nararamdaman ang calamigan na totoo niyang quinatatacutan;
datapoua,t, totoong naguulan na tila gumuguhô ang lan~git. Totoong
nalilingatong dahil dito si Robinson, at totoo niyang ipinagpipighati
ang pagcaculong sa caniyang tahanan na mahabang panahon na parang
isang nabibilango; sa pagca,t, mahiguit sa labing limang arao na di
siya lumalabas sa caniyang yun~gib, cundi sa pagparoon lamang sa
caniyang silong, sa bunton nang damo at sa batis, sa pagcuha nang
tubig at cacanin na quinacailan~gan niya at nang caniyang man~ga
hayop.
¡Labis nang tagal at calumbaylumbay ang paquiramdam niya sa man~ga
oras na nagdaraan, dahil sa caniyang pagiisa at, dahil sa ualá siyang
magauang pagcaliban~gan! Di sucat maisip, man~ga anac co, cung gaano
ang caniyang cahirapan. Cung mayroong magbibigay sa caniya nang isang
libro, ó isang pliegong papel, pluma at tintero, ay maligayang
ipagpipilit niya sa baua,t, pliego ang isang arao nang caniyang buhay.
¡Sa aba co! ang uiniuica niyang inuulitulit; ¡pagcaualang isip co
noong aco,y, bata, na inaari cong ang pagbasa at pagsulat ay isang
caabalahang nacayayamot, at ang pagcaulang gauà ay isang bagay na
nacaalio! Ang lalong nacababagot na libro ay aariin co n~gayong isang
cayamanan: sa isang pliegong papel at sa isang tintero na macuha co ay
hindi co ipapalit sa paguiguing hari.
Sa boong panahong ualà siyang guinagauà at siya,y, nayayamot ay
napipilitan siyang maglibang sa man~ga gauang hindi pa niya
nararanasan. Matagal nang panahong caniyang iniisip ang paraan nang
paggauà nang isang palayoc at isang ilauan, na totoong
paquiquinaban~gan niya, at icaaauas nang caniyang caralitaan. Baga
ma,t, totoong naguuulan, ay lumabas siyang nagtatacbo sa paghanap nang
lupà, at pinasimulan niya ang paggauà nang palayoc.
Dapat nating matalastas na hindi muna lumabas na magaling, at sa una
niyang paggauà ay nasisirà; datapoua,t, sa pagca,t, ualà siyang
magauang bagay na lalong mahalaga, ay guinauà niyang liban~gan ang
paggauà nang palayoc: at capag inacalà niyang yari na, n~gunit may
naquiquita siyang casiraan, ay binabago niya, at guinagauang muli.
Guinugol niya ang ilang arao sa paglilibang sa gauang ito, hangan sa
mayari ang palayoc at ilauan ó tinghoy na totoong mabuti ang
pagcacagauà, Inilagay niya sa caniyang cusina na malapit sa apuy, at
nang tumigas at matuyò, at saca ipinatuloy ang paggauà nang ibang
man~ga palayoc at caualì na iba,t, iba ang lalaqui at pagcayari, na
dahil dito,y, nabibihasa siya nang paggauà.
Hindi tumitila ang paguulan, at napilitan si Robinson na magisip nang
cung ano ang caniyang gagau-in sa panahong yaon, at nang siya,y,
maligtas sa cayamutan nang ualang guinagauà. Ang una niyang
pinagcaliban~gan ay ang paggauà nang lambat. May marami siyang
natitipong man~ga pisi, ó man~ga baguing na maliliit na parang abacá;
at palibhasa,y, may labis, siyang panahon at calamigan nang ulo sa
pagaaral nang paggauà nang lambat na macaualo ó macasampuong sinisira
niya, sa pagca,t, hindi cadaling lumabas na magaling, ay sa
catapusa,y, natumpacan niya ang tunay na paraan nang paggauà, at sa
casipagan niya ay totoong nabihasa siya, para nang man~ga babayi ó
man~ga batang gumagauà dito nang lambat. Tunay n~ga,t, naisipan niya
ang paggauà nang isang casangcapang cahoy, na pinutol nang caniyang
sundang na bató, at guinauà niyang parang ihauan; at sa paraang ito ay
nacagauà siya nang isang lambat, na sucat paquinaban~gan, para nang
man~ga guinagauà nating lambat dito.
