cum crusta panem in forti demergit aceto,
post haec formazzi gratat instar quinque cepollas,
smenuzzat carnem, lardo quam rostit in albo,
figatumque suum coctum cum pane moiato
mescolat et masinat, nec non distemprat aceto;
mei addit, spetiesque bonas, traditque boiendum,
hancve zelatiam caldam frigescere lassat.
Doctrina quintadecima
Alter gambaricum mira facit arte saporem,
gambara disgussat, quibus ante cavaverat ova,
pistat aquam, stillans colat inde, capitque bonherbam
rossolaque ovorum, panis mollamen, et ista
conterit, agresto quae mollit, aquaque pusilla.
Post haec acetosat fortis speciebus et ova
quae prius abstulerat guacettum ficcat in ipsum.
Doctrina sextadecima
Alter mandulibus flores immiscet aneti,
gingiber atque nuces muscatas, zuccar et ista
pistillo masinat, nec acetum spargere cessat,
supra castronis carnes haec optima broda est.
Doctrina decimaseptima
Alter at anguillas vel tencas maxime grassas
lixat et expolpat, quas in mortaria smiccat
cum petresemolo, datilis, uvaque marina,
dulcibus et speciis, oleo, tortamque per illos
condit, nulla quibus carnem mangiare voluntas.
Doctrina decimoctava
Alter quin etiam fungos in frusta minutos
frixat aqua et lardo fresco, quos inde cavatos
e pignatello formazzum miscet et ova,
zaffranum, species, quibus optima torta creatur.
Doctrina decimanona
Alter acerbosas marrascas absque medullis
pistatas passat stamegnam, caseus et lac
additur, ova, bonae species cum zuccare fino,
tettaque smiccatur iuvenis bene coctae vitellae,
non sparagnat aquam roseam frescumque botirum,
torta fit, ovorum chiarae sint crusta dabassum,
at super effundit pignolos atque canellam.
Doctrina ultima de nectare
Sed quid ego longis pario fastidia verbis?
Illic divinum facitur solummodo nectar.
Multi bugiardi dicunt hoc esse bevandam,
id nego, sed cibus est quo morti surgere possent,
Gambonique coco, sguataro qui praesidet omni,
hoc datur officium componere nectaris escam.
Gambo caponazzos largos in tergore, gialdos,
accipit et porci panzam prius optime coctam,
ginger et integrum, species, frescumque casettum,
mox petresemolum, mentam, calidosque garoflos,
postea dismembrat medicoctos ante capones,
frixat et inspergit species, capit inde nosettas
manduleas, quas non tellus sed fecit olympus,
his quoque frixat, aquam modicam, iungendo polastros.
Dumque id fervet apus, medias quas diximus ante
assummit species, his salvia, mentaque iuncta est.
Pistumem fabricat, tortellos inde refrictos
inter delecum, quem pezza tenella scolarat,
spolvificatque super speties dulces et acerbas,
post haec exossat datiles, et gingere volvit,
cumque sminuzzato cinamomo, cumque garoflis,
inde locat speties, rafiolos, ipsaque cocta
frusta caponorum, datiles, uvamque marinam,
pignolos mundos, in unam cuncta padellam,
fecerat in fundo crustam, mediam quoque iungit,
quas super apponit praedictas quasque facendas,
mox aliam crustam super addit zuccare plenam,
torret abelasium testi scaldante coperto,
atque frequenter aquis bagnatur crusta rosatis.
Dicitur hoc nectar, satis est narrasse coquinam.
Libro XX, l'enumerazione de' musicisti famosi (cfr. _Studi
folenghiani_, p. 146):
O ventura bonis felicia secla diebus,
florida monstrabit cum musica sacra Leonis
sub spe pontificis quantum sit grata Tonanti.
Nascere phoebei decus, o Iosquine, senatus,
nascere qui primos in hac arte merebis honores.
O felix Bido, Carpentras, Silvaque, Broier,
vosque Leoninae cantorum squadra capellae,
Iosquini quoniam cantus frifolabitis illos,
quos Deus auscultans coelum monstrabit apertum.
