlike forsloffing sa earmtlik waerd, dat eltse Fries mei fieling
for syn tael him deroer skamje moat, ek hjir liket it ridlik-ienfâldich
to kommen ta it wyt fen eltse letterkinde: in suvere kinst, dy ’t yn
steat is de eare fen ús tael heech to hâlden en de
geastelik-heechststeanden ûnder ús lânsljuwe bringt ta meifielen en
wirdearringe. Om ’t wy wol nea net brek hienen oan skriuwers mei wier
en suver talint, en foarâl noutiids net, lyk as men foartdalik bifine
scil, kinne wy ús lokkich priizgje om it bisit fen in goede
skriftenkennisse, sadré wy bislute ús dichters en proazeskriuwers de
meast folsleine uterings-frijdom ta to stean, dy ’t in skriuwer fen
neden hat om suver, lyk him dat sels it bêst haget en lyk as hy de
ljeaflikste harmonije fielt twisken syn tinzen en syn utering, syn
fieling to forklankjen. In skriftenkennisse dy twongen wirdt ta in
folgjen-út-âlderwenst, sadet hjar dichters inkeld den wirdearringe fine
scille, honear hja, eang fen ûnbikendens, derta bislute eigen utering
en faek sels eigen fieling to fordraeijen, scil in ivige en hounske
mislediging bliuwe for de greate kinst, hwerfen hja in diel útmakket.
De bêste tsjinsten oan ús tael scil dos sûnder twivel hy biwiizgje, dy
’t de konsekwinsjes fen syn bigjinsels oandoar en dy ’t, fordigenjend
de rjochten fen syn eigen sprake en de ynfloed fen it Hollânsk
bistridend, sels net skrutel wirdt as er bifynt det ek de Hollanders
bisiikje mei earlike en ûnearlike middels de grinzen fen hjar
taelgebiet út to lizzen, mar ek hjarren moedich tomjitte giet. It
treflikst as letterkindige is yn ús tael like goed as rounom oars hwa
’t syn fieling, sûnder rekkenskip to hâlden mei ynfloeden fen ’e wrâld
om him hinne, sa suver uteret, det de harmonije twisken foarm en ynhâld
folslein wirdt.
It krêftichst scoe nou de taelstriid tsjinne wirde, as de Friezen
bislute koenen neist inoar to fjochtsjen, net for it bihâld, mar
aldermeast for de rjochten fen hjar tael, sûnder persoanlike kwesjes
mear to biachtsjen en sûnder in ûnfortsjinne wearde ta to kennen oan
somlike forskeel-punten, dy ’t mei hwet ynskiklikens maklikernôch
oersljochte wirde koenen. Us skriftenkennisse scoe ringen hiel hwet
foarútgean yn geastelike bitsjutting, sa gau men der ta gear kaem de
dichter hielendal frij to jaen hwet de wize-fen-uterjen oanbilanget en
it getsjânsel fen bigryplikens en ienfâld, beide wirden dy ’t foarâl
brûkt wirde om de namme fen somlike folkskinstskriuwers tsjin oanfallen
to fordigenjen, as ûnsuvere bigripen bringend en bitizing stiftsjend
net mear taliet.
Mar it ûntbrekken fen in krityk, dy ’t de wiere fortsjinsten fen ús
skriuwers en taelstriders oanjoech, en net dildzje woe det ûnfortsjinne
eare somlike minsken heger stelde as hja hearden to stean, brocht mei
det faken ljuwe, dy ’t net allinne de boppeneamde opfettings net
oannamen, mar der sels net nei dwaen woenen, en sa taelstriid en
skriftenkennisse hjar rykste krêft binamen, de hilde krigen, dy ’t
inkeld it suver talint takaem. En omdet der ûnder ús jinwirdige fryske
lieders somliken binne, dy’t ljeaver ús bigjinsels forknoeije en it
Hollânsk stypje, as ôfstân dogge fen eigen ûnfortsjinne hilde, dy ’t út
in lytse en leffe earsucht de saek fen it Frysk forriede, scil men net
earder ús taelstriid wer trochsette kinne mei úthâldende krêft, as der
ûnmeilydsum in ein makke is oan ’e ynfloed fen sokke ljuwe. Om ’t der
fierders forskate fryske skriuwers libje, dy ’t allinnich hjar namme to
tankjen hawwe oan hjar jimmerwer delknibbeljen for ’e ginst fen it
folts, en dy ’t tige bêst foar ’t forstân hawwe det hja as kinstner
neat bitsjutte, kinne wy inkeld den wer hope hawwe op swider bloei fen
ús skriftenkennisse, as sokke folksslaven de achtinge wer ûntnommen is
om dizze de wiere hearskers mei-it-wird wer ta to wijen.