Capagdaca nama,y, bumungô sa caniyang pagiisip ang paggauà nang isang
panà at ilang man~ga palasô. ¡Oh! ¡Totoong malaqui ang caniyang
caligayahan sa pagcaisip nang bagay na ito, at sa pagcadilidili sa
malaquing capaquinaban~gang cacamtan niya sa caniyang panà! Sa
pagca,t, mapapanà niya ang man~ga hayop na llama, ó man~ga ibon, at
ang lalo pang sucat niyang paquinaban~gan, ay maliligtas siya sa
catampalasanan nang man~ga tauong bundoc na bacá sacali balang arao ay
tampalasanin siya. Sa malaqui niyang cainipan, na ang ibig niya,y,
maquitang mayari na ang caniyang pana, ay nagmadaling lumabas, na
hindi inalumana ang ulan at han~gin sa paghanap nang cahoy na
quinacailan~gan.
Di sucat nating paniualaan na ang alin mang cahoy ay nagagauang panà:
napagtalastas niya na quinacailan~gang humanap siya nang matigas na
cahoy, n~guni,t, mababaluctot, upang cung mahubog na, at umigcas naman
nang malacas.
Nang macaquita na siya nang isang cahoy na matigas at mahuhubog, ay
dinala niya sa caniyang tahanan, at caracaraca,y, pinasimulan na niya
ang caniyang paggauà; datapoua,t, ¡laquing paghihirap niya sa caualan
nang isang sundang na bacal! macadalauang puong tagâ bago niya malinis
ang cahoy, na dito,y, sa isang tagà lamang ay sucat na sa itac na may
patalim: at caya n~ga, bagama,t, maghapong ualang tiguil siya nang
paggauà nito na di niya binibitinan, ay naguing cailin~gan ang ualong
arao bago natapus. Ang ibang man~ga batang naquiquilala co ay hindi
nagcacaroon nang ganitong cayamutan nang ulo.
Si Teodora. _(Na quinacausap ang caniyang, man~ga casama.)_ Ang bagay
na ito,y, sinasabi nang ating ama sa atin.
Ang ama. Natumpacan mo, Teodora. ¿At ano ang inyong acalà? ¿di baga
totoo ang uica co?
Si Teodora. Oo pô; datapoua,t, magmula n~gayon, ay capag pinasimulan
co ang anomang gauà ay ipatutuloy co nang ipatutuloy hangan sa
matapus.
Ang ama. Ganito n~ga ang magaling, sa pagca,t, sa paraang ito,y,
napaiguing totoo si Robinson, caya n~ga nagcaroon siya nang di
mamagcanong caligayahan nang maquita niyang sa icasiam na arao nayari
na ang caniyang panà, na ualà nang culang cundi ang busog at man~ga
palasò. Cung caniyang naisipan ang paggauà nang panà niong macapatay
siya nang hayop na llama, marahil ay titicman niyang gauing busog; sa
pagca,t, natatalastas niyang magaling na sa Europa ay ang caraniuang
guinagauang busog ay ang bituca nang tupa; datapoua,t, sa caualan nang
bituca, ay pinili niya ang lubid na lalong matibay, at saca isinunod
niya ang paggauà nang palasò. ¡Gaano caya ang pagpapasalamat niya sa
magbibigay sa caniya nang capirasong bacal na sucat mailagay sa dulo!
Datapoua,t, nang pinagiisipisip niya na ualang masasapit ang caniyang
nasà, ay siya,y, na sa sa pintô nang caniyang yun~gib at caniyang
ilalagay sa dulo nang palasò, cahit hindi man bacal, nagcataong
nailin~gon niya ang caniyang mata sa capirasong guintô, na parang
ualang cabuluhang bagay ay nacalagay lamang sa lupà. Sinicaran niya
ang capirasong guintò, at ang uicà niya, ay maguing bacal ca, cung
ibig mong quita,y, pahalagahan. Capagcauicà nito ay hindi man lamang
tiningnang mulî.
Sa caniyang caiisip, ay naalaalang narin~gig niyang minsan, na ang
guinagamit nang man~ga tauong bundoc na pinacadulo nang sibat at
palasò ay ang man~ga tinic nang isdang malalaqui, at ang man~ga bató
namang matutulis, at pinasaya niya sa loob na matularan sila, at saca
gumauà naman siya nang isang pinacasibat.