Missa super voces musarum, lassaque far mi,
missa super sextum, Fortunam, missaque musquae,
missaque de Domina, sine nomine, duxque Ferarae.
Partibus in senis cantabitur illa Beata,
huc me sidereo, se conge, Preter, et illud
compositum Miserere duca rogitante Ferarae.
Nascere phoebeae laus ergo prima cohortis,
o Iosquine, Deo gratissime, nascere mundo
compositure diu, quem clamet musica patrem.
Magnus adorabit tua tunc vestigia Brumel,
Iannus Motonus, Petrus de Robore, Festa
Constans, Iosquinus qui saepe putabitur esse,
tuque pater Franchine novas componere normas
incipe et antiquas remove squallore sepultas.
Lib. XXII, l'interrogatorio di Baldo e compagni dinanzi a Culfora
(cfr. lib. XXIV, v. 144 sgg.):
Culphora contremuit corpus tam grande Fracassi.
Interpellat eum: qui sit, quo sanguine natus.
Fracassus secum rodens in corde cathenam
respondit curvans laccam sermone trementi:
--Nomine Sturlonus dicor, sum natus ab uno
nomine Burdacho nato de stirpe gigantum,
qui schazzare Iovem voluerunt de paradiso.--
Culphora plus tremuit talem sentendo parolam.
Postea fatezzas Baldi vultumque galantum
mirabat, latosque humeros, strictumque fiancum.
Cui brancata quasi sub rete Cupidinis inquit:
--Tu quoque qui sensum te prodis habere superbum
da prolem nomenque tuum genus atque tuorum.--
Baldus respondet:--Calicuttus nomine dicor,
natus adulterio monachae fratrisque Stopini.
Me conceperunt gesiae devote sub ara,
postea Plutoni de me fecere sigillum.
Sum devotus ei, donavi corpus et almam.
Ergo meum regem dominumque catare procazzo,
me mare, me tellus, quanto magis astra refudant.
Si non esse dei potero, volo, sumque diabli.--
Has desperati stupuit regina parolas.
Mox qui sint alii semper magis aspra dimandat.
Cingar ait:--Postquam scire optas, o alta Maëstas,
[Maëstas, surripit «i» causa galantariae.]
qui sumus et qualis nostra est generatio, dicam.
Sum scarpacinus, scio repezzare zavattas.
Sed quia disfaciunt dates, tavoleria, cartae,
ac reliqui ludi poveros, mea cuncta zugavi:
martellum, gucchias, lisnam, sparamenta, didalum,
formas et secchiam, spaghi quoque fila, tacones,
post haec ammisi ludendo sponte cerebrum.
Quapropter stygias eo desperatus ad oras.
Falchettus
At me sub muc lech fecit Garaminga Ribagam
nec bra convaluit, nec bru, nec zonzia moschae,
hoc aenigma cupis dissolvere? funde stranudum.
Hircanus
Sum cui tres charites coelo demisit ab alto
Iuppiter, ut redeat mea patria candida, quae nunc
nigra fuit, turpis, Cifautti squallida morbo.
[Declarationem horum carminum cras dicam.]
Hippol
Sum qui squarzo lupos cum dentibus, inque menestram
illorum carnes comedo non absque cuchiaro.
Liro
Est mihi leno domi pater, est in vista noverca,
est uxor meretrix, bastardus filius unus.
Vinmazzus
Qui sim scit coelum, quid ero scit filius Heli,
qui cum furcinula trat carnes extra lavezzum.
Boccalus
Qui sis scit coelum? quid eris scit filius Heli?
deh cancar veniat robbantibus extra lavezzum.
Nuper ego vestras, o Culfora magna, coquinas
intraram furtim invitatus odore camini.
Dumque ego semilatens stabam post limina portae,
ecce virum (magis imo bovem volo dicere) grassum,
inspicio lecti sub cavezzale latenter
condere testonem coctum cum pelle vedelli.
