Was das abstrakte Denken des Zeitalters auf dem Gebiete der

Heilwissenschaft zu leisten vermochte, findet sich gleichsam

konzentriert in dem, von averroistischem Aristotelismus ganz

durchdrungenen Hauptwerk dieses Meisters medizinischer Scholastik, in

seinem jahrhundertelang hochangesehenen ~Conciliator controversiarum,

quae inter philosophos et medicos versantur~, nach dem er auch selbst

der „Conciliator” genannt wird.

Der Conciliator, den Pietro d'Abano 1303 zu schreiben begann,

behandelt alle naturphilosophisch-medizinischen Hauptprobleme, welche

das 13. Jahrhundert bewegten und welche an sich interessanter als

die Lösungsversuche sind. Wir teilen die vom Conciliator behandelten

210 Streitpunkte (Differentiae) mit ihren Adnexfragen hier mit,

weil sie in das Wissen, in die Denkweise und in die hypertrophische

Spekulationssucht der Periode ausgezeichneten Einblick gewähren.

Utrum medico sit necessarium alias scire speculationis scientias

necne. -- Utrum medicum oporteat logicum esse, necne. -- Utrum

medicina sit scientia, necne. -- Utrum medicina sit theorica necne.

-- Utrum medicina sit artium excellentissima necne. -- Utrum corpus

humanum sit medicinae subjectum necne. -- Utrum corpus humanum sit uni

vel pluribus medicis committendum. -- Utrum doctrinarum ordinationum

numerus sit trinus vel indiffinitus. -- Utrum natura humana sit

debilitata ab eo quod antiquitus necne. -- Utrum quis medicus existens

per scientiam astronomiae possit conferre in salutem aegroti necne.

--

Utrum elementum sit unum necne. -- Utrum terra sit primum frigidorum

necne. -- Utrum aqua sit primum humidorum vel aer. -- Utrum aer

sit natura frigidus necne. -- Utrum ignis sit calidus necne. --

Utrum elementa sint in misto actu seu secundum formas in eo maneant

substantiales. -- Utrum complexio sit substantia necne. -- Utrum sit

complexionem aequalem seu temperatam reperire necne. -- Utrum sit

ponere complexionem simplicem ex semisse vel cali. vel frigi. siccam

vel hum. necne. -- Utrum melancholicus sit propinquior aequalitate

ponderis vel mensurae temperamento justitialis certi necne. --

Utrum complexio calida et humida sit longioris vitae necne. -- Utrum

complexio innata seu radicalis permutari possit necne. -- Utrum duo

individua sive plura possint eandem complexionem habere necne. --

Utrum cerebrum sit calidum necne. -- Utrum nucha sit cerebro minus

frigida necne. -- Utrum puer sit juvene temperatior necne. -- Utrum

puer sit juvene calidior necne. -- Utrum masculus omnis sit foemella

qualibet calidior et siccior necne. -- Utrum non simul sed successive

humores generentur. -- Utrum solus sanguis nutriat necne. -- Utrum

sanguis arterialis seu vitalis nutriat necne. -- Utrum eadem sit

causa efficiens sanguinis et melancholiae hypostasis necne. -- Utrum

humiditates humores dicti secundi sint necne. -- Utrum sperma a toto

corpore sive ab omnibus decidatur membris necne. -- Utrum testiculi

sint ad generationem necessarii, sed alicuius melioris gratia necne.

-- Utrum genitura sive sperma viri sit pars constitutiva embryonis

necne. -- Utrum sperma dictum foemellae aut humiditas dealbata seu

gutta ingrediatur constitutionem embryonis necne. -- Utrum plura

sint membra principalia necne. -- Utrum craneum uno constituatur osse

necne. -- Utrum caput sit propter cerebrum aut oculos creatum necne.

-- Utrum nervi oriantur a cerebro necne. -- Utrum caro sit organum

tactus necne. -- Utrum cutis sentiat necne. -- Utrum panniculus sit

para simplex an composita. -- Utrum nares sint organum olfactus an

carunculae seu additamenta mammillaria. -- Utrum tunica arteriae

construatur ex villis in longitudine protensis necne. -- Utrum venae

oriantur ab hepate necne. -- Utrum sperma decisum sit animatum necne.

-- Utrum natus octimensis vivat necne. -- Utrum digestio procedat

subtiliando necne. -- Utrum attractio, quae a calido reducatur ad eam,

quae a vacuo necne. -- Utrum medulla nutriat ossa necne. -- Utrum

venter nutriatur chilo necne. -- Utrum pili et ungues nutriantur

necne. -- Utrum virtus augmentativa sit altera a nutritiva necne.