Capagcaisip nito ay napa sa tabi nang dagat, doo,y, nagcapalad naman
siya na nacaquita nang man~ga tinic nang isdang caniyang hinahanap;
namulot naman siya nang man~ga batong inaacalà niyang mababagay sa
gagau-in niyang sibat; pagcatapus ay pumutol siya nang isang matouid
at mahabang cahoy na gagau-ing tangcay, saca umoui sa caniyang tahanan
na basang basà ang catauan.
Man~ga ilang arao ay nayari niya ang man~ga palasò at sibat; ang dulo
nang sibat ay batong totoong matulis, at ang dulo nang man~ga palasò
ay ang man~ga tinic nang isdà, at sa punò ay tinalian niya nang man~ga
pacpac nang ibon, sa pagca,t, sa ganitong paraan ay tumatacbong
magaling.
Tinicman niya ang caniyang panà, at inacalà niyang bagama,t,
nagcuculang nang ilang bagay na quinacailan~gan, na cung ualang
casangcapan ay hindi sucat mayari, gayon ma,y, inacala niyang sucat
nang maipanà niya sa ibon at sa iba pang man~ga hayop, at sinapantaha
pa niyang masusugatan niya nang panà niyang yaon ang isang tauong
bundoc na hubad, cung lumapit sa caniyang magaling. Datapoua,t, ang
totoong iquinaliligaya niya ay ang caniyang sibat.
At saca linapitan naman ang caniyang tinghay at man~ga palayoc at
caualing lupa, na sa pagca,t, naquita niyang tuyò na, ay caniyang
gagamitin; dahil dito,y, linag-yan niya ang isang cauali nang
capirasong tabà na quinuha niya sa man~ga hayop na llama, na ang isip
niya,y, cung matunao ay magagamit niyang pinacalan~gis. Datapoua,t,
totoong sumamâ ang caniyang loob nang maquita niyang matunao ang tabâ
ay tumatagas sa caniyang cauali, na caonting caonti lamang ang natira.
Dito,y, napaghulohulo niya na gayon din ang mangyayari sa caniyang
tinghoy at ibang man~ga cauali at palayoc.
Totoong malaqui ang caniyang capighatian, at baquit inaasamasam na
niya na siya,y, macacacain nang sopas, at macacaroon siya nang ilao sa
gabi; datapoua,t, naquita na ninyo na madaling napaui ang caniyang
pagasa.
Si Enrique. Totoo n~ga pô na malaquing capighatian ang cacamtan sa
pagcaquitang naualang cabuluhan ang caniyang pinagpaguran na mahabang
arao.
Ang ama. Ualà n~gang pagsala, at mayroong man~ga tauo na mayayamot na
at babasaguin na ang lahat. Datapoua,t, si Robinson ay mayroon nang
caunting catiisan, at tinica niyang matibay na cailan ma,y, di gagauà
nang anomang bagay na pasapiao lamang, cailan ma,t, mangyaring magaua
niyang magaling.
Umupo siya sa isang suloc na caniyang pinagiisipan, (gayon ang tauag
niya sa isang suloc nang caniyang yun~gib, na caraniuang pinapasucan
niya capag may pinagcucurong anomang bagay na mahalaga) at pinasimulan
niya ang pagcamot sa noo.
Hindi pa nagtitiguil ang laguing paguulan, at caya lamang nagliuanag
ang lan~git ay nang macaraan na ang dalauang bouan. Inacalà ni
Robinson na pasisimulan na ang panahon nang totoong taglamig ó
invierno, datapoua,t, nacaraan na. Naquiquita niya nang malaquing
pagtataca na ang primavera, ang panahon bagang pamumulaclac at
pagusbong nang man~ga bagong halaman ay pinasisimulan na; ito,y,
isang bagay na hindi niya malirip, at cahit caniyang naquita ay tila
hindi pa mapaniualaan. Ang bagay na ito, aniya, ay nagtuturò sa aquin
na di co dapat salahin pagdaca ang anomang bagay na di co mapaguari.
Ang ina. At capagcauicà nito ¿hindi caya natulog?
Si Teodora. Hindi pô, at cami po,y, hindi pa nagaantoc.