Net earder scille wy dos de striid-nei-bûten bigjinne kinne ear ’t der
oan ’e ynrjochting fen ús eigen gebiet net sa folle mear haperet, det
it ús hinderet yn ’e striid, en ear ’t wy sokken, dy ’t de ynfloed fen
it Hollânsk fordigenjend en stypjend, ús yn ’e rêch oanfalle koenen,
alle ynfloed binommen hawwe. It bliuwt in greate fortsjinste fen ’e
Jong-Friezen, det hja soks ynseagen en it tsjoede op eigen fjilden
krêftich bistride wolle, ear ’t hja, fjochtsjend for ’e rjochten fen ús
tael, bisiikje de ôfbrekkende ynfloed fen it Hollânsk tsjin to gean, al
binne hja wol alderminst fen doel út it each to forliezen, det ek for
it lêste de tiid kommen is. Yn dit wirkje scil dos wiidweidich oanjown
wirde ho ’t wy foar ús nommen hawwe to wirk to gean hwet taelstriid en
skriftenkennisse oangiet, soks mei de hope det elts, dy ’t it
neikommende lêst mei krektens en oandacht, him it suver ynsjoch, dat ús
gelyk jaen wol, net binimme litte scil troch de krêft fen ’e sleur en
it âlderwetsk brûkme, hwertsjin wy alderearst yn forset komme wolle.
De jongfryske biweging wirdt troch dit boekje ynlet.
Mar ik ken myn lânsljuwe foldwaende om to fielen, det it net genôch is,
as ik op de folgjende siden sa klear mûlk oanjow hwet dizze biweging ta
stân bringe, en op hokker wize hja hjar doel birikke wol, mar det ik it
like goed as myn plicht biskôgje moat to biwiiz’gjen, det de biweging
in deugdelik _rjocht fen bistean_ hat. De faek hwet al to praktyske,
bûtenwenstich-forsichtige libbensoertsjûging fen de Friezen bringt mei,
det al sjogge hja yn, det it doel fen de ien-as-oare foarstien, hwet
souns hat, hja der dochs net ta oergeane sok in streevjen to stypjen,
as it hjar net klear oan it forstân brocht wirdt, det der gjin kar mear
bistiet, en eltse oare wei laet nei in sompe ef ôfgroun. De measte
minsken ljeavje in blom, sadré dy, kommen ta ripe ûntwikkeling en
ljeaflike iepentearing fen syn pronk, it each fornoeget troch syn swide
rykdom fen kleur, mar in Fries is net tofreden ear ’t de blom yn hjar
lústertael him yn ’t ear reaunte hat det op it plak, nou troch hjar
ynnomd, dochs net in nôt-ier dije koe, en det hjar oanwêzen net inkeld
hearlik mar ek needsakelik is. Den earst bigjint der in twinkeljend
libben yn de blauwe eagen fen in Fries, en him rjochtsjend ta hwa ’t
him selskip hâlde, seit er rêstich: „Wis, de wûnders fen Natûr binne
moai.”
De takomst birêst by de jonkheit. Ik siz dit sûnder waenwizens, hwent
men hoecht net tabidield to wêzen mei in forstân, dat yn skerpens en
skranderens siket om syn gelikens, om yn to sjên, det ho treflik (!)
der nou ek skreaun wirdt troch somlike skriuwers fen it âlderein, dochs
ienris der in egenblik komt, det hja hjar lêste tinzen utere hawwe, en
de fryske letterkinde den langjend ûtsjên scil nei opfolgers; det
fierders dat rounstoarjen omdôch wêze scil hwennear de jonge skriuwers
hjar _den_ yet foarmje en ûntwikkelje moatte, omdet foar dy tiid hjar
de gelegenheit hjar frij en oprjocht to uterjen binommen waerd; mar det
it wol it bêste wier det der dalik klear stie in rige frisse striders,
dy ’t hjar al ré makken for de lêstige taek, do ’t somliken fen de
âlderen yet oan ’t wird wiernen. Mei alle mûlke en foegjende
wirdearringe for de skriften fen dizze lêsten,[1] scil men dochs
forstânnichst dwaen de measte oandacht ta to wijen oan it bisiikjen en
streevjen fen de opbloeijende skriuwers, omdet dizze, howol mei hjar
foargongers foriene ta it tsjinwirdige, dochs yn hjar drage it ûnthjit
for kommende tiden, wylst it measte hwet fen it âlderein ta stân brocht
wirde kin mei it each op de takomst, is de wei ré to meitsjen hwerlâns
it folgjende slachte it maklikst syn wyt birikt. _Hjiroer_ binne wy it
dochs wol iens, det mei by machtiger foltsen, hwer de takomst fen de
tael allinne al feilich is troch it greate tal minsken, dat hjar
sprekt, it biwûnderjend bistudearjen fen âlder skriften wêze in tige
prizenswirde saek, by ús dy ’t hielendal gjin wissichheit hawwe oer de
meast bilangrike omstânnichheden for ús sprake, dy ’t folgjende tiden
ús bringe kinne, alderearst soarge wirde moat for in rêstige en fêste
takomst, hweryn de taelbloei him sa ûntwikkelje kin, lyk as wy soks it
ljeafst seagen. Lykwol miene men net, det ik skokskouderjend it soune
en ripe, det forline tiden ús letterkinde taskikten, sûnder in wird fen
wirdearringe forbygean woe, al bin ik ek hjir wer fen bitinken det for
ús fen de ynhelle rispinge it sie „det biwarre moat for ’t oare jier”
wis bilangriker is as hwet nou al fêst forkoft wirde kin. Ho scoe it
wêze, as wy nou al ús sie fen ’e hân dienen, om yn ’t oare jier
neat-dwaende del to sitten, ûntslein fen de soarch, dy ’t ús diel waerd
as wy ek _den_ rike rispinge rispje woene? Ho scoe it wêze, as wy al ús
oandacht wijden oan skriften, dy ’t tsjûgje fen forline tidene geast,
rêstich amjend en glimkjend omdet wy mei moedleas hângebeart de soarch
for ús tael, lyk as dy wirde moat yn letter tiden, fier fen ús ôf
skouden?