Postea gustigolis boccalum implere busecchis,
namque suum studium nihil est nisi pacchia, brotamen.
Culphora
Numquid es ille latro quem feci nuper asellum?
Eya cito, famuli, solitas incendite flammas, _ecc._
Lib. XXV, le fazioni d'Italia enumerate oscuramente da Aletta, nel
congresso delle furie infernali, come effetto del contrasto tra guelfi
e ghibellini:
His tanta Italiae divisi regna superbae,
his magnas urbes, medias, parvasque prophano,
his castelluzzos, villas, paiaeque casottos,
his toties semet Millanus sanguine foedat,
his Codros lingit, Neutisque Papia rebellat,
his formaiatur sub iure Placentia Ringhi,
his niveos asmat catanicula Parma Briossos,
his Regium brillat, frullat, spellatque Booton,
his rugulat blesos Modenae sapientia Pandros,
his me pinguificat grassis Bologna Coandris,
his tenet armigeros sub adrantibus Imola fullos,
his male consentit iocunda Faventia Scochis,
his male Furlivium Candraghis obtumet uncis,
his Cesena riat proprios, hilaratque Leones,
his fumentatur Vandris Ravenna bioncis,
his raro possum Venetam schancare Leaenam,
his Patavos (nec me distollit Blusa) relinquo,
his saltat, guizzat, sed non Vincentia fambrit,
his Verona tumes, spleumas, ac ore gliassis,
his gragnit, sed non piscombrat Brixia Mellam,
his Bergamaschis praesunt Baricondia surdis,
his quondam Manto fuerat vicina Cremonae,
his tamen heu! cur non seducta est Mantua nobis?
his tamen heu! cur non potui violare Cipadam?
Lib. XXV, l'enumerazione finale de' poeti contemporanei:
Sunt quoque (nescio qui sana sine mente poëtae)
qui partiales patriae propriique tyranni
complevere libros follis, verisque bosiis.
Sed quales habeant poenas audite, poëtae,
ut quoque vos tantas schivetis fingere frappas.
Sunt ibi diaboli numero tres mille vel ultra,
iugiter officium facientes herbolatorum.
Quaeque suo proprio subiecta est alma diablo,
qui dum complet opus stat altam supra cadregam.
Undique dant gridos, veluti gridare solemus
quum dentem nobis guastum barberius extrat,
nam cum lancettis, uncinis atque tenais
quisque cavat dentes nunquamque cavare rafinat.
Quottidie quantas vates fecere bosias,
quottidie tantos opus est ammittere dentes.
Sed quo plus streppant illos, plus illico nascunt.
Inter eos igitur Cingar cognoverat unum,
nomine Durantum, qui dum cecinisse Leandram
se iactat doctis sbeffatur ubique poëtis.
Ardimentum habuit, quamvis magrissime cantet,
magnanimo Orlando praeponere gesta Rinaldi.
Perque gulam mentit, quod sic scripsisse sbaiaffat
Turpinum, nec opus Turpini viderat unquam.
Composuit quondam (quem nolo dicere librum,
sed scartafazzum) nomen ponendo Leandram,
cui dignum fecit noster Serraffus honorem,
namque sigillatus caera fuit ille culina.
Heu quales streppos misero dabat ipse diavol.
Sgretolare suas audiebas longe ganassas.
Cingar compatiens fecit restare diablum,
Durantumque rogat: quare sic absque rasone
Orlandum biasmat, nimium laudando Rinaldum.
Ille sed avulsis pro dentibus, oreque balbo
respondet:--Quia iam pacueunt futa ialdi--.
[Responsio Duranti balbutientis. Sic
enim dicere voluit:--Quoniam placuerunt
furta Rinaldi.]
Sic ergo quicumque volunt praeferre Rinaldum
Orlando dicam: quod amant hi furta Rinaldi.
Namque procul dubio fortissimus ille senator
romanus, Bravaeque comes Orlandus et armis
et sensu et meritis superasset mille Rinaldos.