Ang ama. Tungcol sa bagay na iyan ay ualà acong balità; datapoua,t, sa
dating historia nang pagcatahan ni Robinson sa pulóng yaon, ay ualang
nangyaring anomang bagay sa arao na yaon; inaacalà co na nang matapus
na niyang mapagcurocurò ang paraan nang houag tumagas ang caniyang
palayoc, ay siya,y, natulog na. Ito rin naman ang gagau-in natin
hangang mamaya, nang tayo,y, maguising na maaga.
=ICALABING ISANG HAPON.=
Si Juan. N~gayon po,y, cung malagay aco sana sa lugar ni Robinson.
Ang ama. ¿Ibig mo baga?
Si Juan. Oo pô, sa pagca,t, mayroon ang lahat na man~ga
quinacailan~gan, at natitira siya sa isang lugar na totoong magaling,
na ualang totoong taglamig ó invierno.
Ang ama. ¿Cung sa bagay ay nasa sa caniya ang lahat niyang
quinacailan~gan?
Si Juan. ¿Di pô baga siya,y, mayroong patatas, at lamang cati, at
asin, at dayap, at isdà, at pagong, at talaba, at gatas na caniyang
guinagatas sa man~ga hayop na llama? ¿Di pô baga siya macagagauà nang
mantica at queso?
Ang ama. Mangyayari n~gayong man~ga ilang arao ay macagauà siya.
Si Juan. ¿At di pô baga naman mayroon siyang isang panà at isang
sibat; at ang lalonglalo pa ay mayroon siyang isang mabuting tahanan?
¿Cung gayon ano pa ang iibiguin?
Ang ama. Ang lahat nang ito,y, quiniquilala at pinahahalagahan ni
Robinson nang ualang hangan, at pinasasalamatang macalilibo sa Dios;
at gayon ma,y, ibibigay niya ang calahati nang man~ga arao nang
caniyang buhay sa natitira, cung pagcacalooban siyang may dumating na
isang sasac-yan nang siya,y, macaoui sa canilang bayan.
Si Juan. Datapoua,t, sabihin pô ninyo sa aquin. ¿ano pong quinuculang
sa caniya?
Ang ama. Maraming bagay, totoong marami, at halos masasabi co sa iyo
na quinuculang siya sa lahat nang bagay. Uala siya niyong man~ga
cagalin~gan na iquina-paguiguing mapalad nang tauo dito sa mundo: uala
siya sa casamahan nang man~ga tauo, uala siyang caìbigan, uala siyang
capoua tauong sucat ibiguin at umibig sa caniya. Nalalayô siya sa
caniyang man~ga magulang, na totoong nagpipighati dahil sa pagcaualà
niya, naualay siya sa caniyang man~ga catoto, na ualà n~gang pagasang
sucat pa niyang maquita cailan man, nalalayò siya sa lahat nang tauo
dito sa lupa ... ¡Cahabaghabag na Robinson sa gayong cahambalhambal na
calagayan! ¿Cahit ano bagang casaganaan niya sa lahat nang bagay dito
sa lupa, ay ipagcacamit caya niya nang caaliuan? Ticman mong minsan na
icao ay lumagay na isang arao sa isang suloc na ualang casama sinoman,
at maquiquilala mo cung ano ang mabuhay na nagiisa.
Bucod dito,y, hindi pa niya natatacpan ang ibang man~ga cailan~gan na
nacapagbibigay hirap sa caniya. Ang lahat nang damit na nasa catauan
ay naaagnas gulagulanit, at hindi niya maalaman cung paano ang dapat
niyang gau-ing paggauà nang bago.
Si Nicolás. Cahit ualang damit ay mangyayari siyang tumahan sa isang
pulò, na totoong mainit, at doo,y, hindi nagdaraan ang invierno ó
totoong taglamig.
Si Luisa. ¿Paano? ¿lalacad baga siyang hubad doon?
Ang ama. Totoo n~ga,t, hindi quinacailan~gan ang damit, sa pagca,t,
doo,y, hindi totoong malamig; datapoua,t, quinacailan~gan ang siya,y,
maligtas sa man~ga lamoc na totoong marami sa pulóng yaon. Ang man~ga
lamoc doon ay totoong masasaquit sisiguid at totoong pinahihirapan ang
man~ga nagsisitahan doon, at namamagâ ang lugar na masiguid at totoong
masaquit na para nang siguid nang bubuyog at pucyutan; at caya n~ga
ang muc-hâ at camay ni Robinson ay palaguing namamagâ. Tingnan ninyo
cung gaano ang caniyang sindac, nang maquitang naaagnas na ang
caniyang damit.