[1] Myn streevjen wier jimmer to wirdearjen en sa min mûlk wei to
smiten; sjoch myn opstel-rige „Fryslâns Dichters,” dy ’t mei gauwens
forskynt yn Ljouwerter Krante en Forjit My Net (Fryslân).
It moeit my det it needsakelik wier to sizzen hwet ik nou utere haw.
Jimmer lykje der yet minsken to libjen dy ’t neat ljeaver dogge as
tinkstiennen to ûntbleatsjen, wer op to dollen hwet sa lokkich yn de
modder bidobbe wier, blomlêzings to easkjen út it wirk fen skriuwers,
hwaens geast forâldere is en yngiet tsjin de ljeafste winsken fen hiel
ús fryske folts, en fen hwa wy bliid wêze mochten nou einlings ûntslein
to wêzen—minsken fen nearzige fieling en lytskimich ynsjoch, dy ’t de
ôfgod fen it Forline hoeden op in houten troane sette, om dêrfoar den
del to knibbeljen ef mei hjar kromme spronkjes in Indiaenske earedouns
to dounsjen, sjongend hjar iennichst liet: „Loaits, loaits: de greatste
der goaden!” Yn it East ljochtet de dage, hiel de bliid to wekker
skriljende ierde mei sêfte en ljeavjende strielen streakjend, mar de
ôfgoaden-tsjinners slute rimpen de formôge finsters fen hjar
neargeastich sliepkeammerke ticht, stekke triljend fen bewûndering for
hjar bûnt-bimielle ôfgod in kerske oan, om yn hjar himd fierder to
springen hjar ienteanige douns, mei skriemerige stimme fierder
njuentsjend hjar gammelgeastige sang. O Great-Machtige Bistjûrder fen
wolkens en wrâlden, nei hwa ’t wy siikje hiel ús libben lang en dy ’t
wy yn ús dreamen miene foun to hawwen, reagje dochs om it
kersljochtsje, det yn lôgjende gloede tobrânne hiel it sliepkeammerke,
de wrigge op syn troane en de minskelike flearmûs! Hwent wy ljeavje de
minsken en eangje fen bisten dy ’t it libbene ljocht net forneare
kinne.
_Wije wy dos al ús soargjen en wirksum wêzen de takomst fen ús tale
ta!_ En hjirfen bin ik oertsjûge, det gjin inkelde Fries, yn hwa yet
libbet de ljeafde for syn grize groun, en dy ’t it ljeafst mei syn
frjeonen petearret yn de fortroude lûden fen syn swiere tael, hjir net
mei my sizze scil: „Sikersonk, sa seit ek myn bitinken.” Mar
neimimerjend scil it him talykje, det al is dúdlik it doel, yet
tsjuster binne de wegen, en wolkom scil him wêze de liedstjerre, dy ’t
de wisse wei wiist troch suchtsjende sompen, oant de groun fêst wirdt
en de stjerre weiwirdt for sinneljocht.
It bêste scil, tinkt my, wêze det ik, yet foardet oanjown wirdt hwerfen
ús tael lok en seine to wachtsjen hat, mei klam wiis op de niis miende
tsjoede ynfloeden, dy ’t as men hjar tiid lit yet mear krêften to
sammeljen, de syktme fen ús sprake sa bifoarderje scille, det der mei
gauwens gjin krûd mear for waekst; miskien docht it bliken det efter de
wolken, dy ’t wy weireagje wolle, al in sinne wachte.