Non tamen alta quidem condemno facta Rinaldi.
Ast veri auctores Orlandum praeposuerunt,
ac in venturo praeponent tempore vates,
maxime Boiardus, dictusque Maria Matheus,
plus sentimento, facili quam carmine, dives.
Surget Alovisus tuscus, Franciscus et Orbus,
magnus Ariostus, laus, gloria, palma Ferarae,
tempore mancus erit Petrarcha, carmine sed non.
Inveterata nocet laus nobis saepe modernis.
Mons quoque Carmellus Baptistae versibus altis
iam boat, atque novum Manto fecisse Maronem
gaudet, nec primo praefert tamen illa Maroni,
namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis.
Splendet in altiloquo Pontanus carmine, stellas
dum canit et septem quos ambit signifer orbes,
dum monet agricolam quo purget tempore citros,
non tamen aequatur vati quem protulit Andes,
namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis.
Exiet arcadicus per sdruzzola metra libellus
Nazzari, quo prata, greges, armenta capellas,
pastoresque canet, silvas, magalia, nimphas.
Christeidan post haec cantabit dignus Homeri
laudibus, at cedet vati quem protulit Andes,
namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis.
Tu quoque magniloqui sublime poëma Marulli
non eris aequandum vati quem protulit Andes.
Edidit Armeniden nec qui sub veste cuculli,
[Raphaël.]
nec Zacharias, nec multi denique vates
aequivalent nostro vati quem protulit Andes,
namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis.
Materies Asolana gravis veniet quoque Bembi,
metra Thibaldaei, Seraphini, Cornaque Zani,
Modena Pamphilico de Saxo multa cavabit
quos tamen esse pares Danthi, lepidoque Petrarchae
secla negant, nam sola datur laus magna vetustis.
Nec Merlinus ego, laus, gloria, fama Cipadae
quamvis fautrices habui Tognamque Gosamque,
quamvis implevi totum macaronibus orbem,
quamvis promerui Baldi cantare bataias,
non tamen altiloquis Tiphi Caroloque futuris
par ero, nec dignus sibi descalzare stivallos.
Non tamen hanc zuccam potui schifare decentem,
in qua me tantos opus est nunc perdere dentes,
quantos Roma viros nunc obtinet inclita sanctos,
relligiosorum mores quot habentur honesti,
quotve forum iusta doctores lege gubernant,
quot divas habitat matronas integra Pallas,
denique quot sanctae gentes urbesque Romagnae
aut Lombardiae, Toscanae aut totius orbis.
IV
LESSICO
N.B. Questo Lessico è basato sui dizionari: mantovano dell'Arrivabene
e del Cherubini, bresciano del Melchiori e del Rosa, bergamasco del
Tiraboschi, milanese del Cherubini, padovano-veneziano del Patriarchi,
parmigiano del Peschieri, veneziano del Boerio; sugli studi del
D'Arco, del Cian e del Salvioni intorno al dialetto mantovano; sul
glossario del Terranza: ma sopratutto sulle note marginali della
Toscolana, che costituiscono l'interpetrazione autentica dell'autore
ne' casi più dubbi.
Queste glosse ho testualmente riferite nel loro bizzarro latino, e il
lettore le riconoscerá facilmente fra quelle che io do in italiano.
Desideroso che il Folengo non presenti difficoltá alla lettura, ho
abbondato nel lessico, inserendo non solo tutte le voci dialettali, ma
anche quelle locuzioni di squisita latinitá che potrebbero render
necessaria la consultazione di un vocabolario a chi non sia fresco di
studi classici.