Ang bagay na ito at ang daquilang pagnanasang maquita ang caniyang
man~ga magulang, ó ang macasama naman nang man~ga tauo, ay dahil sa
man~ga bagay na ito,y, napipilitan siyang magbuntong hinin~ga sa
touitoui nang mailin~gap ang matang lumuluhà sa malauac na dagat, na
ualà siyang naquiquita cundi ang tubig at lan~git lamang. ¡Gaano ang
casayahan nang caniyang pusò, na napadadala sa magdarayang pagasa cung
nacaquiquita sa impapauid nang isang munting ulap, na sa caniyang
guniguni ay inaaring isang sasac yan ná naglalayag! At capag
napagquilala ang caniyang camalian, ¡ay gaano ang pagbagalbal nang
luhà sa caniyang man~ga mata, at parang iniinis ang caniyang pusong
nagbabalic sa caniyang tahanan!
Si Luisa. Ang nararapat niyang gau-in ay magsacdal sa Dios, na marahil
ay padadalhan siya nang isang sasac-yan.
Ang ama. Ganito n~ga ang caniyang guinagauà; datapoua,t, idinadagdag
na palagui ang ganitong pan~gun~gusap: _houag mong papangyarihin,
Pan~ginoon co, ang calooban co, cundi ang calooban mo._
Sa pagaalaala ní Robinson, na bacá sacali ay mayroong dumaan sa
malapit sa caniyang pulò, ó matiguil caya doon ang alin mang sasac-yan
sa oras na siya,y, nalalayô sa tabi nang dagat, ay inacalà niyang
maglagay sa isang pulô nang isang tandâ na pagcaquilanlan nang alin
mang sasac-yan doon ay magdaan, na doo,y, may humihin~gi nang tulong.
Nagtayò n~ga roon nang isang mahabang cahoy na binitinan nang isang
bandilà.
Si Juan. ¿At saan pò quinuha ang bandilang iyan?
Ang ama. Sasabihin co sa iyo. Naquiquita niyang masamâ na ang lagay
nang caniyang barò, na di na niya maisoot na muli; at quinuha niya ang
pinacamalaquing piraso, at ibinitin niya sa caitaasan nang mahabang
cahoy na caniyang itinayò. Sacá ninanasà niyang masaquit na lag-yan
nang sulat iyong cahoy na caniyang itinayo nang mapagquilalang
maliuanag ang mahigpit niyang cailan~gan; datapoua,t, ¿paanong
gagau-in niya ito? Ang nacaisa isang paraan na caniyang magagauà ay
ang sulatan niya nang dulo nang caniyang sundang na bató; datapoua,t,
ang lalong mahirap ay ang caniyang matalastas cung anong uica ang
caniyang ilalagay. Cung isulat niya sa uicang francés ó inglés, ay
mangyayaring dumating ang isang sasac-yang holandés, castila ó
portugués, at marahil ay sinoman sa man~ga nasasacay ay hindi
nacatatalastas nang man~ga pan~gun~gusap na yaon sa capalaran niya,y,
naalaala ang ilang man~ga uicang latin na itinuro sa caniya sa
alisagà niyang pagaaral, na dahil dito,y, naipahayag ang caniyang
inaacalà.
Si Juan. Datapoua,t, ¿mauunauà caya ito nang man~ga tauong nasasacay
sa daong, na bacá sacali maparaan doon?
Ang ama. Dapat mong matalastas na ang uicang latin, baga ma,t, hindi
ipinan~gun~gusap sa alin mang lugar, gayon man ay nacacalat at
napaguunauà sa lahat nang nacion sa Europa: at halos ang lahat nang
tauo na may camunting pinagaralan, ay macatatalastas nang caunti nang
uicang ito. Naaayon n~ga sa catouiran ang pagasa ni Robinson, na ang
alin mang sasac-yan na doo,y, mapasadsad, ay hindi mauaualan nang
macatatalastas nang caniyang isinulat na uicang latin.
Si Juan. ¿At ano pò ang isinulat na yaon?
