ang man~ga sandata at casangcapan na caniyang dala: nababalot magmulâ
sa paa hangan sa ulo nang may balahibong balat; nasasacbat sa licod
ang malaquing palacol na bató; nasasabit sa balicat ang caniyang
supot, ang caniyang panà at man~ga palasô; tan~gan sa caniyang canang
camay ang caniyang sibat na totoong mahabà; sa caliuang camay ay ang
caniyang payong na dahon nang niyog; at isang sombrero na parang
buslong matulis ang dulo na nababalot nang balat nang hayop.
Pagisipisipin ninyo cung ano ang maguiguing lagay niya. Sino mang
macaquita sa caniya ay hindi macapagsasabi ni sa ilàlim nang damit na
yaon ay natatagò ang isang tauong may pagiisip; at pati siya ay hindi
natiis ang pagtataua nang maquita ang caniyang anyò nang siya,y,
manalamin sa isang tubig na malinao.
Sa pagnanasà niyang ipatuloy ang paggauà niya nang palayoc, ay gumauà
siya sa sandaling panahon nang hurno; at nang maticman niya agad na
cung sa carahasan nang apuy na nacuculong ay magcaroon nang
pinacabarnis ang lupa, ipinasoc sa naturang hurno ang caniyang man~ga
palayoc at man~ga cauali, at untiunting dinadagdagan nang apuy hangan
sa nagalab ang boong hurno. Pagcatapus na caniyang maapuyan sa loob
nang maghapong arao, ay pinabayaan niyang untiunting nagbauas ang init
at nang caniyang maquita cung ano ang masasapit. ¿At ano caya ang
nangyari? Ang unang palayoc ay hindi rin nagcabarnis, cahit anong
casipagan ang caniyang guìnauà; gayon din ang icalaua at ang lahat
naman; datapoua,t, nang caniyang pagmalasin ay natagpuan niya na ang
isang cauali sa pinacapuit ay may pinacabarnis.
Inacalà niyang ito,y, isang bagay na di sucat mapagcuro. ¿Ano cayang
bagay aniya, na ang isa lamang na ito ang magcacaroon nang barnis at
ang iba,y, hindi yayamang ang lahat nang ito,y, iisa ring lupa, at
iniluto sa iisa ring hurno? Matagal na pinagisip niya ito; datapoua,t,
sa calaunan ay caniyang natagpuan ang cadahilanan, na naalaala niya na
may caunting asin na nailagay siya sa caualing yaon, niyong isoot niya
sa hurno: at dito inacalà niya na ang asin ang naguing dahil nang
barnis na yaon.
Si Juan. ¿Tunay pô baga? ¿At ang asin pô baga ang gumauà niyon?
Ang ama. Tunay n~ga: ang natutuhan ni Robinson ay ang napagtatalastas
na mahabang panahon, at siyang guinagauà sa Europa, na sa asin ay
nagcacabarnis ang lupang inilulutò sa apuy. Binabasáng magaling ang
man~ga palayoc sa tubig na maalat, ó hinuhulugan ang hurnong
nagninin~gas, cung gayon ang caniyang guinauà, ay ang lahat sana,y,
nagcaroon nang barnis, at ito ang caniyang naranasan.
Caniyang pinanin~gas na ang hurno; binasâ na niya nang tubig na maalat
ang ilang man~ga palayoc at cauali, at ang iba,y, linag-yan niya nang
asin at nang maticman niyang sabay ang dalauang paraan, datapoua,t, sa
casalucuyan nang caniyang paggauà ay dinatnan siya nang isang sacunang
totoo niyang iquinatacot na macalilibo: isang saquit.
Naramdaman niya ang mahihigpit na saquit nang ulo, pagsisicsic nang
dibdib at malaquing panghihinà sa boong catauan na sa gayong cahirapan
ay ano ang masasapit nang isang tauong ualang sucat magalagà sinoman.
