Heilwissenschaft zu leisten vermochte, findet sich gleichsam
konzentriert in dem, von averroistischem Aristotelismus ganz
durchdrungenen Hauptwerk dieses Meisters medizinischer Scholastik, in
seinem jahrhundertelang hochangesehenen ~Conciliator controversiarum,
quae inter philosophos et medicos versantur~, nach dem er auch selbst
der „Conciliator” genannt wird.
Der Conciliator, den Pietro d'Abano 1303 zu schreiben begann,
behandelt alle naturphilosophisch-medizinischen Hauptprobleme, welche
das 13. Jahrhundert bewegten und welche an sich interessanter als
die Lösungsversuche sind. Wir teilen die vom Conciliator behandelten
210 Streitpunkte (Differentiae) mit ihren Adnexfragen hier mit,
weil sie in das Wissen, in die Denkweise und in die hypertrophische
Spekulationssucht der Periode ausgezeichneten Einblick gewähren.
Utrum medico sit necessarium alias scire speculationis scientias
necne. -- Utrum medicum oporteat logicum esse, necne. -- Utrum
medicina sit scientia, necne. -- Utrum medicina sit theorica necne.
-- Utrum medicina sit artium excellentissima necne. -- Utrum corpus
humanum sit medicinae subjectum necne. -- Utrum corpus humanum sit uni
vel pluribus medicis committendum. -- Utrum doctrinarum ordinationum
numerus sit trinus vel indiffinitus. -- Utrum natura humana sit
debilitata ab eo quod antiquitus necne. -- Utrum quis medicus existens
per scientiam astronomiae possit conferre in salutem aegroti necne.
--
Utrum elementum sit unum necne. -- Utrum terra sit primum frigidorum
necne. -- Utrum aqua sit primum humidorum vel aer. -- Utrum aer
sit natura frigidus necne. -- Utrum ignis sit calidus necne. --
Utrum elementa sint in misto actu seu secundum formas in eo maneant
substantiales. -- Utrum complexio sit substantia necne. -- Utrum sit
complexionem aequalem seu temperatam reperire necne. -- Utrum sit
ponere complexionem simplicem ex semisse vel cali. vel frigi. siccam
vel hum. necne. -- Utrum melancholicus sit propinquior aequalitate
ponderis vel mensurae temperamento justitialis certi necne. --
Utrum complexio calida et humida sit longioris vitae necne. -- Utrum
complexio innata seu radicalis permutari possit necne. -- Utrum duo
individua sive plura possint eandem complexionem habere necne. --
Utrum cerebrum sit calidum necne. -- Utrum nucha sit cerebro minus
frigida necne. -- Utrum puer sit juvene temperatior necne. -- Utrum
puer sit juvene calidior necne. -- Utrum masculus omnis sit foemella
qualibet calidior et siccior necne. -- Utrum non simul sed successive
humores generentur. -- Utrum solus sanguis nutriat necne. -- Utrum
sanguis arterialis seu vitalis nutriat necne. -- Utrum eadem sit
causa efficiens sanguinis et melancholiae hypostasis necne. -- Utrum
humiditates humores dicti secundi sint necne. -- Utrum sperma a toto
corpore sive ab omnibus decidatur membris necne. -- Utrum testiculi
sint ad generationem necessarii, sed alicuius melioris gratia necne.
-- Utrum genitura sive sperma viri sit pars constitutiva embryonis
necne. -- Utrum sperma dictum foemellae aut humiditas dealbata seu
gutta ingrediatur constitutionem embryonis necne. -- Utrum plura
sint membra principalia necne. -- Utrum craneum uno constituatur osse
necne. -- Utrum caput sit propter cerebrum aut oculos creatum necne.
-- Utrum nervi oriantur a cerebro necne. -- Utrum caro sit organum
tactus necne. -- Utrum cutis sentiat necne. -- Utrum panniculus sit
para simplex an composita. -- Utrum nares sint organum olfactus an
carunculae seu additamenta mammillaria. -- Utrum tunica arteriae
construatur ex villis in longitudine protensis necne. -- Utrum venae
oriantur ab hepate necne. -- Utrum sperma decisum sit animatum necne.
-- Utrum natus octimensis vivat necne. -- Utrum digestio procedat
subtiliando necne. -- Utrum attractio, quae a calido reducatur ad eam,
quae a vacuo necne. -- Utrum medulla nutriat ossa necne. -- Utrum
venter nutriatur chilo necne. -- Utrum pili et ungues nutriantur
necne. -- Utrum virtus augmentativa sit altera a nutritiva necne.