Ang ama. Ito ang isinulat: _Ferte opem misero Robinson._ ¿Natatalastas
mo baga ito, Juan?
Si Juan. Ang cahulugan pò nito,y, Tulun~gan ninyo ang caauaauang si
Robinson.
Ang ama. Ualang totoo siyang pinaghihirapan, para nang pagcasira nang
caniyang sapin at medias, at ang man~ga lamoc ay sinisiguid na mainam
ang caniyang paa na di niya maitiguil sa saquít; datapoua,t, sa boong
panahon nang paguulan ay dumaming totoo ang man~ga hayop na ito, at
dahil sa canilang man~ga siguid ay namamagâ ang caniyang muc-hâ,
man~ga camay at paa.
¡Di mamacailang siya,y, umupò sa suloc na caniyang pinagcucuruan, at
nang caniyang mapagisipisip ang man~ga paraan nang pagcacaroon nang
damit! datapoua,t, ualà siyang napapaquinabang; cailan man ay siya,y,
quinuculang nang alin mang casangcapan at nang ucol na carunun~gan,
nang mangyaring caniyang macamtan ang lalò niyang ninanasà at ang lalò
niyang quinacailan~gan.
Cung gagau-in niyang damit ang man~ga balat nang man~ga hayop na llama
ay inaacala niyang siyang lalong madaling paraan; datapoua,t, ang
man~ga balat ay magagaspang at matitigas, at cailan man ay hindi niya
natalastas, at di man pinagmasdan niya cung paano ang guinagauà nang
man~ga nagpapalambot nang balat, at cung sacali ma,t, natutuhan niya
ang bagay na ito, ay ualà naman siyang carayom at sinulid na maitahi,
at nang macagauà siya nang papaano mang damit.
Gayon ma,y, totoong malaqui ang caniyang pagcacailan~gan, sa pagca,t,
sa arao ma,t, sa gabi ay hindi siya pinababayaan nang man~ga lamoc at
iba pang hayop na naniniguid, na cung di niya lalag-yan nang paraan
sapilitang siya,y, mamamatay.
Si Enrique. At ¿anong dahil at quinapal nang Dios iyang man~ga ualang
casaysayang hayop, na ualang guinagauà cundi ang pahirapan tayo?
Ang ama. Maitatanong co naman sa iyo, ¿baquit linalang ca nang Dios,
at aco naman, at ang lahat nang tauo? Ang caniyang cagalin~gan ay
totoong daquila, na hindi inibig na siya lamang ang mapalad, cundi
inibig naman na pati nang caniyang man~ga quinapal ay maguing mapalad.
At itong man~ga hayop na pinauaualan mong halaga, ¿di caya nagcacamit
naman nang canilang capalaran at caguinhauahan?
Si Enrique. Oo pô, sa pagca,t, naquiquita natin na naliligaya sa
caliuanagan nang arao at sa cainitang tinatangap sa caniya, at
naliligaya naman sa canilang quinacain at sa iba pang maraming bagay.
Ang ama. Cung gayo,y, dito mo mapagcucurò, na linalang sila nang Dios,
nang magcamit sila dito sa lupà nang man~ga caguinhauahang iyan at
nang capalarang sucat macamtan nila. ¿Di caya ito,y, isang panucalà
na carapatdapatan sa isang Dios na cagalinggalin~gan at lubhang
maauàin?
Si Enrique. Totoo n~ga pô; datapoua,t, ang ibig cong sabihin; ay
mangyayaring houag lalan~gin nang Dios yaong man~ga hayop na
nacapagpapahirap canino man.
Ang ama. Magpasalamat ca sa Dios at hindi guinauà ang gayong bagay.
Si Enrique. ¿At baquit pô?
Ang ama. Sa pagca,t, cung iyan ang caniyang guinauà, ay icao man, aco
man, at sino man sa atin ay hindi mabubuhay sa mundo, sa pagca,t,
tayong man~ga tauo ang siyang lalong nacapagpapahirap. Hindi lamang
ating alipin ang ibang may caramdaman at buhay, cundi naman pinapatay
natin sa toui nating maibigan, at nang ating macain ang canilang
laman, at nang ating paquinaban~gan ang canilang balat, cung minsan
nama,y, nang houag tayong siguirin, ó cung minsa,y, maraanan lamang
natin ay pinapatay natin, at sa catapusa,y, cahit ualang cadahilanang
ayon sa catouiran ay pinapatay natin. Cung sa bagay, ¿di lalong may
catouiran ang man~ga hayop, sa pagtanong na cung baquit linalang nang
Dios ang tauo na totoong malupit at tampalasan sa canila? At ¿anong
isasagot mo sa isang lan~gao na tumanong nang ganito?