¡Dios co! ang sigao niya ¿anong masasapit co, cung aco,y, mahigá sa
banig dito na ualà sinomang mahabaguing tauo na magalagà sa aquin at
tumulong, cung aco,y, manghinà; ualà cahit isang caibigan na pumahid
nang malamig cong pauis, ó magbigay nang munting caguinhauanhan?
¿Ano, ang ipinagtalaga mo sa aquin, Macapangyarihang Dios?
Capagcauica nang man~ga pan~gun~gusap na ito, sa malaquing capighatian
at cahirapan, ay nabual sa lupang naghihimatay.
Dito n~ga ang mahigpit na pagsuboc nang lan~git na ibig maticman ang
caniyang catiisan, ay quinailan~gan niyang totoo na mahiguit sa una
ang isang matibay at mapacumbabang pagasa sa Pan~ginoon nang dilang
caauaan na sumasalahat nang bagay. Sa gayong calagayan na ualà
sinomang tumulong, sa gayong panghihinà, ¿ano cayang caniyang
sasapitin cundi ang mamatay na nalilipos nang di mamagcanong casalatan
at cahirapan?
Sa pagcahandusay sa lupa, na nacahaluquipquip nang mahigpit na halos
di macapan~gusap, at di man macapagisip, ay naquiquibaca sa di
mamagcanong cahirapan; at manacanacà lamang ay nacacatin~gin sa
lan~git, at inahihintò ang mataos niyang paghibic, at hinihin~gan
niyang tulong ang Amang Dios sa pamagitan nang maauaing Mananacop nang
man~ga tauo at nang caniyang calinislinisang Ina.
Datapoua,t, ang caniya ring pagcabalisa sa saquit na caniyang tinitiis
ay hindi ipinahintulot na siya,y, malagay na mahabang oras sa lupà;
at caya n~ga pinilit ang natitira niyang lacás, at ang nasà niya,y,
ilapit sa caniyang hihigan, cung mangyayari, yaong man~ga totoong
cailan~gan na caniyang cacanin, bago maglubhâ ang caniyang saquit na
di na macaban~gon, at di na siya macacuha nang anoman; nangyaring
nailapit niya, baga ma,t, di mamagcanong cahirapan ang caniyang
tiniis, sa caniyang hihigan ang dalauang bauo nang niyog na punò nang
tubig, ilang man~ga patatas na naquita niyang lutò, at apat na dayap,
na siyang natira lamang sa caniyang man~ga itinagó; bahaguia na lamang
natatapus ang gauang ito, ay nahapay siya sa pagod at nahapay siya sa
caniyang hihigan.
Totoong icaliligaya ni Robinson na sa oras na yaon ay cunin na siya
nang Dios sa buhay na ito, na biglang lagutin ang caniyang buhay, at
nacapan~gahas pang hin~gin niya ang camatayan na parang isang tan~ging
biyaya; datapoua,t, di naglaon at caniyang nagunamgunam na hindi ayon
sa catouiran ang panalan~ging ito. ¿Di caya, aniya, aco,y, anac nang
Dios? ¿di caya naman siya ang aquing Ama, at Amang maauain,
macapangyarihan, at sacdal nang carunun~gan? Cung gayo,y, ¿baquit
caya aco man~gan~gahas na magtuturò nang gagau-in sa aquin? ¿Di caya
niya natatalastas ang lalong nararapat sa aquin? At ¿di caya gagau-in
niya sa aquin ang lalong nauucol sa icagagaling co? ganito n~ga ang
ualang pagsalang gagau-in sa aquin niyong maauaing Pan~ginoon.
Sumapayapà ca, caloloua co; at sa ganitong pagiisa na ualang magampon
ay magsacdal ca sa Macapangyarihang tagapagtangol nang man~ga tauo sa
pamag-itan nang lubhang masintahing Virgen María, at sapilitang
tutulun~gan ca, oo, tutulun~gan ca sa cabuhayan at sa camatayan.