-- Utrum augmentum fiat secundum partes materiales an formales.

-- Utrum virtus vitalis sit altera necne. -- Utrum virtus animalis

motiva primitus influat in musculum quam in nervum. -- Utrum calor

et spiritus sint idem necne. -- Utrum omnis actio a qualitate fiat

tantum necne. -- Utrum frigiditas ingrediatur operationem naturae

essentialiter an per accidens. -- Utrum digestio fiat frigiditate

necne. -- Utrum actio membres officialibus communiter attributa ex

compositione dependeat, necne. -- Utrum visus fiat extramittendo

an intus suscipiendo. -- Utrum sanitas sit species sicut aegritudo

ita, ut interposita vel disjunctionis nota diffiniri debeat velut

aegritudo necne. -- Utrum ver sit calidum et humidum necne. --

Utrum sub aequatore diei sive linea aequinoctiali sit possibilis

habitatio necne. -- Utrum carnes coclearum sint caeteris laudabilioris

nutrimenti necne. -- Utrum ovi albumen sit calidum et vitellus

frigidus. -- Utrum vinum calidum sit et siccum necne. -- Utrum forma

specifica dicta tota substantia rei sit substantia necne. -- Utrum

inter sanum et aegrum accidat medium necne. -- Utrum dolor possit esse

morbus necne. -- Utrum sit quis morbus compositionis necne. -- Utrum

sit quis morbus communis necne. -- Utrum una sit causa doloris tantum

subita scilicet alteratio necne. -- Utrum dolor sentiatur necne. --

Utrum icteritia sit ante septimam diem bonum signum necne. -- Utrum

caput parvum sit melius magno necne. -- Utrum dilatato corde simul

dilatentur arteriae, constrictoque constringantur necne. -- Utrum

dilatatione arteriarum fiat expulsio, constrictione vero atractio

necne. -- Utrum unum sit genus pulsuum tantum necne. -- Utrum in

pulsu percipiatur musicalis consonantia necne. -- Utrum egestionis

coloris varietas sit laudabilis necne. -- Utrum color prius detur

urinae quam substantia necne. -- Utrum ad rupturam venarum, quae

circa renas sanguinis consequatur mictio necne. -- Utrum febris sit

calor necne. -- Utrum humores possint periodice confluere necne. --

Utrum sanguis putrescens generet febrem sanguineam vel cholericam

seu aliam. -- Utrum febris sanguinis cum aliis componatur necne. --

Utrum ex cholera prassina et aeruginosa febres causentur necne. --

Utrum in empiala sit frigus interius et calor exterior necne. -- Utrum

hectica fiat incipiendo necne. -- Utrum febris pestilentialis sub

ephemera reponatur necne. -- Utrum apostema intrinsecum causet febrem

continuam omnino necne. -- Utrum cerebrum et ossa possint apostemari

necne. -- Utrum cor possit apostemari et solutionem imparis pati

necne. -- Utrum aegritudo consueta sit deterior insueta necne. --

Utrum pleuresis dextri lateris sit deterior ea quae sinistri necne.

-- Utrum peripneumonia phlegmatica sit cholerica deterior necne. --

Utrum vermes seu lumbrici possint in ventre stomacho dicto generari

necne. -- Utrum hyposarcha sit deterior hydrope necne. -- Utrum quod

dici crisis sit laudabilior ea, quae noctis ostenditur necne. -- Utrum

vigesima et decimaseptima dies sit magis critica et indicativa necne.