-- Utrum augmentum fiat secundum partes materiales an formales.
-- Utrum virtus vitalis sit altera necne. -- Utrum virtus animalis
motiva primitus influat in musculum quam in nervum. -- Utrum calor
et spiritus sint idem necne. -- Utrum omnis actio a qualitate fiat
tantum necne. -- Utrum frigiditas ingrediatur operationem naturae
essentialiter an per accidens. -- Utrum digestio fiat frigiditate
necne. -- Utrum actio membres officialibus communiter attributa ex
compositione dependeat, necne. -- Utrum visus fiat extramittendo
an intus suscipiendo. -- Utrum sanitas sit species sicut aegritudo
ita, ut interposita vel disjunctionis nota diffiniri debeat velut
aegritudo necne. -- Utrum ver sit calidum et humidum necne. --
Utrum sub aequatore diei sive linea aequinoctiali sit possibilis
habitatio necne. -- Utrum carnes coclearum sint caeteris laudabilioris
nutrimenti necne. -- Utrum ovi albumen sit calidum et vitellus
frigidus. -- Utrum vinum calidum sit et siccum necne. -- Utrum forma
specifica dicta tota substantia rei sit substantia necne. -- Utrum
inter sanum et aegrum accidat medium necne. -- Utrum dolor possit esse
morbus necne. -- Utrum sit quis morbus compositionis necne. -- Utrum
sit quis morbus communis necne. -- Utrum una sit causa doloris tantum
subita scilicet alteratio necne. -- Utrum dolor sentiatur necne. --
Utrum icteritia sit ante septimam diem bonum signum necne. -- Utrum
caput parvum sit melius magno necne. -- Utrum dilatato corde simul
dilatentur arteriae, constrictoque constringantur necne. -- Utrum
dilatatione arteriarum fiat expulsio, constrictione vero atractio
necne. -- Utrum unum sit genus pulsuum tantum necne. -- Utrum in
pulsu percipiatur musicalis consonantia necne. -- Utrum egestionis
coloris varietas sit laudabilis necne. -- Utrum color prius detur
urinae quam substantia necne. -- Utrum ad rupturam venarum, quae
circa renas sanguinis consequatur mictio necne. -- Utrum febris sit
calor necne. -- Utrum humores possint periodice confluere necne. --
Utrum sanguis putrescens generet febrem sanguineam vel cholericam
seu aliam. -- Utrum febris sanguinis cum aliis componatur necne. --
Utrum ex cholera prassina et aeruginosa febres causentur necne. --
Utrum in empiala sit frigus interius et calor exterior necne. -- Utrum
hectica fiat incipiendo necne. -- Utrum febris pestilentialis sub
ephemera reponatur necne. -- Utrum apostema intrinsecum causet febrem
continuam omnino necne. -- Utrum cerebrum et ossa possint apostemari
necne. -- Utrum cor possit apostemari et solutionem imparis pati
necne. -- Utrum aegritudo consueta sit deterior insueta necne. --
Utrum pleuresis dextri lateris sit deterior ea quae sinistri necne.
-- Utrum peripneumonia phlegmatica sit cholerica deterior necne. --
Utrum vermes seu lumbrici possint in ventre stomacho dicto generari
necne. -- Utrum hyposarcha sit deterior hydrope necne. -- Utrum quod
dici crisis sit laudabilior ea, quae noctis ostenditur necne. -- Utrum
vigesima et decimaseptima dies sit magis critica et indicativa necne.