Dito nanghinapang ang caniyang loob sa man~ga paggugunamgunam na ito,
na nagmamacaauà siya sa Lan~git na siya,y, pagcalooban nang pagtitiis,
nang houag siyang lubhang magdalamhati sa caralitaang yaon;
datapoua,t, pinasucan siya nang isang malacás na lagnat. Cahit totoong
nagbalot nang man~ga balat nang hayop na llama ay hindi siya maginit,
na tumagal ang pan~gin~giqui nang man~ga dalauang oras. Sumunod ang
pagiinit na parang apuy, na nanalaytay sa lahat nang man~ga ugat, ay
parang iniihao ang loob nang caniyang catauan; at sa laguing
tiniboctiboc at quinabacaba nang caniyang dibdib ay parang siyang
totoong napapagod. Dito sa cahambalhambal na calagayan, ay bahaguia na
lamang nadampot ang isang bauong tubig at caniyang nainom, nang
malamiglamigan ang nanunuyô niyang dilà. Pagcatapus ay pinagpauisan
nang catacot-tacot, na nacapagbigay sa caniya nang caunting
caguinhauahan; dahil dito,y, pagcatapus nang isang oras ay
lumacaslacás siya nang caunti.
Bumungô sa caniyang pagiisip na bacá sacali mamatay ang apuy, cung di
niya dagdagan ang gatong, at pinagpilitan niya, cahit siya,y, totoong
nanghihinà at nahihilo, na lumapit sa sigâ, at lag-yan niya nang
man~ga cahoy na inaacala niyang casucatan hangan sa quinabucasan, sa
pagca,t, niyo,y, matagal nang lumubog ang arao. Sa boò niyang buhay ay
hindi siya nacaranas nang gayong calumbaylumbay at maligalig na gabi.
Ang lamig at init nang lagnat na naghahalihaliling ualang pucnat, at
ang lagui at matictic na saquit nang ulo ay hindi niya nacuhang
maipiquit ang mata sa boong magdamag; at caya n~ga lalong pinaghirapan
niya sa quinabucasan ang pagdaragdag nang cahoy sa caniyang sigâ.
Pinagpilitan niyang dagdagan din ang cahoy nang sigà sa gabi;
datapoua,t, totoong naglubhâ ang caniyang saquit na hindi na niya
nacuha. Napilitan siyang ihintò ang caniyang nasà, at inari niyang
ualang cabuluhan ang pagiin~gat nang caniyang apuy, sa pagca,t,
inacalà niyang tila malapit na ang caniyang camatayan.
Sa gabing ito,y, lalò siyang nabalisa na mahiguit sa una. Ang caniyang
apuy ay napugnao na, ang tubig na na sa bauo ay lumangtot na, at si
Robinson ay hindi na macapihit sa caniyang hihigan. Nang inaacalà
niyang nararamdaman na niya ang man~ga cabalisanhang tagapan~guna sa
camatayan, ay pinapanghinapang niya ang caniyang loob, sa paghahanda
sa camatayan sa pamag-itan nang isang mataimtim na panalan~gin, na
panibagong humin~gi siya nang tauad sa Dios sa caniyang man~ga
casalanan, mapacumbabang nagpasalamat siya sa man~ga biyayang
ipinagcaloob sa caniya habang siya,y, nabubuhay, baga ma,t, di siya
carapatdapat; at tan~gi naman pinasalamatan ang man~ga cahirapang
ipinahatid sa caniya na icapagbago niya nang buhay, at quinilala
niyang totoong nacagaling sa caniya ang man~ga cahirapan ito. Sacá
tinapos ang caniyang man~ga panalan~gin sa pagmamacaauà sa Dios na
big-yang caaliuan at magandang capalaran ang man~ga cahabaghabag na
magulang; at nang maipagtagubilin na ang caniyang caloloua sa ualang
hangang caauaan nang Maycapal, ay hinintay nang boong pagasa ang
huling sandali nang caniyang buhay.