-- Utrum crisis quartaedecimae dici sit fortior ea, quae septima

necne. -- Utrum computatio critica facienda sit non a die partus,

sed a principio febris necne. -- Utrum mors in morbi declinatione

contingat necne. -- Utrum in principio paroxismi sit nocumentum somni

deterius, quam in aliis temporibus. -- Utrum recidivatio sit una vel

eadem cum sua radice necne. -- Utrum recidivatio non sit deterior

sua radice necne. --

Utrum calidum innatum amplius consumat humidum radicale influenti

necne. -- Utrum humidum radicale possit restaurari necne. -- Utrum

mors naturalis possit beneficio aliquo retardari seu eodem vita

protelari necne. -- Utrum cibus et potus magis aene nos immutent

necne. -- Utrum in vere magis abbrevietur vita quam in caeteris

anni temporibus. -- Utrum corpori lapsu debeatur praeservatio vel

conservatio seu regimen per contrarium vel simile necne. -- Utrum

complexio calida et humida et temperata et calida et sicca facilius

ferant jejunium necne. -- Utrum primum sit bibendum antequam

comedendum vel contra. -- Utrum cibus subtilis grossum debeat

praecedere vel contra. -- Utrum semel in die naturali tantum sit

comedendum vel plus. -- Utrum coena debeat esse major prandio vel

contra. -- Utrum super fructus sit bibendum necne. -- Utrum super

dextrum latus dormiendum sit melius vel contra. -- Utrum coitus

competat in reg. sanit. necne. -- Utrum anno quolibet sit evacuandum

necne. -- Utrum super pharmacum assumtum sit dormiendum necne. --

Utrum theriaca competat post assumtum pharmacum necne. -- Utrum

balneum competat post purgationem necne. -- Utrum pharmacia competat

in reg. sanit. necne. -- Utrum convalescentem sit opus pharmacia

necne. -- Utrum vomitus conferat oculis necne. -- Utrum in continente

calidiori et sicciori sint frondes populi sternendae necne. --

Utrum sit aliquis morbus, in quo nullus debeatur cibus usque in

statum necne. -- Utrum regimen in diaeta procedat ingrossando vel

subtiliando. -- Utrum confidentia infirmi de medico conferat in ipsius

salutem necne. --

Utrum medicina sortiatur ejus complexionem ab innata complexione

necne. -- Utrum sit aliqua medicina temperata necne. -- Utrum humidum

frigido conjunctum possit ultra secundum gradum elevari necne. --

Utrum medicina calida in primo gradu adjuncta medicinae calidae in

tertio reducat eam ad secundum gradum caliditatis vel amplius. --

Utrum sit modus, quo medicina valeat deduci ex potentia in actu

et praecipue frigida vel contra. -- Utrum medicina attractiva

vadat ad humorem attrahendum vel in ventre permaneat. -- Utrum

medicina attractiva si non soluerit, convertatur in humorem quem

habet attrahere necne. -- Utrum medicina lenitiva et lubricativa

sive compressiva sit admiscenda necne. -- Utrum post evacuationem

melancholiae per pharmacum effrenitans attrahatur pituita necne.

-- Utrum omne amarum sit calidum necne. -- Utrum amplius decoctum

reddatur amarius necne. -- Utrum paupum piperis provocet urinam vel

multum ejus ventrem solvat, paucum vero scamoneae solvat ventrem vel

multum urinam provocet. -- Utrum aqua lactis seu serum sit calida vel

frigida. -- Utrum mentha sit calida vel frigida. -- Utrum cicuta sit

calida vel frigida. -- Utrum argentum vivum sit frigidae et humidae

vel calidae et sicae complexionis. -- Utrum colloquintida multum teri

debeat necne. --

Utrum omnis cura perficiatur contrario necne. -- Utrum morbi cura

sit forti medicina inchoanda necne. -- Utrum odor curet alterando

vel alendo. -- Utrum praecantantio in cura conferat necne. -- Utrum

somnium conferat in cura necne. -- Utrum digerat innaturalia necne. --

Utrum digestio debeatur causae conjunctae vel antecedenti. -- Utrum

materia digesta possit febris seu morbus causari necne. -- Utrum in

morbi principio competat evacuatio necne. -- Utrum evacuatio causae

competat conjunctae solum necne. -- Utrum sit movendum in diebus motus

aegritudinis necne. -- Utrum evacuandum sit usque ad lypothomiam

necne. -- Utrum evacuatio symptomatica conferat necne. -- Utrum

pharmacia in praegnante sit periculosior evacuatio phlebotomia necne.

-- Utrum in acuta aegritudine post quartam diem sit phlebotomandum

necne. -- Quod in prima quadra lunationis amplius quam in reliquis

competat phlebotomia. -- Utrum ptisana hordacea febri conferat necne.