Yn de lêste ieu hat der yn Fryslân in skerpe striid wêst twisken
_folkskinst en persoanlike kinst_, hweroer ik my foarstel strak in
ôfsûnderlik haedstik to skriuwen, sadet ik nou dos mei algemiene
meidielings folstean kin. Howol de dichters yn it persoanlik genre net
inkeld yn wiere en suvere oanliz, mar meastal sels ek yn wittenskiplike
foarming fier stienen boppe hwa ’t, om jildmakkerij jamk, de saneamde
folkskinst bioefenen, is it oan de lêsten, dy ’t, omdet se wûndere
skoan ynseagen, hwermei hjar lânsljuwe heech rounen en hwerfor hja net
waerm fielden, alle mûlke lytse middeltsjes, oan mear heechsteande
minsken ûnbikend, faken op biwûnderenwirdlepe wizânsje wisten to
brûken, dochs lokt ienris in oerwinning to biheljen. It foarnaemste
gefolch hjirfen wier, det de minder ûntwikkele Friezen, dy ’t hjar op
’en dûr fêst wol yn ’e hichte lêzen hiene,—for in diel omdet hja ringen
for ’t forstân krigen, det de „kinst”, nei foaren brocht op
winterjounen troch sprekkers, dy ’t yn hjar findel skriuwend wirden as
humor en koartswyl, bliken joegen net ienris to witten, hwet men
dêrûnder heart to forstean, hiel hwet makliker wier as it treflike wirk
fen H. Sytstra en syn Idunaskriften, for in diel ek omdet hja fen
bitinken wierne, det de winterjoune-flauwichhedens dochs meiwirkje
koene om de fryske tael mear ta folkseigendom to meitsjen.—bikeard
waerden ta trouwe folgelingen fen de saneamde folkskinst. Yn de lêste
jierren fen de XIXde ieu en yn ’t bigjin fen de XXste riisden as
poddestoellen op wearzige mieden tropkes jonge fryske skriuwers
omhegens, dy ’t greatbrocht yn de allinne-sillich-meitsjende leare fen
folkskinstbiwûndering, wer nije oanwinst waerden for de minsken, dy ’t
it lokt wier oerwinners to bliuwen yn dizze striid. It fryske folk, sa
njonkenlytsen deryn bihirde, lies, al wier it sims mei inerlike
tsjinsin, dy ’t nea ta iepenbiering kaem, omdet hja soks holden for eat
goddeleas, geregeld en trou al de wûndere kinst, nei oanlieding fen
„doomnij’s, sûpers, sleauwe fammen en feinten, dy ’t safolle ieten”
útbret yn de oerstjûre gammele tinzen-tizeboel fen ús
folkskinstskriuwers; sa hawwe wy ús sels lange, lange tiden bilachelik
makke yn ’t each fen hiel de forstânnige en suver-fielende wrâld, wy:
in âld skriuwerslaech úttinkend bryk-núvere setten en frjemde
hoanne-op-’e-matte-eftige flauwiteiten, in jong skriuwersslach, nei
bigearlik-toarstich ynsûgen fen dizze fordoarne wetter-en-môlke-kost
wer opjaende rymkes oer „Pronk” en „Djûr flesk”, en einlings in great
diel fen in dochs tinkend folk, him blyn stoarjend yn biwûndering for
minsken, dy ’t ûnder de kinstners wiernen hwet de mol is ûnder it
djier.
Hwet scil der barre, hwennear der net in ynfloed komme wol,
krêftigernôch om dit formôge klintsje omfier to keilen? Dit: _jonge
minsken_, yn hwa wach wirdt langstme nei ljeafde en frjeonskipsbigeart,
yn hwa ’t ûnder ynfloed fen eigen kreftich fielen, opbloeit de drang yn
klank to úterjen, hwet wikseljend libbet yn it rêd-klopjend herte,
_scille_, ho ’t hja yet ljeavje de stoere, krêftige groun fen it
heitelân en miskien mei tsjinsin, _hjar losmeitsje fen ús tael_.
Hwent om hjar hinne hearre hja leech en yn alle smoarge goarichheden
omwrottend gerimel, sadet hja, foarljochting fen golle frjeonen en
ûntwikkele riedsljue missend, sûnder det men it hjar kwea nimme kin,
wol twongen wirde to mienen det waenwize minsken, dy ’t mei in
troanjemint as hie men to knibbeljen for hjar wizens en ynsjoch,
jimmerwer sizze doare, det yn de lêste tiden ús tael, ús libbene
folkstael, slim forearme is, gelyk hawwe en det men dos mar it
forstânnichst dwaen scil, yen to úterjen yn it Hollânsk, hweryn de
wier-ûntwikkele Friezen like goed thús binne as yn hjar eigen sprake.