-- Utrum crisis quartaedecimae dici sit fortior ea, quae septima
necne. -- Utrum computatio critica facienda sit non a die partus,
sed a principio febris necne. -- Utrum mors in morbi declinatione
contingat necne. -- Utrum in principio paroxismi sit nocumentum somni
deterius, quam in aliis temporibus. -- Utrum recidivatio sit una vel
eadem cum sua radice necne. -- Utrum recidivatio non sit deterior
sua radice necne. --
Utrum calidum innatum amplius consumat humidum radicale influenti
necne. -- Utrum humidum radicale possit restaurari necne. -- Utrum
mors naturalis possit beneficio aliquo retardari seu eodem vita
protelari necne. -- Utrum cibus et potus magis aene nos immutent
necne. -- Utrum in vere magis abbrevietur vita quam in caeteris
anni temporibus. -- Utrum corpori lapsu debeatur praeservatio vel
conservatio seu regimen per contrarium vel simile necne. -- Utrum
complexio calida et humida et temperata et calida et sicca facilius
ferant jejunium necne. -- Utrum primum sit bibendum antequam
comedendum vel contra. -- Utrum cibus subtilis grossum debeat
praecedere vel contra. -- Utrum semel in die naturali tantum sit
comedendum vel plus. -- Utrum coena debeat esse major prandio vel
contra. -- Utrum super fructus sit bibendum necne. -- Utrum super
dextrum latus dormiendum sit melius vel contra. -- Utrum coitus
competat in reg. sanit. necne. -- Utrum anno quolibet sit evacuandum
necne. -- Utrum super pharmacum assumtum sit dormiendum necne. --
Utrum theriaca competat post assumtum pharmacum necne. -- Utrum
balneum competat post purgationem necne. -- Utrum pharmacia competat
in reg. sanit. necne. -- Utrum convalescentem sit opus pharmacia
necne. -- Utrum vomitus conferat oculis necne. -- Utrum in continente
calidiori et sicciori sint frondes populi sternendae necne. --
Utrum sit aliquis morbus, in quo nullus debeatur cibus usque in
statum necne. -- Utrum regimen in diaeta procedat ingrossando vel
subtiliando. -- Utrum confidentia infirmi de medico conferat in ipsius
salutem necne. --
Utrum medicina sortiatur ejus complexionem ab innata complexione
necne. -- Utrum sit aliqua medicina temperata necne. -- Utrum humidum
frigido conjunctum possit ultra secundum gradum elevari necne. --
Utrum medicina calida in primo gradu adjuncta medicinae calidae in
tertio reducat eam ad secundum gradum caliditatis vel amplius. --
Utrum sit modus, quo medicina valeat deduci ex potentia in actu
et praecipue frigida vel contra. -- Utrum medicina attractiva
vadat ad humorem attrahendum vel in ventre permaneat. -- Utrum
medicina attractiva si non soluerit, convertatur in humorem quem
habet attrahere necne. -- Utrum medicina lenitiva et lubricativa
sive compressiva sit admiscenda necne. -- Utrum post evacuationem
melancholiae per pharmacum effrenitans attrahatur pituita necne.
-- Utrum omne amarum sit calidum necne. -- Utrum amplius decoctum
reddatur amarius necne. -- Utrum paupum piperis provocet urinam vel
multum ejus ventrem solvat, paucum vero scamoneae solvat ventrem vel
multum urinam provocet. -- Utrum aqua lactis seu serum sit calida vel
frigida. -- Utrum mentha sit calida vel frigida. -- Utrum cicuta sit
calida vel frigida. -- Utrum argentum vivum sit frigidae et humidae
vel calidae et sicae complexionis. -- Utrum colloquintida multum teri
debeat necne. --
Utrum omnis cura perficiatur contrario necne. -- Utrum morbi cura
sit forti medicina inchoanda necne. -- Utrum odor curet alterando
vel alendo. -- Utrum praecantantio in cura conferat necne. -- Utrum
somnium conferat in cura necne. -- Utrum digerat innaturalia necne. --
Utrum digestio debeatur causae conjunctae vel antecedenti. -- Utrum
materia digesta possit febris seu morbus causari necne. -- Utrum in
morbi principio competat evacuatio necne. -- Utrum evacuatio causae
competat conjunctae solum necne. -- Utrum sit movendum in diebus motus
aegritudinis necne. -- Utrum evacuandum sit usque ad lypothomiam
necne. -- Utrum evacuatio symptomatica conferat necne. -- Utrum
pharmacia in praegnante sit periculosior evacuatio phlebotomia necne.
-- Utrum in acuta aegritudine post quartam diem sit phlebotomandum
necne. -- Quod in prima quadra lunationis amplius quam in reliquis
competat phlebotomia. -- Utrum ptisana hordacea febri conferat necne.