-- Utrum syrupus acetosus aut quod hujusmodi, ut oxymel conferat

in omni materia necne. -- Utrum aqua frigida competat in febribus

et in acutis maxime necne. -- Quod vinum non competat in febribus

et universaliter in acutis. -- Utrum balneum competat in febribus

necne. -- Utrum juvenis vel cholericus causonizans ampliori egeat

infrigidatione puero aut phlegmatico necne. -- Utrum in causone

competat phlebotomia necne. -- Utrum apostemati competat repercussio

necne. -- Utrum in lepra competat eductio necne. -- Utrum theriace

venenum qualitate vel proprietate competat. -- Utrum theriace

diatesseron conferat morsui canis rabidi necne. -- Utrum in scabie

competat phlebotomia necne. --

Utrum solutio continui ad interius penetraos cranei possit sine

ossis elevatione medicinari necne. -- Utrum in apoplexia aliquid

infra 72 horas sit operandum necne. -- Utrum paralysis sinistri

lateris sit curationis difficilioris ea, quae dextri necne. -- Utrum

in tortura facici locale remedium ponendum sit super partem visam

sanam necne. -- Utrum vinum competat in aegritudinibus nervorum

necne. -- Utrum coitus conferat aegritudini phlegmaticae necne.

-- Utrum sanguis desuper fluens sit compescendus necne. -- Utrum

subscannatio competat in squinantia necne. -- Utrum gargarismata

conferant in passionibus pectoris necne. -- Utrum centaurea conferat

sputo sanguinis necne. -- Utrum in pleuresi competant repercussiva

necne. -- Utrum fluxus ventris curet apostema pectoris seu pleuresim

necne. -- Utrum phthisis possit curari necne. -- Utrum lac competat

phtisicis necne. -- Utrum ventosae in retentione menstruorum sub

mammillis sint cum scarificatione applicandae necne. -- Utrum in cura

morbi calidi competant calida necne. -- Utrum in apostemate hepatis

et praecipue in sanguineo phlebotomandus sit pes vel manus. -- Utrum

membrum aut hepar supercalefactum sit epithemandum cerussa necne. --

Utrum bezel seu incisio super umbilicum competat in hydropisi necne.

-- Utrum fluxus ventris in principio morbi factus sit compescendus

necne. -- Utrum dysenteria ex sanguine facta sit deterioris curationis

necne. -- Utrum in dysenteria hepatica competat stiptica necne. --

Utrum ileon ex stranguria febris curet superveniens necne. -- Utrum

narcotica competant in colica necne. -- Utrum diuretica competant

aegritudinibus viarum urinae necne. -- Utrum in podagra sanguinea

existente in pede dextro phlebotomandum sit ex manu sinistra et in

sinistro ex dextra vel contra. -- Utrum esse ulcus egeat exsiccatione

necne. -- Utrum cauterium potentiale sit laudabilius actuali necne. --

Utrum medicinarum alterativarum copulatio possit conflare medicinam

solutivam necne. -- Utrum composita plus perdurent simplicibus vel

contra.

Im Anschluß an einzelne dieser Hauptprobleme werden noch folgende

Nebenfragen erörtert: An medicina una sit scientia vel plures. -- An

naturali subalternetur scientiae vel alii. -- An qualitas elementi

propria sit ejus forma. -- An aer habeat gravitatem in propria

sphaera. -- An complexio inaequalis quo ad pondus sit aequalis quo

ad justitiam. -- An cerebrum sit frigidum amplius quam humidum vel

contra. -- An phlegma generetur tantum in hepate aut etiam alibi.

-- An sit ejusdem speciei sanguis genitus ex cibis et phlegmate

ac universaliter ex coitu genita et sine. -- An in venis digestio

perficiatur communis. -- An digestiones se possint vicissim corrigere.

-- An sanguis contineatur tantum venis. -- An vir muliere amplius

delectetur in coitu. -- An spermatica membra soluta possint verius

consolidari. -- An ex omni parte judicandum sit membrum colobum. -- An

ossa sentiant. -- An dentes sentiant. -- An per anum immissum possit

nutrire. -- An pilis insint passiones plurimae ipsis attributae. --

An unus nervus possit esse principium sensus et motus. -- An musculus

habeat solum virtutem innatam. -- An spiritus in animali semper idem

maneat vel fluat mox alius factus. -- An quis morbus sit quantitate

laedens. -- An nervus sinistretur dexter opticus absque reditu et

sinister et contra. -- An oculus sit coloratus. -- An autumnus sit

temperatus. -- An venti contemperent aerem. -- An vinum competat

pueris. -- An sanum et aegrum actu concidant una. -- An stupor sit

morbus vel accidens, puta dolor. -- An morbi complexionales sint

quatuor, octo aut decem octo. -- An apostema sit morbus simplex vel

compositus. -- An labor seu dolor apostemosus sit alius ab ulceroso.