_abáccus_--ábaco
_abarrare_--barare, ingannare, tradire
_addita (per)_--per luoghi nascosti
_abelasium_--a bell'agio
_abotinare_--far bottino
_abrasare_--farsi di bragia
_abrasatus_--rovente
_abscentus_--assente
_acasam (esse)_--star attento, star in cervello
_acascare_--succedere
_accattare_--trovare
_acconzus (male)_--malconcio
_acoiare_--«idem est quod osello, abarro, atrapolare»
_addasium_--adagio
_adunca_--dunque
_afogare_--infuocare
_agabbare e aggabbare_--gabbare
_agaso_--asinaio, mulattiere
_aggerare_--accumulare
_aggriffare_--acciuffare
_aghiazzare_--agghiacciare
_agiadiatum_--«dicimus qui nimio dolore plorare nequit»
_agnusdeos (facere)_--«est retro aspicere, sicut Agnus dei depingitur»
_agresta_--sugo d'uva acerba
_agrezare_--molestare, spingere
_aguaitus_--agguato, insidia
_aiada_--agliata: aglio e prezzemolo triturati insieme per condir
vivande
_aieronus_--airone, uccello acquatico
_aium_--aglio
_albi_--«est vas sordidissimus in quo porcelli saginantur», truogolo
_Alcorano_--Corano di Maometto
_alebarderus_--alabardiere
_allatus_--portato
_alorzam (ire)_--andar a orza, a male
_Alovisus tuscus_--il Pulci
_alozare_--alloggiare
_alphatar_--«argentum vivum»
_alpherus_--alfiere
_altandem_--«denique»
_altanus_--alto
_altoriare_--aiutare
_altorium_--aiuto
_aludel_--storta d'alchimista
_amachiare_--«latere in machione», nascondersi in una selva
_ambassata_--ambasciata
_amblantem_--ambiatura [«franzositer» ha l'annotazione marginale della
T.].
_ambracanum_--ambracane
_an an_--«familiariter pronuntiatur quando aliquem ex improviso
cernimus amicum»
_andagando_--«saepe eundo»
_anedrottus_--anitrino
_anetari_--scappare
_anetus_--finocchio
_angonaia_--inguinaglia, v. cacasanguis
_an ha ay men_--«Zucconus, gramaticus hebreus, haec verba plenissime
interpretavit»
_anna_ ([Greek: ana])--greco, ciascuna: termine usato ancor oggi,
quando parecchi medicamenti entrano nella stessa dose
_antrattum_--di botto: oppure, ma «raro invenitur, significat pariter»
_aposta_--«ad tuum comandum, aliter significat sponte; unde Godianus:
Pyramus et Tisbe se se scanavit aposta»
_apostare_--poggiare
_appizzare_--accendere
_aprinus (lardus)_--grasso di cinghiale
_acquanampha_--acqua nanfa o di fior d'aranci
_aqua scaldata_--lacrime
_aquatus_--adacquato
_Arae_--dicevansi nell'antico linguaggio latino quegli isolotti che
sono nelle vicinanze della costa d'Affrica
_arancare_--«trottare, properare; spadam e gladio arancare»,
sguainarla
_arascare_--espettorare
_arcare_--inarcare
_archibuseria_--il complesso degli archibugieri
_archibusum_--archibugio
_arena_--«postribulum»
_arengus_--lizza o campo chiuso per giostre
_arentum_--vicino, «prope»
_arisgare_--osare: «arisgat pro audet. Sic Homerus: Adversis nunquam
rebus arisgat Ulisses»
_arisgum_--«periculum»
_arista_--spiga
_arizzare capillos_--rizzare (i capelli)
_Arlotti (ponte)_--Ponte Arlotto tuttora esistente a Mantova
_armus_--braccio
_arogna_--rogna
_arzones_--arcioni
_asbaccum_--«abundanter et superflue»
_Ascensa_--la Madonna Assunta
_ascortus_--accorto
_asnus_--asino
_asogare_--«est cum auxilio soghae callare» (v. soga)
_aspergine_--aspersorio
_asperti_--«rustice», per esperti
_asinaster_--«cavalcans asinum»