Tila ang camatayan ay nagtutuling lumalapit sa caniya: nauululan ang
pagcabalisa; cacabacaba nang dibdib, at untiunting naghihirap nang
paghin~ga. Tila dumarating na ang caquilaquilabot na sandali;
nagdamdam siya nang isang caquilaquilabot na saquít na biglang
nacainis sa caniyang pusò, nagsiquip ang caniyang paghin~ga na
iquinapan~ginig niya, nalun~gayn~gay na marahan ang ulo ni Robinson,
naualan nang caramdaman, at nanlalamig ang boong catauan.
--Matagal na di na nacaquibo at di nanacaimic ang man~ga batang
naquiquinig, na parang iguinalang ang pagcaalaala doon sa canilang
catoto na cailan ma,y, hindi naquita. ¡Caauaauang Robinson! ang uicà
nang iba na nagbubuntong hinin~ga. «¡Salamat, aniya, sa Dios! ang
sigao naman nang iba, at natapus na ang caniyang man~ga cahirapan¡» At
saca lumigpit na sila, at taglay sa isip ang isang paggugunamgunam at
isang di maipagcailang pagdaramdam sa pagcatapus nang cauiliuiling
historia dahil sa pagcamatay ni Robinson, na di pa nila inaacalang
mamamatay na.
=ICALABING DALAUANG HAPON.=
Si Cárlos. ¿At sa hapon pong ito ay di ninyo pasisimulan sa amin ang
alin mang historia?
Ang ama. Sa catunaya,y, napagquiquilala ninyong lahat sa aquing
muc-hâ, na aco,y, natatalaga n~gayong magpahayag nang isang salitâ na
sucat icatuto ninyo at icaalio; yayamang tayo,y, nagcatipon sa lilim
nitong punong cahoy, ay samantalang linalala natin ang ating man~ga
buslô, at nang tayo,y, mabihasa sa gauang ito, ay sasalitin co sa inyo
ang isang nangyari ... ¿Canino caya nangyari...? Cay Robinson.
¡Baquit hindi cayo macasagot!
Si Cárlos. Mangyari pô; si Robinson ay namatay ...
Ang ama. Dahandahan ca, Cárlos. ¿Anong quinalaman natin cung
pinagsaulan nang hinin~ga? ¿Hindi mo naaalaalà na niyong arao ay
naacala na nating patay, at gayon man ay buhay pa?
Tunay n~ga iniuan nating naghihimatay, nacahilig ang ulo, at ualang
caramdaman; datapoua,t, untiunting napapaui ang caniyang pagcaliping;
untiunting nagsasauli ang caniyang man~ga caramdaman, at nagliuanag
ang caniyang pagiisip.
Ang lahat. Mabuti pò, mabuti pò cun, gayon. Malaqui pong totoo ang
aming caligayahan.
Ang ama. Isang malalim na buntong hinin~ga ang naguing unang tandà
nang pagalam niya nang pagcatauo. Ibinucas ang caniyang man~ga mata,
at inalin~gap sa magcabicabila ang man~ga nanlalabò niyang mata nang
maalaman cung saan siya naroroon. Tila nagaalinglan~gan cung siya,y,
buháy ó hindi; datapoua,t, nang matalastas na siya,y, buháy, ay
totoong nagpighatî siya, sa pagca,t, doon sa cahambalhambal na
calagayan ay lalò pa niyang iniibig ang magtuloy siyang mamatay.
Nararamdaman niya ang totoo niyang cahinaan, baga ma,t, ualang
casaquitang anomang nagpapahirap sa caniya, at ang lagnat na totoo
niyang dinaramdam, ay umouî sa pauis nang boong catauan; at nang
mangyaring houag humintò ay siya,y, nagbalot nang man~ga balat nang
hayop na llama at hindi siya cumilos, hangan sa nang matapus ang
calahating oras nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan.