-- An quae et qualia de urinae esse. -- An qualis sit distinctio

cholerae locus generationis et situs ejus. -- An in empiala calidum

cum frigido, simul per totum sentiatur. -- An pulmo sit proprium

organum anhelitus vel diaphragma. -- An motus anhelitus sit naturalis

vel voluntarius. -- An plurimum mors contingat die vel nocte.

-- An subjectum supponatur in scientia sua. -- An ova competant

in febribus. -- An fluxus sanguinis menstrualis sit naturalis.

-- An naturales temperantiae appetant similia et aegritudinales

contrariae. -- An exercitandum ante comestionem vel post. -- An aer

et universaliter elementum nutriat. -- An humor sit causa efficiens

febris vel materialis. -- An morbus proportionalis sit periculosior

improportionali vel contra. -- An formicae cura perficiatur pennae

concavitate. -- An cum apoplexia possit febris concidere. -- An a

septima conjugatione nervorum colli oriantur nervi pervenientes ad

manus aut aliunde. -- An phthisis possit siccitate causari. -- An

qualis natura lactis temperata vel alia. -- An zuccharum rosaceum

competat phthisicis. -- An morbus frigidus periculosior calido. --

An cauterium melius ex auro vel argento.

Der Conciliator erörtert im Rahmen der Naturphilosophie die

verschiedensten Probleme der theoretischen und praktischen Medizin wie

auch der Hygiene. Jede der aufgeworfenen Fragen (~Quaesita~) wird mit

einer an antike und arabische Dialektik erinnernden Spitzfindigkeit,

in echt scholastischer Art beantwortet, wobei die oft mit zersetzender

Kritik verbundene Widerlegung oppositioneller Lösungsversuche

(opposita) ein gutes Stück der Darstellung ausmacht. Findet sich

schon unter den Problemen neben Rationellem genug des Bizarren[101]

-- Probleme, die bloßer Grübelsucht entsprangen --, so entbehren die

gebotenen Lösungen fast in ihrer Gesamtheit des bleibenden Werts,

weil in den herangezogenen Argumenten die zackigen Syllogismen mit

schmaler Wahrheitsfläche über das empirische Material weitaus und

entscheidend vorherrschen[102]. Damit soll freilich der interessanten

Tatsache kein Abbruch geschehen, daß der Verfasser in manchen seiner

Schlußfolgerungen, besonders was die Naturwissenschaft betrifft, seinem

Zeitalter voraneilt und unseren Erkenntnissen nahekommt[103].

[101] Es kommen Fragen vor wie z. B.: ob das Feuer warm oder kalt

ist, ob die spezifische Form eine Substanz oder ein Accidens

ist, ob ein goldenes Kauterium besser als ein silbernes

Kauterium wirkt u. s. w.

[102] So wird z. B. die Frage, ob die Nerven vom Gehirn oder vom

Herzen entspringen, mit den Kunstgriffen der Dialektik zu

beantworten gesucht. Die Frage, ob Gerstenptisane Fiebernden

verabreicht werden darf, wird nach allerlei Subtilitäten in

negativem Sinne entschieden, weil Gerstenwasser eine Substanz,

Fieber dagegen ein Accidens sei.

[103] Pietro d'Abano sprach der Luft Schwere zu, erklärte den

Regenbogen aus der Brechung der Strahlen, lehrte, daß

die Aequinoktiallinie bewohnbar sei, berechnete annähernd

richtig das Sonnenjahr und die Eintrittszeit der Sonne in die

Hauptzeichen des Tierkreises. Was die Physiologie anlangt,

verteidigte er z. B. die Ansicht, daß die Venen vom Herzen

(nicht von der Leber) entspringen, daß die Respiration

wenigstens quoad modum ein willkürlicher Akt sei u. s. w.

Es kann nicht verwundern, daß der Conciliator seiner Epoche durch das

Gaukelspiel mit aristotelischen Kategorien als Specimen sublimster

Gelehrsamkeit imponierte und durch seine anscheinend unanfechtbaren

Problemlösungen noch Generationen in den Glauben an einen gesicherten

Wissensbesitz einlullte[104] -- uns drängt sich bei der Betrachtung

solcher Verirrungen nur das als tröstender Gedanke auf, daß gerade aus

der bis zum Höchstmaß getriebenen Gegenüberstellung der Autoritäten

und der erzwungenen Interpretation ihrer Lehrmeinungen -- schon an sich

~ein Zeichen erwachender Kritik~ -- der Zweifel an der Zuverlässigkeit

der herrschenden Beweismethode allmählich entstehen mußte.

[104] Der Conciliator gehört zu den am frühesten gedruckten Werken.