-- Utrum syrupus acetosus aut quod hujusmodi, ut oxymel conferat
in omni materia necne. -- Utrum aqua frigida competat in febribus
et in acutis maxime necne. -- Quod vinum non competat in febribus
et universaliter in acutis. -- Utrum balneum competat in febribus
necne. -- Utrum juvenis vel cholericus causonizans ampliori egeat
infrigidatione puero aut phlegmatico necne. -- Utrum in causone
competat phlebotomia necne. -- Utrum apostemati competat repercussio
necne. -- Utrum in lepra competat eductio necne. -- Utrum theriace
venenum qualitate vel proprietate competat. -- Utrum theriace
diatesseron conferat morsui canis rabidi necne. -- Utrum in scabie
competat phlebotomia necne. --
Utrum solutio continui ad interius penetraos cranei possit sine
ossis elevatione medicinari necne. -- Utrum in apoplexia aliquid
infra 72 horas sit operandum necne. -- Utrum paralysis sinistri
lateris sit curationis difficilioris ea, quae dextri necne. -- Utrum
in tortura facici locale remedium ponendum sit super partem visam
sanam necne. -- Utrum vinum competat in aegritudinibus nervorum
necne. -- Utrum coitus conferat aegritudini phlegmaticae necne.
-- Utrum sanguis desuper fluens sit compescendus necne. -- Utrum
subscannatio competat in squinantia necne. -- Utrum gargarismata
conferant in passionibus pectoris necne. -- Utrum centaurea conferat
sputo sanguinis necne. -- Utrum in pleuresi competant repercussiva
necne. -- Utrum fluxus ventris curet apostema pectoris seu pleuresim
necne. -- Utrum phthisis possit curari necne. -- Utrum lac competat
phtisicis necne. -- Utrum ventosae in retentione menstruorum sub
mammillis sint cum scarificatione applicandae necne. -- Utrum in cura
morbi calidi competant calida necne. -- Utrum in apostemate hepatis
et praecipue in sanguineo phlebotomandus sit pes vel manus. -- Utrum
membrum aut hepar supercalefactum sit epithemandum cerussa necne. --
Utrum bezel seu incisio super umbilicum competat in hydropisi necne.
-- Utrum fluxus ventris in principio morbi factus sit compescendus
necne. -- Utrum dysenteria ex sanguine facta sit deterioris curationis
necne. -- Utrum in dysenteria hepatica competat stiptica necne. --
Utrum ileon ex stranguria febris curet superveniens necne. -- Utrum
narcotica competant in colica necne. -- Utrum diuretica competant
aegritudinibus viarum urinae necne. -- Utrum in podagra sanguinea
existente in pede dextro phlebotomandum sit ex manu sinistra et in
sinistro ex dextra vel contra. -- Utrum esse ulcus egeat exsiccatione
necne. -- Utrum cauterium potentiale sit laudabilius actuali necne. --
Utrum medicinarum alterativarum copulatio possit conflare medicinam
solutivam necne. -- Utrum composita plus perdurent simplicibus vel
contra.
Im Anschluß an einzelne dieser Hauptprobleme werden noch folgende
Nebenfragen erörtert: An medicina una sit scientia vel plures. -- An
naturali subalternetur scientiae vel alii. -- An qualitas elementi
propria sit ejus forma. -- An aer habeat gravitatem in propria
sphaera. -- An complexio inaequalis quo ad pondus sit aequalis quo
ad justitiam. -- An cerebrum sit frigidum amplius quam humidum vel
contra. -- An phlegma generetur tantum in hepate aut etiam alibi.
-- An sit ejusdem speciei sanguis genitus ex cibis et phlegmate
ac universaliter ex coitu genita et sine. -- An in venis digestio
perficiatur communis. -- An digestiones se possint vicissim corrigere.
-- An sanguis contineatur tantum venis. -- An vir muliere amplius
delectetur in coitu. -- An spermatica membra soluta possint verius
consolidari. -- An ex omni parte judicandum sit membrum colobum. -- An
ossa sentiant. -- An dentes sentiant. -- An per anum immissum possit
nutrire. -- An pilis insint passiones plurimae ipsis attributae. --
An unus nervus possit esse principium sensus et motus. -- An musculus
habeat solum virtutem innatam. -- An spiritus in animali semper idem
maneat vel fluat mox alius factus. -- An quis morbus sit quantitate
laedens. -- An nervus sinistretur dexter opticus absque reditu et
sinister et contra. -- An oculus sit coloratus. -- An autumnus sit
temperatus. -- An venti contemperent aerem. -- An vinum competat
pueris. -- An sanum et aegrum actu concidant una. -- An stupor sit
morbus vel accidens, puta dolor. -- An morbi complexionales sint
quatuor, octo aut decem octo. -- An apostema sit morbus simplex vel
compositus. -- An labor seu dolor apostemosus sit alius ab ulceroso.