Bûtendat lûkt de tael, spritsen oan de oare kant fen de Súdersé, dochs
altyd al, omdet hja prieljend wize mei op in flûnkerjende letterkindige
skiednis, ûnwitend riker as dy fen it Frysk, en scille dêr al licht
mear ljuwe wêze, yn steat de dichter-skriuwer yn syn heechste en
hillichste oandwanings, en dos ek yn syn swiidste wirdstyl, to folgjen
en to biwûnderjen. Myn fryske lêzers witte, sûnder det ik soks yet
ôfsûnderlik hoech to biwiiz’gjen, ho ’t al forskate jonge skriuwers fen
fryske komôf, foar de kar steld, lyk hja miene, twisken it forknoeijen
fen it meast forheven-minskelike dat yn hjar libbet (lykwol mei it
biwarjen fen de eigen tael) en de hearlikste fordjipping fen in
fieling, dat is: de utering, dy ’t it meast yn harmonije is mei dy
oandwaning, to brûken, (mar den yn in sprake, dy ’t hjar yn heechste
ynstânsje, frjemd is,) bisletten hawwe it lêste to kiezen, lyk as men
meast sjocht, hwet hillich is for de persoan sels (it individu) wer
heech settend boppe de plichten tsjinoer it heitelân. My sels kostet it
siker-sonk al moeite genôch om somliken fen myn jonge
frjeonen-meiwirkers, minsken fen wier talint, fen hwa ’t it Frysk alles
te wachtsjen hat, mar dy ’t mismoedich wirde fen ûnfordildigens, omdet
der for hjar útering sels gjin goed plak to finen is, lit stean den
wirdearringe, to biwarjen for ús fryske saek, al is it ek myn fêst
bislút dêrfor fen al myn krêften brûkme to meitsjen. Hwent ik ealgje
hwet it lot fen myn tael wêze scil, as de jonge, moedige, ûntwikkele
striders hjar ôfskiede fen ús jonge biweging en oergeane nei it
forliedelik-wiuwende Hollânsk... Sangeret it húnjend wird _boere_-frysk
yet net jimmer yn ús earen nei?
Mar der is yet mear; en nou skriuw ik net yn ’t bilang fen somlike
jonge skriuwers allinne, noch for it wier-ûntwikkele en suver-fielende
diel fen de fryske lêzers, noch for de wyljende fryske letterkinde en
sels net út namme fen inkeld ús tael, mar ik uterje my yn ’t bilang fen
hiel it fryske folts en de takomst fen ús lân: _ûnmûlk_ is it det ús
sprake neamd wirde kin yn de rige fen de biskaefde tealen, _gjin kâns_
bistiet der det sels in Fries by de ynlike ljeafde for de djip swiere
klanken ek de biwûnderjende achting krije scil for syn deiske wirden,
dy ’t de Hollander hat for it Hollânsk, for it Ingelsk de Ingelskman,
sa lang ús tael net biwiiz’ge hat, det ek hja bisit de wirden en
sizwizen, dy ’t nedich binne as utering fen geastelike streamingen. Men
bigrypt hopelik, hwer ’t ik hinne stjûre wol: it Frysk mei yn gjin
gefal it bolwirk wirde fen tinzen út it skiere forline, dy ’t rounom
oars al forblikke binne for it kliuwend ljocht, mar de ûntwikkeling en
de wiere geastelike biskaving heart syn merkteiken to stimpeljen op ús
tael, scil dizze ek yn de takomst syn groei- en bloeikrêft biwarje.
Ljuwe, hwaens macht allinne leit yn negative dieden, dy ’t de timpel
ôfbrekke mar yn gjin ivichheit fen dagen wer opbouwe kinne, stinne en
kleije der yn iepen brieven en oare steapelplakken fen deadwaners en
leech-by-de grounske banaliteiten oer, det as de Friezen hjar
opfettings uterje wolle oer staetssaken en ierpelnegoasje (dit lêste
triviale neamt men tsjinwirdich yn frysk-letterkindige kringen humor en
men seit fen sokke minsken, det hja geastich skriuwe!) hja foartdalik
oan ’t ploaitsjen gean yn hollânske taelfjilden, hwerút hja net mar ien
ier stelle, mar hiele boskjes mei ûnkrûd-en-al skûrre,—sûnder to
bitinken det dit kwea sels wer in middel, om it to forhelpen, oan ’e
hân docht, nammentlik: _ek yn de fryske tael to skriuwen oer it
bilangrike, det om ús hinne bart, en ús miening to sizzen oer de
greate, hearskjende forskynsels yn kultuer en geastelik libben_. Dos
die it my tige nij, det yn it karnûmer fen Frisia, ho bêst it technysk
ek forsoarge wier en hokke treflike dingen de sikerwier lêzenswirde
ynhâld ek ûnthiet, neat to bikennen wier, dat like op in ienfaldige,
mar fris-skreaune kronyk, dy ’t—der stean ik, dy ’t myn fryske lânsljue
hoopje te kennen, for yn—mei oandacht en blide wirdearringe lêzen wirde
scoe.