Die Rundschau über die führenden Männer und über die Literatur ergibt,

daß die wissenschaftliche Heilkunde dieses Zeitalters vorwiegend, ja

beinahe ausschließlich an Italien geknüpft war, und daß die Medizin

des gesamten Abendlandes lediglich von dort, direkt oder indirekt,

Impulse empfing.

Italien wurde auch vorbildlich durch die ~Organisation des

Aerztestandes~, durch die ~Kreierung des Apothekerwesens~ und durch

manche ~behördlichen Maßnahmen sanitätspolizeilicher Richtung~.

Der Aufschwung, den das Aerztewesen und die sanitätspolizeilichen

Einrichtungen in Italien nahmen, basierte auf seiner relativ hoch

entwickelten städtischen Kultur und wurde durch die Folgeerscheinungen

der Kreuzzüge (Durchzug von Kranken und Verwundeten in ungeheurer

Zahl, Seuchen), durch den regen Verkehr mit dem Orient, durch den

Zufluß fremder (sarazenischer, jüdischer) Aerzte u. a. beschleunigt.

Allenthalben entstanden Hospize, ~Hospitäler~, Lazarette. Die Aerzte

vereinigten sich auch außerhalb der Universitätsstädte in ~Kollegien~,

welche Prüfungen mit den aufzunehmenden Mitgliedern abzuhalten

hatten, z. B. in Mailand, Brescia, Florenz. Von den Aerzten schieden

sich die ~wissenschaftlich gebildeten Chirurgen~, neben welchen aber

noch eine aus mannigfachen Elementen zusammengesetzte Klasse von

Empirikern wundärztliche Praxis ausübte (chirurgi phlebotomatores,

barbitonsores, Bruch-, Zahn-, Augenärzte etc.). Frühzeitig wurde

für die Anstellung von ~Stadtärzten~ Sorge getragen, welche Arme

unentgeltlich behandeln, als Sanitätsbeamte (Aufsicht über Spitäler,

Seuchenbekämpfung), als Sachverständige vor Gericht, eventuell auch

als Feldärzte fungieren mußten. Bezüglich der forensischen Tätigkeit

vgl. S. 377 und 378, Anm. 2. In Venedig erscheinen seit dem Jahre

1260 Aerzte (darunter Sarazenen und Juden) in den Registern der großen

Verbrüderungen (scuole), die Bestallung der Kommunalärzte wurde dort

jährlich vom Senate und dem Rate der Vierzig erneuert. -- Einige

~hygienisch-sanitätspolizeiliche Städteordnungen~ italienischer

Kommunen haben Puccinotti (Storia della medicina II) und Renzi

(Storia della scuola di Salerno) veröffentlicht. Die Konstitutionen

Friedrichs II. (vgl. S. 344), welche vorbildlich wirkten, enthalten

zweckmäßige Bestimmungen über die Reinhaltung der Luft von

gesundheitsschädlichen Einflüssen, über den Verkauf von Fleisch und

Fischen, von Giften und Liebestränken u. s. w. -- In Italien, wo

sich infolge des Durchgangshandels orientalischer Produkte -- am

frühesten im Abendlande -- ein eigentlicher ~Apothekerstand~ (vgl.

S. 344) entwickelt hatte, wurde dessen Ausbildung, Tätigkeit und

Verhältnis zu den Aerzten bezw. medizinischen Fakultäten bereits im

13. Jahrhundert festen Normen unterworfen (Konstitutionen Friedrichs

II., Lo statuto dei medici e degli speziali in Venezia scritto nell

anno 1258 u. a. Medizinalordnungen).

Auf die medizinischen Zustände außerhalb Italiens soll später

im Zusammenhang zurückgegriffen werden, soweit es die dürftigen

Nachrichten gestatten; hier sei nur darauf hingewiesen, daß alle

Länder der Christenheit, so sehr auch die meisten unter ihnen in der

Entwicklung der wissenschaftlichen Heilkunde noch zurückgeblieben

waren, wenigstens in der Krankenpflege, in der ~Errichtung von

Hospitälern~, Aussatz- und Siechenhäusern einen edlen, höchst

anerkennenswerten Wetteifer zeigten, und daß die Betätigung auf diesem

Felde der Humanität gerade im 13. Jahrhundert eine Höhe erreicht,

welche die Anerkennung auch der spätesten Geschlechter verdienen wird.

Geschichte der Medizin. II. Band, Erster Teil · 第 58 / 76 段