Hindi naglaon at sinumpong siya nang isang malaquing cauhauan; at nang
siya,y, iinom, ay naquita niyang ang tubig ay lumangtot na;
datapoua,t, nang maalaala niya ang man~ga dayap, ay hinati niya ang
isa, at sa pagsipsip niya nang catas, ay nabasâ at nalamigan ang
nanunuyò niyang bibig; pagcatapus nito,y, di rin tumitiguil ang
caniyang pagpapauis, ay siya,y, natulog nang mahimbing hangang
quinaumagahan.
¡Totoong maguinhaua ang paquiramdam niya doon sa man~ga oras nang
caniyang pagpahin~galay cung inahahalintulad niya sa man~ga saquit na
nagpahirap sa caniya nang macaraang arao! Ang cabigatan nang saquit ay
nacaraan na, uala na lamang natitira cundi isang daquilang cahinaan;
at nacacaibig na siyang cumain, ay nagalmusal siya nang isang inihao
na patatas, na pinigan nang dayap at nang magcalasa. Ang caniyang
man~ga hayop na hindi na niya naalaalang dalauang arao, ay nagpaquita
nang catouà touang bagay; sa pagca,t, humilig sa caniyang paanan, at
ang isa,y, tinitingnan siyang magaling, na parang itinatanong cung ano
ang caniyang lagay. Hindi cacaunting capalaran, na ang man~ga hayop na
yaon ay nangyaring nabuhay na di umiinom na man~ga dalauang arao, sa
pagca,t, cung hindi gayon ay totoong napapasamà sila sa loob nang
pagcacasaquit nang canilang pan~ginoon; bucod dito,y, sa pagca,t,
hindi pa siya macaban~gon at mabig-yan niya nang tubig ang caniyang
man~ga hayop ay magdaraan pa ang ilang arao na di sila iinom.
Ang inahing hayop ay lumapit cay Robinson, at yayamang nalalapit na sa
caniya ay pinagpilitan niyang gatasan. Ininom ang gatas nang may
saquit, at ualang sala na di nacatulong nang malaqui sa caniyang
paggaling yaong gatas na mainitinit pa, sa pagca,t, yayamang
nagcacailan~gan nang man~ga sustanciang pagcain, ay totoong nacabuti
n~ga sa caniya at nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan.
Natulog siyang matahimic hangan sa lumubog ang arao, at nang
maguising siya,y, nacaibig cumain, at yayamang ualà siyang sucat
macain cundi ang man~ga patatas na pinigan nang dayap, ay quinain
niya, at pagcatapus nito,y, muling nacatulog. Ang pagtulog na ito na
totoong matagal at matahimic, at ang calacasan nang catauan nang ating
may saquit ay nacatulong nang di mamagcano sa caniyang paggaling, na
quinabucasan ay nacaban~gon na, at nacalacad nang caunti.
Bahaguia na lamang nacalabas sa caniyang yun~gib; at nang dumating sa
labas, ay itinaas ang caniyang mata sa lan~git, sa oras na ang
malamlam na sinag nang arao ay namamanaag magmulâ sa silan~ganan,
naglalampas sa man~ga mayamungmong sa man~ga san~ga nang cahoy, at
dumarating hangan sa caniyang muc-hà, at dahil sa caiguihang init ay
nacaguinhaua sa caniya. Inaacalà niyang siya,y, magaling na; at sa di
mapiguil niyang caligayahan ay napasigao siya nang ganito:
«¡Caibigibig na Pan~ginoon, masaganang batis nang cabuhayan!