-- An quae et qualia de urinae esse. -- An qualis sit distinctio
cholerae locus generationis et situs ejus. -- An in empiala calidum
cum frigido, simul per totum sentiatur. -- An pulmo sit proprium
organum anhelitus vel diaphragma. -- An motus anhelitus sit naturalis
vel voluntarius. -- An plurimum mors contingat die vel nocte.
-- An subjectum supponatur in scientia sua. -- An ova competant
in febribus. -- An fluxus sanguinis menstrualis sit naturalis.
-- An naturales temperantiae appetant similia et aegritudinales
contrariae. -- An exercitandum ante comestionem vel post. -- An aer
et universaliter elementum nutriat. -- An humor sit causa efficiens
febris vel materialis. -- An morbus proportionalis sit periculosior
improportionali vel contra. -- An formicae cura perficiatur pennae
concavitate. -- An cum apoplexia possit febris concidere. -- An a
septima conjugatione nervorum colli oriantur nervi pervenientes ad
manus aut aliunde. -- An phthisis possit siccitate causari. -- An
qualis natura lactis temperata vel alia. -- An zuccharum rosaceum
competat phthisicis. -- An morbus frigidus periculosior calido. --
An cauterium melius ex auro vel argento.
Der Conciliator erörtert im Rahmen der Naturphilosophie die
verschiedensten Probleme der theoretischen und praktischen Medizin wie
auch der Hygiene. Jede der aufgeworfenen Fragen (~Quaesita~) wird mit
einer an antike und arabische Dialektik erinnernden Spitzfindigkeit,
in echt scholastischer Art beantwortet, wobei die oft mit zersetzender
Kritik verbundene Widerlegung oppositioneller Lösungsversuche
(opposita) ein gutes Stück der Darstellung ausmacht. Findet sich
schon unter den Problemen neben Rationellem genug des Bizarren[101]
-- Probleme, die bloßer Grübelsucht entsprangen --, so entbehren die
gebotenen Lösungen fast in ihrer Gesamtheit des bleibenden Werts,
weil in den herangezogenen Argumenten die zackigen Syllogismen mit
schmaler Wahrheitsfläche über das empirische Material weitaus und
entscheidend vorherrschen[102]. Damit soll freilich der interessanten
Tatsache kein Abbruch geschehen, daß der Verfasser in manchen seiner
Schlußfolgerungen, besonders was die Naturwissenschaft betrifft, seinem
Zeitalter voraneilt und unseren Erkenntnissen nahekommt[103].
[101] Es kommen Fragen vor wie z. B.: ob das Feuer warm oder kalt
ist, ob die spezifische Form eine Substanz oder ein Accidens
ist, ob ein goldenes Kauterium besser als ein silbernes
Kauterium wirkt u. s. w.
[102] So wird z. B. die Frage, ob die Nerven vom Gehirn oder vom
Herzen entspringen, mit den Kunstgriffen der Dialektik zu
beantworten gesucht. Die Frage, ob Gerstenptisane Fiebernden
verabreicht werden darf, wird nach allerlei Subtilitäten in
negativem Sinne entschieden, weil Gerstenwasser eine Substanz,
Fieber dagegen ein Accidens sei.
[103] Pietro d'Abano sprach der Luft Schwere zu, erklärte den
Regenbogen aus der Brechung der Strahlen, lehrte, daß
die Aequinoktiallinie bewohnbar sei, berechnete annähernd
richtig das Sonnenjahr und die Eintrittszeit der Sonne in die
Hauptzeichen des Tierkreises. Was die Physiologie anlangt,
verteidigte er z. B. die Ansicht, daß die Venen vom Herzen
(nicht von der Leber) entspringen, daß die Respiration
wenigstens quoad modum ein willkürlicher Akt sei u. s. w.
Es kann nicht verwundern, daß der Conciliator seiner Epoche durch das
Gaukelspiel mit aristotelischen Kategorien als Specimen sublimster
Gelehrsamkeit imponierte und durch seine anscheinend unanfechtbaren
Problemlösungen noch Generationen in den Glauben an einen gesicherten
Wissensbesitz einlullte[104] -- uns drängt sich bei der Betrachtung
solcher Verirrungen nur das als tröstender Gedanke auf, daß gerade aus
der bis zum Höchstmaß getriebenen Gegenüberstellung der Autoritäten
und der erzwungenen Interpretation ihrer Lehrmeinungen -- schon an sich
~ein Zeichen erwachender Kritik~ -- der Zweifel an der Zuverlässigkeit
der herrschenden Beweismethode allmählich entstehen mußte.