_asprezare_--esser irto, aspro
_assare_--friggere
_assentare_--sedersi
_assolvestus_--assolto
_assomiare_--somigliare
_atalach_--«idest sal»
_ateso_--«pro attento»
_atezare_--atteggiare
_atezatrix (gens)_--saltimbanca, chi fa giochi di destrezza o di forza
_attrigare_--fermarsi
_avancius_--avanzato, «superfluus»
_avantare_--esaltare, vantare
_avantezatus_--avvantaggiato, migliorato
_avolana_--avellana, nocciola
_avolium_--«pro ebore positum» avorio
_ay ay_--«arabicum, est vox quae fit ad expellendos milvos»
_azalum_--acciaio
_azzaffare_--(v. zaffare)
_bachettae (signores)_--signori che comandano a bacchetta
_bachioccare_--il sonar della campana; «pro castronare aliquando
ponimus»
_bachioccus_--battaglio
_bachiocheries_--sciocchezza
_baciochus_--sciocco
_badam (stare ad)_--«ociositer», indugiare
_badare_--indugiar neghittosi
_badilus_--«est penna villani, sicut remus est penna navaroli»
_baga_--otre
_bagaium_--bagaglio
_baganaius_--(v. patarinus)
_bagarottus_--«et dovina sunt nummi viles»
_bagarus_--mezzo baiocco bolognese
_bagassa_--bagascia
_bagatella_--uomo leggero
_bagatellare_--far giochi di prestigio
_bagatinus_--moneta veneta, «genus nummi vilissimi»
_bagordus_--«ut ait Quintilianus, est illa tumultuizatio quae fit
giostrando»; ed anche il luogo dove si armeggiava e giostrava
_baiaffare_--(v. sbaiaffare)
_baiana_--baggianata
_baiare_--abbaiare, sbraitare
_baila_--balia
_baiulare_--portare
_balanza_--bilancia
_balanzare_--bilanciare
_baletta_--pallottola
_balordimentus_--intontimento
_balotta_--palla
_balottatio_--votazione, squittinio
_baltegare_--(v. transbaltigare)
_baltresca_--bertesca, impalcatura
_balzus_--«et balzamen est equi saltus»
_banderalus_--portastendardo
_bandisonis_--imbandigione
_barba_--zio, «cium»
_barbachieppus_--barbacheppo, uomo dappoco e ridicolo
_barbaiare_--abbarbagliare
_barbassorus_--barbassoro
_barbazannus_--barbagianni
_barbazza_--barbaccia
_barberus_--barbiere
_barbottare_--borbottare
_barbozzus_--mento
_barca_--«vox quam gondolantes per Venetiam proferunt causa se
vitandi»
_Bardella_--«est apud Padum» (villa in quel di S. Benedetto-Po)
_baricoli e baricocoli_--testicoli
_Bariletta_--Gabriele da Barletta, celebre predicatore
_barillus_--dicevasi «barile» una moneta, detta poi «giulio», che si
pagava per ogni barile di vino introdotto in cittá
_barisellus_--bargello: «inter cavalerum et barisellum nihil distare
magister Cornacchia dixit, tamen Fasanellus contradicit»
_baronia Francae_--mal francese
_barozzus_--biroccio, carro
_barrilla_--barile
_barro e baro_--«paladinus, guerrerus, heros, barro, idem a
Quintiliano reputantur»
_Bartola_--Bartolo da Sassoferrato
_barza_--nave (dall'inglese «barge»)
_basalicoium_--«herba de qua gignitur scorpio», basilico
_basare_--baciare
_basarottus_--baciozzo
_basecchia_--basilico (pianta odorosa)
_basia_--vasi di legno su cui si mondano riso, legumi (tafferia)
_basiliscus_--bombarda di grossa portata
_basiotus_--conca, catino, piatto grande concavo
_bassare_--abbassare
_bastardus_--nel senso di scaltro: «non quod esset bastardus Cingar,
sed quia bastardi sunt maiori ex parte accorti»
_bataia_--il corpo centrale destinato a sostenere il maggior urto
della mischia