Si Enrique. Iyon pô ang hindi co naaalaman.
Ang ama. Paquingan mo, at aquing sasagutin ang tanong nang lan~gao:
ang iyong tanong ay totoong pan~gahas, at maliuanag na napagtatalastas
na ualà cang pagiisip na sucat macapagcurò; sa pagca,t, cundi gayon,
ay sucat na lamang ang sandaling pagiisip, na ang Dios, dahil lamang
sa caniyang cagalin~gan ay linic-hà ang caniyang man~ga quinapal, na
ang isa ay magcacailan~gan sa isa at nang mabuhay, yayamang ang man~ga
halaman at man~ga bun~ga nang cahoy ay dili sucat na macabusog sa
sarisaring hayop na nan~gabubuhay. Nang mangyaring ang boong mundo ay
mabuhay, yayamang sa tubig, sa lupa at sa han~gin ay may man~ga hayop
na nan~galiligaya sa canilang cabuhayan, at nang houag naman dumaming
lubha ang alin mang bagay na hayop na macasasamâ sa iba; ay inibig
nang ualang hangang carunun~gan nang Dios na ang isa,y, macain nang
iba. At caya n~ga icao, lan~gao, na iniitit mo ang dugò nang ibang
man~ga hayop, at pati man nang dugò naming man~ga tauo, ¿baquit mo
aariing masamâ ang icao,y, hulihin nang gagamba, at icao ay canin
nang lan~gaylan~gayan?
¿Anong uica mo rito, Enrique? cung ang lan~gao ay may pagiisip, ¿di
caya pahihinuhod sa sagot na ito?
Si Enrique. Aco,y, totoong napahihinuhod.
Ang ama. Cung gayo,y, pagbalican natin n~gayon ang ating Robinson. Sa
malaquing caguipitan niya, ay guinugol ang buo niyang casipagan sa
pagpapalambot nang balat nang hayop na llama sa caniyang sundang na
bató: ang unang guinauà ay isang sapin, at pagcatapus ay gumauà nang
pinacamedias, baga ma,t, totoong masamâ ang pagcagauà. Sa pagca,t, di
mangyari niyang tahiin, ay binutasan na lamang at caniyang tinalian
nang capirasong lubid, na ilinapat niya sa caniyang paa, na baga ma,t,
totoo siyang pinahihirapan; at cahit caniyang ilinabas ang may
balahibo, ay toui na,y, nararamdaman niya ang malaquing cainitan sa
paa, at ang matigas na balat ay nacagagasgas nang caniyang paa sa
munti siyang lumacad. Gayon ma,y, minamagaan niya ang cahirapang ito
sa man~ga siguid nang man~ga lamoc.
Ang capirasong balat, na totoong matibay at matamboc ay guinauà niyang
máscara na linag-yan niya nang dalauang butas sa dalauang matá, at
isang butas sa bibig nang siya,y, macahin~ga. At yayamang nagauà na
niya ito, ay hindi pinabayaang di mayari ang isang pinacabarò at isang
pinacasalaual: tunay n~ga at totoong mahirap gau-in ito; datapoua,t,
¿aling bagay ang nacacamtan nang ualang capaguran? ¿At aling cahirapan
ang di nagagahis nang casipagan at catiisan? Sa catunaya,y, naquita ni
Robinson nang boong caligayahan na nayari ang caniyang gauà.
Ang caniyang pinacabarò ay tatlong pirapiraso, dalauang piraso sa
dalauang camay at isang piraso sa catauan, na paraparang natatali: ang
caniyang pinacasalaual ay dalaua namang piraso, sa harapan at sa
licoran, na nan~gatatali rin: at nang matapus na niyang maisoot ang
bago niyang damit ay itinagò niya ang sirasirang lumang damit, at ang
caniyang nasá ay isoot sa man~ga malalaquing capiestahan, at nang
caniyang maipagdan~gal ang man~ga cumpleaños nang caniyang man~ga
magulang.