hinahandugan quita nang ualang licat na pasasalamat dahil sa
cagalin~gang ipinagcaloob mo sa aquing masdan co ang maliuanag na talà
sa arao, at han~gaan co ang man~ga gauang cababalaghan nang iyong
man~ga camay. Narito acong nan~gan~gayupapà na cumiquilala nang
daquilà mong pagaampon, sa panahong aco,y, pinababayaan nang boong
mundo; di mo pinabayaang aco,y, mamatay, at nang aco,y, mabig-yan mong
panahon nang pagbabago cong buhay, at nang cung samantalahin co sa
gauang itong lubhang mahalaga ang lalong caliitliitang sandali, ay
humahandà aco sa alin mang oras sa pagpanao dito sa bayang
cahapishapis at macarating aco sa huling darating sa tauo, na doon mo
bibig-yan ang baua,t, isa nang ganti sa caniyang gauang magaling ó
masamà.»
Dito sa caniyang pagganting loob sa Maycapal, ay lumipat sa
paggugunamgunam nang man~ga quinapal. Pinagmamalas nang caniyang
man~ga mata ang calachan nang lan~git, ang pananariuà nang man~ga
halamang bagong nadidilig nang hamog, ó ang caniyang man~ga hayop na
nagsisicsican sa caniya, na di lamang nagpapaquita nang caamoan, cundi
naman nagpapasalamat sa caniyang paggaling. Sa pagcaquita nang bagay
na yaon, na totoong catouatouà at cauiliuili, para nang dinaramdam
nang isang tauong nangaling sa malayong lugar at naualang malaon, ay
nuling nanunumbalic sa casamahan nang caniyang familia; ay lumambot
ang caniyang pusò na iquinaluhà niya sa caligayahan.
Ang han~gin sa parang, ang pagcain nang gatas na tinubigan at ang
capayapaan nang loob ay lubos na nacatulong sa caniyang cagalin~gan;
at sa ilang arao ay nagsauli ang caniyang lacás, na siya,y,
macapanunumbalic na sa man~ga guinagauà niyang bagay.
Ang caunaunahan niyang tiningnan at siniyasat ay ang caniyang man~ga
palayoc at caualing lupà, at nang caniyang maalaman cung ano ang
nasapit. Datapoua,t, bahaguia na lamang niya nabubucsan ang hurno, ay
naquita niyang ang lahat ay paraparang may barnis, na parang guinauà
nang isang bihasa. Sa malaqui niyang caligayahan dahil sa pagcatumpac
na ito, ay hindi man lamang niya naalaala na baga ma,t, siya,y, may
palayoc at cauali ay hindi niya paquiquinaban~gan, sa pagca,t, ang
quinuculang sa caniya ay ang lalong cailan~gan, ang apuy bagá.
Datapoua,t, nang caniyang mapagisipisip ang bagay na ito ay siya,y,
natiguilan at napatun~gó ang ulo; cung minsan ay tinitingnan ang
man~ga palayoc at cauali, cung minsan naman ay ang man~ga malalamig
na abó nang caniyang sigá, at sa catapusa,y, nagbuntong hinin~ga.
Gayon ma,y, di niya pinahintulutan na siya,y, talunin nang calumbayan,
at niuicà niya sa caniyang sarili; «ang Pan~ginoong Dios na nang
una,y, nagbigay sa aquin nang apuy, ay may maraming paraan na
mabig-yan niya aco uli; at cung inaacalà niyang mararapat, ay di
pababayaang aco,y, magculang nitong bagay na totoong cailan~gan.»
Dalauang bagay ang iquinaaalio niya. Ang isa,y, ang pagcatalastas na
hindi na siya quinuculang nang man~ga bagay naicaliligtas sa
calamigan; at ang isa,y, baga ma,t, magmulà sa caniyang cabataan ay
naugalian niya ang pagcain nang lamang cati, gayon ma,y, di na niya
totoong paghihirapan na siya,y, maualan nang pagcaing yaon, sa
pagca,t, sucat na sa caniya ang man~ga bun~gang cahoy at ang gatas
nang hayop na llama.