Dit binne de twa greate bigjinsels, dy ’t mei krêftige moed fordigene
wirde moatte ont hja yngong foun hawwe rounom hwer ’t it nedich is: de
twa opfettings dy ’t yn striid binne mei de toarre en droege geast fen
hiel de foarige ieu yn ús letterkinde; de twa foroarings wol, dy ’t by
útfier strange striid to weech bringe scille, mar foarâl: sa binne de
beide herfoarmings, dy ’t, inkeld en allinnich hja beide, ús tael
biwarje kinne for de ûnweardige en pynlik-stadige dea fen alles, dat
yngean wol tsjin de machtige tiidsgeast, dy ’t ljeafde is en forheging.
Mismoedich-swijend sieten wy mei syn fiven yn de keamer, hwer ’t it al
skimeriger en grizer waerd, neimimerjend oer hwet ien fen uzes sa niis
sein hie, elts mei fortretike fieling en wrevelich moed, omdet wy,
jonge, krêftige minsken mei soune ûntwikkeling, dy ’t wisten det wy
ûnder ginstige omstânnichheden yn steat wêze scoenen flink wirk to
jaen, mei eltsoar gjin kâns founen de takomst sa ljocht en ljeaflik te
meitsen, as wy dy jerne seagen.
Op de tafel laei de „Klankboarne”; ien fen úzes hie lang spritsen oer
dy dichtsamling en hie de biwûndering for dat wirk by de fjouwer oaren
ringen fordrifke. Wy wisten, det al syn wirden binlik west hienen en
oprjocht, det wy nea it wirk wer mei ljeafde lêze koene; hwent lyts
wierne de forklanke tinzen en de tael falsk oppronke. Dochs fielden wy
de earlike bisprekking as in slach for de fryske letterkinde, hwent nei
de achting for de minske Hof wier fordwoun de biwûndering for de
dichter Jan fen ’e Gaestmar... En dat die ús dochs efkes sear; wy
wiernen wer earmer wirden.
Do’t de lêste wirden fen de bioardieling weiklonken wierne, sieten wy
in skoftke yn tinzen, sûnder folle to sizzen. Ien sei der, as om de
stiltme to brekken, tsjin him dy ’t spritsen hie:
—Dou wist dyn miening oertsjûgjend to biwiiz’gjen...
Mar andert kaem der net; wy tochten allegear, det soks wol spitich
wier...
Einlings klonk it stadich-mimerjend:
—It is net folle: trije dichters yn trije-hûndert jier.
—Fjouwer, weage ik skrútel. Dr. Schepers...
Mar de oar skodde forheftich fen né:
—Dr. Schepers hie in hearliken ynfloed hawwe kinnen op ús taelkindich
libben, as er him skikt hie op it stik fen stavering. Nou is hy
forlern, och né, wis net, ik mien net as dichter, mar hy hat gjin
ynfloed útoefenje kinnen. Ja, as hy noch ris in „bondeltsje” nije
fersen yn ’t locht joech, mar suverder en den yn ’e
selskips-stavering...
Ik wist mar al to goed, det hy gelyk hie en swei dos.
—En hwet ef wy dwaen scille? frege wer in oar. Miskien, det der ûnder
ús fiven wol ien is, dy ’t hwet bliuwends leverje koe, mar wy hawwe net
ienris plak om ús to uterjen en hwet kin men den bigjinne? It forfeelt
my sa swietsjeswei, dat wachtsjen.
—„Een nieuwe lente en een nieuw geluid,” sei der ien sjongend. Ik
bigriep him foartdalik net, mar oan it antlit fen de oaren seach ik,
hwet der miend waerd: men tocht wer oan it Hollânsk.
—It scoe in gemiene streek wêze, as jim’ Friezen Hollânsk bigounen to
skriuwen, en de âlde tael ta weismiten kearden, sei ik wrimpen.—Men
biheart der net iens oer to praten; bilangstelling for ús saek yn
Hollân siikje haw ik frede mei, mar fierder to gean en it Frysk yn ’e
steek to litten, allinne om gauwer plak for jim’ wirk to krijen, is
forrie oan ’t âlde lân.
—Miskien detst yet to jong bist, om it to fielen lyk as ik, sei hy fen
hwa ’t ik it measte forwachte.—Mar in dichtersiele is net as in
wetterlieding, det men mar in kraen hoecht iepen to setten om der in
fers út streame to litten; en in fers moat koart nei ’t it skreaun
waerd, printe wirde, hwent as men it letter tsjinkomt is it in dea en
frjemd ding, hweroer men yen sels ergeret. En sa is it mei alles. En
bûtendat: hwerom scoenen wy yn ’t earst net nei it Hollânsk oergean?
Komt der letter in goed frysk blêd, hweroan wy meidwaen kinne sûnder ús
sels to forleegjen, sa as tsjinwirdich moat, den kinne wy noch altyd
mei it Frysk bigjinne. Us krêften scille den yet tanomd wêze, en...