[104] Der Conciliator gehört zu den am frühesten gedruckten Werken.
Die Rundschau über die führenden Männer und über die Literatur ergibt,
daß die wissenschaftliche Heilkunde dieses Zeitalters vorwiegend, ja
beinahe ausschließlich an Italien geknüpft war, und daß die Medizin
des gesamten Abendlandes lediglich von dort, direkt oder indirekt,
Impulse empfing.
Italien wurde auch vorbildlich durch die ~Organisation des
Aerztestandes~, durch die ~Kreierung des Apothekerwesens~ und durch
manche ~behördlichen Maßnahmen sanitätspolizeilicher Richtung~.
Der Aufschwung, den das Aerztewesen und die sanitätspolizeilichen
Einrichtungen in Italien nahmen, basierte auf seiner relativ hoch
entwickelten städtischen Kultur und wurde durch die Folgeerscheinungen
der Kreuzzüge (Durchzug von Kranken und Verwundeten in ungeheurer
Zahl, Seuchen), durch den regen Verkehr mit dem Orient, durch den
Zufluß fremder (sarazenischer, jüdischer) Aerzte u. a. beschleunigt.
Allenthalben entstanden Hospize, ~Hospitäler~, Lazarette. Die Aerzte
vereinigten sich auch außerhalb der Universitätsstädte in ~Kollegien~,
welche Prüfungen mit den aufzunehmenden Mitgliedern abzuhalten
hatten, z. B. in Mailand, Brescia, Florenz. Von den Aerzten schieden
sich die ~wissenschaftlich gebildeten Chirurgen~, neben welchen aber
noch eine aus mannigfachen Elementen zusammengesetzte Klasse von
Empirikern wundärztliche Praxis ausübte (chirurgi phlebotomatores,
barbitonsores, Bruch-, Zahn-, Augenärzte etc.). Frühzeitig wurde
für die Anstellung von ~Stadtärzten~ Sorge getragen, welche Arme
unentgeltlich behandeln, als Sanitätsbeamte (Aufsicht über Spitäler,
Seuchenbekämpfung), als Sachverständige vor Gericht, eventuell auch
als Feldärzte fungieren mußten. Bezüglich der forensischen Tätigkeit
vgl. S. 377 und 378, Anm. 2. In Venedig erscheinen seit dem Jahre
1260 Aerzte (darunter Sarazenen und Juden) in den Registern der großen
Verbrüderungen (scuole), die Bestallung der Kommunalärzte wurde dort
jährlich vom Senate und dem Rate der Vierzig erneuert. -- Einige
~hygienisch-sanitätspolizeiliche Städteordnungen~ italienischer
Kommunen haben Puccinotti (Storia della medicina II) und Renzi
(Storia della scuola di Salerno) veröffentlicht. Die Konstitutionen
Friedrichs II. (vgl. S. 344), welche vorbildlich wirkten, enthalten
zweckmäßige Bestimmungen über die Reinhaltung der Luft von
gesundheitsschädlichen Einflüssen, über den Verkauf von Fleisch und
Fischen, von Giften und Liebestränken u. s. w. -- In Italien, wo
sich infolge des Durchgangshandels orientalischer Produkte -- am
frühesten im Abendlande -- ein eigentlicher ~Apothekerstand~ (vgl.
S. 344) entwickelt hatte, wurde dessen Ausbildung, Tätigkeit und
Verhältnis zu den Aerzten bezw. medizinischen Fakultäten bereits im
13. Jahrhundert festen Normen unterworfen (Konstitutionen Friedrichs
II., Lo statuto dei medici e degli speziali in Venezia scritto nell
anno 1258 u. a. Medizinalordnungen).
Auf die medizinischen Zustände außerhalb Italiens soll später
im Zusammenhang zurückgegriffen werden, soweit es die dürftigen
Nachrichten gestatten; hier sei nur darauf hingewiesen, daß alle
Länder der Christenheit, so sehr auch die meisten unter ihnen in der
Entwicklung der wissenschaftlichen Heilkunde noch zurückgeblieben
waren, wenigstens in der Krankenpflege, in der ~Errichtung von
Hospitälern~, Aussatz- und Siechenhäusern einen edlen, höchst
anerkennenswerten Wetteifer zeigten, und daß die Betätigung auf diesem
Felde der Humanität gerade im 13. Jahrhundert eine Höhe erreicht,
welche die Anerkennung auch der spätesten Geschlechter verdienen wird.