_bataium_--battaglio (v. batoclum)
_batoclum_--«pro batoculo, instrumentum ferreum quo percutiuntur
fores»
_bautus_--«genus elmi»
_bavatus e baviger_--«gerens bavam», che ha la bocca bavosa per rabbia
_bavèrus_--bavarese
_bebeum_--«vox ovina»
_becarus_--beccaio
_becca_--«est banda doctorum, quam ferunt in humeris»
_beccazzus_--cornutaccio
_beccum (in)_--«in praesentiam»
_beccus_--montone
_becherus_--bicchiere
_begattus_--baco da seta
_Berghem_--Bergamo
_bertezare_--beffare
_bertinus_--bigio
_bertuzza_--scimmia
_besazza_--bisaccia
_beverare_--abbeverare
_beverazzum_--mancia
_bezzus_--denaro
_bianoreus_--mantovano (da Bianore, fondatore della cittá)
_biassare_--biascicare, masticare, mordere
_biava_--biada
_bibones_--beoni
_bibum_--bevanda
_bighignolus_--«est illud rostrum per quod lambiccantur herbae»
_bigolus_--«est umbilicus»
_bigunzus_--bigoncio
_bilzare_--(v. sbilzare) sprizzar fuori con violenza
_bindamen_--benda
_biolca_--«mantuanice; tornitura romagnice, pious bressanice, moza
ferariace»: bubulca, misura lineare dei terreni, mq. 3138.60
_biolcus_--bifolco
_birlo_--«intelligentia» «mentem cavare de birlo», tirar giú di senno
_biscurare_--«oblivisci»
_bisellus_--«genus leguminis quem graeci vocant roveiam vel rovionem»,
piselli
_bisettus_--bigello, panno grossolano villanesco
_bissa_--biscia
_bissolus_--vasetto
_bissonis_--biscione
_bistones_--traci
_blabla, chiz, felchena, gozca_--«lingua calmaca, quae interpretatur:
vade, nec meum praepedias iter»: va', né intralciare il mio cammino
_blanchezans_--biancheggiante
_blanchitudo_--candidezza
_blastemare_--bestemmiare
_blottus_--nudo, semplice
_boaxare_--rintronare, rimbombare
_boazza_--sterco di bue
_boazzare_--insudiciare (applicato a' buoi)
_boazzus_--bove ingrassato, buaccio bocalus--bocale; «non dico
bocalos», non dico fandonie
_bocazza_--boccaccia
_boccare_--«quasi bucca sorbere: alii dicunt dentegare»
_bodaravi_--barbabietola
_bodega_--«vas alchimiae»
_boëtia_--(v. boazza)
_bofare_--ronfare, soffiare
_boffamen_--soffio
_boffare_--sbuffare
_bofonus_--buffone
_boghae_--ceppi, «genus laquei ferrei, quo pedes incatenantur»
_bognonus_--bubbone, patema d'animo
_boientare_--sboglientare, sparger sopra acqua bollente
_boimentus_--calore
_boire_--bollire
_boitus_--bollito
_bolare_--bollare, battere
_boletta_--«a bulla derivatur boletta quae dupliciter sigillatur»
_bolsare_--tossire
_bolza_--fucile
_bolzoniger_--«gerens bolzones, idest sagittas»
_bombardera_--cannone
_bombasina_--tela bambagina
_bombasum_--«bombicem»
_Bonaquecorsi_--Bonacolsi
_bonavita_--(v. inchinus)
_bonazzare_--rabbonire
_borasca_--burrasca
_Boraso_--«Borea»
_bordelliacus_--roba e costumi da postribolo
_borella_--pallottoletta adoperata per un gioco infantile: «ludus
borellarum Mantuae repertus». Metaforicamente per testa
_borghesanus_--borghigiano
_boriolus_--«colericus»
_boronus_--tappo, turacciolo inferiore delle botti
_borra_--vento furioso
_borrire_--saltare, correre addosso come cane che scova la preda
_borsettae_--ingredienti per il serviziale
_Borsus_--duca di Ferrara
_bosardus_--bugiardo
_boschicolae_--«habitantes boscos»
_bosia_--bugia: «nota quod Cingar non mentitur, sed differt inter
bosiam et barreriam»