Si Cárlos. Mangyayari pong cumain siya nang lamang cating pinaasuhan,
na di nacailan~gan ang ihao pa ó ilutò pa.
Ang ama. At ¿ano ang ipagpapausoc niya?
Si Cárlos. Oo n~ga pô pala; hindi co pô naisipan ang bagay na yaon.
Ang ama. Gayon ma,y, di niya pinagsisihan ang pagcagauà niya nang
man~ga palayoc at caualing lupà, sa pagca,t, magagauà man lamang niya
na sisidlan nang gatas; at bucod sa rito,y, may pinaggamitan pa siya
sa man~ga palayoc at caualing ito na aquing sasabihin. Natatalastas
niya na ang man~ga patatas ay lalong masarap cung samahan nang
manticà, at sa pagca,t, quinacailan~gan ang isang _cubeto_, sa
macatouid ay isang sisidlang cahoy, na di niya magagauà, ay pinalitan
niya ang caculan~gang ito nang isang palayoc na malaqui, na doo,y,
tinipon niya ang lahat nang gatas na inaacalà niyang casucatan.
Pagcatapus ay gumauà nang isang panghalucay na cahoy na may butas sa
guitnâ, at doo,y, sinulutan niya nang capirasong tangcay; at dito na
niya minulan ang paghalò na ualang tahan, hangan sa nabucod ang
mantequilla sa gatas. Pagcatapus ay hinugasan niya nang tubig na
malinis, linag-yan niya nang asin at linamas.
Dito,y, totoo siyang naliligaya sa pagcasunod nang caniyang nasà;
datapoua,t, nang ibig na niyang camtan ang bun~ga nang caniyang
casipagan, ay naalaalang sapilitan siyang man~gin~gilin sa pagcain
nang patatas, sa pagca,t, ualang apuy na pagihauan; ito,y, isang bagay
na sa pagmamadalî niya ay di na niya naisip. N~gayo,y, mayroon na
siyang mantequilla, datapoua,t, ang quinuculang sa caniya ay ang
ihahalò; tinitingnan niya,t, ninanasang canin; datapoua,t, nang di
niya macain ay siya,y, nalumbay na para nang dati. Tunay n~ga,t,
mangyayaring cumain siya nang talaba, gatas, níyog at lamangcating
hilao na binugbog; datapoua,t, ¿di caya mangyayaring culan~gin siya
balang arao? Ang totoong dinaramdam niya ay hindi niya maalaman ang
paraan na icaguiguinhaua nang caunti nang caniyang capalaran.
¿Ano cayang bagay ang gagau-in niya n~gayon? Nagauà na niya yaong
lahat nang bagay na sucat magauà nang caniyang camay, baga ma,t,
ualang casangcapan; inaacalà na niyang ualà na siyang natitirang
gagau-in; totoong mahirap na bagay na sa acalain lamang ay
quinayayamutan na niya; totoong nagauî siya sa paggauà at sa
pagsasamantala nang panahon. Totoong madalas niyang sabihin na caya
nabago ang man~ga masasamâ niyang caugalian, ay sa pagca,t,
napipilitan siyang gumauà nang man~ga bagay na caniyang
quinacailan~gan, habang siya,y, nabubuhay na nacaisaisa. Ang laguing
casipagan, aniya, ay ina nang maraming cabanalan, para nang laguing
catamaran ay ina nang lahat na masasamang caasalan.
Si Luisa. Totoong mabuti ang uicà niya; capag ang isang tauo,y, ualang
guinagauà, ay ualang naiisipan cundi ang man~ga cabuhun~gan.
Ang ama. At dahil dito,y, inihahatol sa man~ga batà, na agapang
hiratihin sa paggauà, yayamang cung ano ang ating pagcabataan ay siya
nating pagcacatandaan. Sundin ninyo, man~ga anac co, ang hatol na ito,
at cailan ma,y, di ninyo pagsisisihan.