—Hwerom forwachtsje wy ek alles fen in oar? frege ik, om’t ik eange
mear sok moais to hearren, dêr ’t ek somliken fen de oaren hiel wol oan
liken to wollen.—Litte wy sels de hânnen oan ’e ploege slaen: litte wy
it haedbistjûr to kennen jaen, det ús in nij wykblêd de bêste jefte oan
ús tael taliket.
—It haedbistjûr! spytgnyske in oar; hy like mei de bistjûrder fen
Sljucht en Rjucht yn briefwiksel stien to hawwen.—Dat bistiet út
hearen, dy ’t hwet prate kinne, hwet ite kinne, hwet skriuwe kinne
sels; goede, bêste minsken dy ’t wol graech ris hwet rûzje mei eltsoar
hawwe, tige bilangryk dwaen kinne mei hjar fâldij oer it Frysk, mar
sûnder ... ja, ho scil ’k it sizze ... sûnder wier-ynlike fieling for
it doel, det hja sizze foar to stean. It is in tige aerdich pronkstik,
mar it is dea.
—Né! sei ik forheftich, dat is net wier! Al sitte der
aeklik-ljochtskouwe minsken yn, it meartal wol graech sa folle dwaen
for ús saek, as it mar kin, mar it mei bikend stean, det de finânsjes
fen it selskip der tinkelik wol ris better foarstien hawwe. Mar der
bistiet gjin twivel, ef hja scille ljeaver in jongfryske biweging sa as
wy ús foarstelle, stypje en sadwaende in stikmannich ûnthjittende jonge
skriuwers biwarje for de tael, as in pear sinten mear yn kas to hâlden.
Ik scil hjar alles meidiele, en...
—Sjoch, sei der ien dy ’t nei bûten kipe,—de dize lûkt wer op.
Ik foun do en letter gjin wirden, waerm en hertlik genôch om myn ynlike
tank oan him sa to sizzen, det de utering lyk stie mei myn fieling.
Hwent hy hie de moed der wer ynhâlden.
Krêftich scille nou wêze moatte myn wirden, en myn taljochting suver.
Hwent it meartal fen it Haedbistjûr, dat sûnder mis foarútstreevjend is
en wichtige foroarings ynfiere wol, knibbelet faken eang en forbjustere
del for in pear bihâldende gearkomste-roppers en scil út dy nuvere
tastân net maklik oereinrize, howol hja bitinke moasten det it for
hjarren ivige skande bliuwe scoe, as it Selskip hjar leare moast hjar
plichten en hjar for hjar sleauwens straffe.
Ik mien der nou op wiisd to hawwen, det in jong-fryske biweging rjocht
fen bistean hat (ommers it is net mear as forstânnich en plicht, derfor
to soargjen det der jonge skriuwers foarme wirde, yn steat letter de
geastlike lieders fen it fryske folts op weardige wize to wêzen; omdet
dizze jonge skriuwers oanstjûre wolle op bilangrike foroarings, kin it
net oars ef hjar mei- en neist eltsoar wirkjen nimt it karakter fen in
biweging oan), ik hoopje dúdlik oantsjut to hawwen, hwer dizze biweging
frjeonlik mar mei klam om forsiikje moast (in nij selskipswykblêd
Fryslân, hweryn plak komme koe èn for persoanlike kinst èn for
biskôgings oer bilangrike forskynsels op geastelik-wittenskiplik en
praktysk-steatkindich gebiet), en ik leau teffens oanwiisd to hawwen,
det in oar orgaen sels in libbensbitingst wier for ús biweging.
Oer de twa greate herfoarmings-punten, mar foarâl ek oer de saek,
hwerom it ús ûndwaenlik wier langer meidoggers to wêzen fen Sljucht en
Rjucht—dit lêste scil ik, howol it my moeit, like goed op persoanlike
as op sakelike wize bisprekke moatte—folgje hjirefter wiidweidiger
biskôgings. Nou moat ik yet somlike dingen meidiele oer ús biweging,
omdet ik foar ’t forstân haw det der minsken binne, dy ’t fen alles
hwet yn myn wirkje minder dúdlik en klear wêze mocht, tankber brûkme
meitsje scille om my forskate dingen yn de skoen to skouwen, dy ’t
hielendal net yn myn bidoeling lizze en dos net fornommen hearre to
wirden.