Ang caauaauà nating Robinson ay nagpapalipatlipat sa iba,t, ibang
lugar at nang siya,y, may magauà, at nang mailagan ang catamaran, sa
catapusa,y, natagpuan niya ang sucat magauang totoong mahalaga.
¿Mahuhulaan caya ninyo cung ano yaon?
Si Juan. Cung aco sana,y, siya, ay maaalaman co na cung ano ang aquing
gagau-in.
Ang ama. Cung gayo,y, sabihin cung ano ang iyong naisipan.
Si Juan. Ang gagau-in co sana,y, ang paglilinis nang man~ga balat
nang hayop na llama, at nang houag acong pahírapan nang cagaspan~gan
nang balat, at aalisin co ang balahibo, at nang houag acong totoong
mainitan, baquit ang pulóng yaon ay totoong mainit.
Ang ama. Datapoua,t, ¿ano ang cacasangcapanin mo sa paggauà nito?
Si Nicolás. Cung gayon po,y, ¿aling bagay ang pinilì niyang gagau-in?
Ang ama. Iniisip niya gabi,t, arao cung mangyayaring macagauà nang
isang munting bangcà.
Si Juan. ¿Baquit pò?
Ang ama. Dahil sa isang bagay na totoong mahirap at totoong mahalaga,
ang pagpipilit bagang macabalic sa casamahan nang man~ga tauo, at nang
siya,y, maca-ualà doon sa capanglaopanglao na pag-iisa, na magmulà
noong siya,y, maualan nang apuy ay lalò siyang nalulungcot.
Inaacalà niya na hindi nalalayong lubha sa caniyang pulò ang lupang
América; at cung siya,y, mangyaring magcaroon nang isang bangcâ, cahit
anong liit, ay tumatalaga na siyang sumagui sa alin mang pan~ganib, at
tumauid doon cung mangyayari. Sa malaqui niyang pagnanasà, ay lumabas
siya isang arao sa paghanap nang alin mang punong cahoy, na caniyang
mahuhucay at nang caniyang magauang bangcâ; at dahil dito,y, nilibot
niya ang ibang lugar nang pulô na di pa niya nasasapit hangan niyon,
napagmalas niya ang ibang halaman na di niya naquiquilala, at ninasà
niyang tingan cung caniyang macacain. Natagpuan niya, bucod sa ibang
man~ga bagay, ang man~ga ilang tangcay nang mais.
Si Nicolás. ¿Para pô baga niyong naroroon sa ating halamanan?
Ang ama. Ganoon din n~ga. Pinagtac-han niya ang calac-han nang man~ga
pusò, na ang iba,y, may dalauang daang butil na toong malalaqui at
nagcacadiquitdiquit. Inacalà niya agad na sa man~ga butil na yaon ay
magagauang pagcain at tinapay naman. Datapoua,t, ¿paano ang gagau-in
niyang pagliguis? At cung ualang apuy ¿paano ang gagau-in niyang
paglulutò nang tinapay? Baga ma,t, inaacalà niyang hindi maaari, ay
namitas siya nang ilang pusò, at ang nasa niya,y, itanim ang man~ga
butil. ¿Sino, aniya, ang nacaaalam, cung sa calaunan ay
paquiquinaban~gan co ito?
Itinuloy niya ang paglacad, at nacaquita naman siya nang isang cahoy
na may bun~gang nabibiting parang pusò, na hindi niya naquiquilala; at
nang bucsan niya ang isa, ay naquita niya sa loob ang man~ga apat na
puong tila almendras na totoong malalaqui. Baga ma,t, inacalà niyang
hindi mabuti ang lasa, ay itinagò niya sa supot ang ilang man~ga
bun~gang hinog.
Si Juan. ¿At ano pô ang man~ga almendras na yaon?
Ang ama. Man~ga butil nang cacao na guinagauang siculate.
Si Nicolás. Mabuti n~ga, at siya,y, macaiinom na nang siculate.