—Tajown, koe men freegje, det der ûnderskate oarsaken wierne, dy ’t
jim’ twongen hâld oan eltsoar to siikjen, m. o. w. det dizze biweging
rjocht op bistean hat, den mei foarwis dochs wol dizze frage dien
wirde, eft it wol forstânnich wier dit jier derfor út to kiezen? Fen
strymjende fleagen oanfallen, kreakje de pylders, kreaket it bynt fen
it âld wirden en waer-oantaest Jeropeeske hûs; de lânnen hymje fen
ynspanning, droech bliuwe de eagen fen foltsen, dy ’t sels it skriemen
forlearden; en nou yn Fryslân, sok in miniatuer-lântsje, bidrige yet
wol fen talrike tsjoede, mar machtige ynfloeden, in nije biweging fen
jonge minsken, dy ’t moarn de dei oproppen wirde kinne om to striden en
to stjerren for it lân, hwerta hja nou ienris bihearre? Under sokke
omstânnichheden sok in biweging?
En myn andert is: sikersonk, just _nou_ de biweging.
Hwent eltse dei det Fryslân wer mear biwend rekket yn de sleur fen it
forline, sûnder det der minsken opsteane, dy ’t wytgjend wize nei
herfoarming, is forlern net allinne, mar mei oanskreaun wirde as in
ramp. En yn de jonge Friezen brûzet en skommet it sa by it oanskôgjen
fen al dy yllinde, det der in uteringswize foun wirde moat: en ho
hellet eltse dei it gefaer net oan det hja yn pleats fen de smelle
fryske wei yn to slaen, bigeane de wide wei fen it Hollânsk, hwerfen
men spitigernôch net sizze kin, det er laet nei it fordjer!
En yet is der eat, sa ienfâldich en sa dúdlik, det ik it sels neamen
heard haw fen minsken, hwa ’t dochs net in djip-geand ynsjoch oer
frysk-letterkindige saken taskreaun wirde kin: yn dizze dagen, det
troch de mobilisaesje de jonge Friezen for in great diel oer it
keningryk Nederlân forsiedde wirde, geane hjar eagen iepen for
bilangrike forskynsels yn ’e wide wrâld, hwerfen hja eartiids it
bistean nea net ealge hienen, en foarâl: fiele hja klearder as ea it
moaije en lûkende fen de fryske groun mei syn romme mieden en
wiksel-rike wolkenloften, en—de banaliteit bliuwt jimmer sa
brûksum—wirdt de bân dêrmei yet binender en sterker.
—Mar, as dizze biweging goed gefolch hawwe scil en krêftige ynfloed op
ús skriftenkennisse, lyk as nei ’t it bliken docht, dochs eigentlik
hjar ljeafste doel is, den mei men foarsiker de oandacht der wolris op
fêstigje, det hjar lieders en leden ek wis hwet men neamt, _krêften_
wêze moatte?
En myn andert is, det dizze krêften der binne, det hja hjar wis,
earnstich en deugdelik ûntwikkelje scille en det men fen hjarren op syn
minst ridlik goed wirk, boppe de middelmiette fen ús fryske letterkinde
steande, forwachtsje mei. Net lykwol kin men fen my fergje, det ik hjir
in himelheech-priizgjende útwreiding bigjinne scil; it iennichste hwet
ik as myn goed rjocht freegje, is det men myn opstellen yn de
Ljouwerter Krante soarchfâldich neigean wol, en fierders moat ik,
sûnder dizze kear eat to biwiizgjen, yn neifolging fen oaren
fortrouwend forklearje: „Wachtsje ús dieden ôf!”
In inkelde sei my: „It mei jo bikend wêze det Friezen eltsoar om de
nuverste lytsgeastichheden yn ’t hier fleane. Yn ’t miene sein, scil
miskien in biweging wol mear ta stân bringe kinne as ien inkeld
persoan... Mar dochs, scoe jou jonge biweging, al sizze jy det jy just
mei ’t each dêrop fen in boun ef foriening neat witte wolle, net to
neate gean kinne troch ynwindich mieningsskeel? Det scoe jo mar de
moed, binimme.”
Woloan, frjeonen, hjirop is myn andert dit:
Det der in krêft is, dy ’t ús by eltsoar hâlde scil, sels al mochten de
meast ûnderskate geastelike streamingen ûnder ús oanhing fine, dy ’t
meitsje scil det wy by op ’t each ûnwitend-wide mieningsforskillen
dochs in fen noegjende roazen sierde middenleane fine. Det de krêft
bistiet, hwerfen men nei lange tiden fen ynwindige rûzje forwachte hie
det hja fordwoun wier út ús lege lân, dat lijde troch brek oan ljocht.
Det dizze krêft yn steat blike scil de skriklikste tsjinslaggen to
oerwinnen, det hy machtiger is as de ljeafde ta it heitlân sels, det hy
machtichst is ûnder alle ynfloeden, goede en tsjoede, omdet op him rêst
de seine der goaden.
Us stipet de bitrouwende fryske frjeonskip.
Hwent wy, meistriders troch it lot, scille frjeonen wêze as troch eigen
kar, lokkich priizgjend de rieslach fen ’e Nornen-sisters, dy ’t ús ta
frjeonskip twong.