nacaquiquilala nang man~ga patatas.
Ang ama. ¿At icao ay baquit mo naquiquilala?
Si Teodora. Sa pagca,t, aquing naquita at quinain cong madalas,
namamatay aco sa pagcain nang man~ga patatas na yaon.
Ang ama. Datapoua,t, si Robinson ay hindi nacacain at di nacaquita
marahil nang man~ga patatas.
Si Teodora. ¿Diyata po,t, hindi?
Ang ama. Hindi, sa pagca,t, ualà pang dumarating sa Alemania. Hindi pa
nagdaraan ang maraming taon nang tayo,y, magtanim dito, at nauna pang
nabuhay si Robinson.
Si Teodora. Cung gayo,y, patauarin ninyo aco, cung aco,y, nagcasala sa
caniya.
Ang ama. ¿Naquita mo na, Teodora, na totoong lihis sa catuiran ang
biglang pagpintas sa iba? Ang caunaunahang dapat nating gauing palagui
ay ang lumagay tayo sa lagay nila, at masdan natin cung sa gayong
calagayan ay macagagaua tayo nang higuit sa canila. Sabihin mo sa
aquin: cung cailan ma,y, hindi ca nacaquita nang patatas, na hindi mo
narinig na cung paano ang guinagauang paglulutò, ¿di caya matutulad ca
rin cay Robinson na di mo mapagquiquilala na yao,y, quinacain?
Si Teodora. Cung gayon pò ay hindi co na gagauing mulî.
Ang ama. Nagpatuloy si Robinson; datapoua,t, nagdarahandahan at tila
totoong may pinan~gin~gilagan, at houag di may cumaluscos ay natatacot
siya, pati sa man~ga cahoy na hinihipan nang han~gin, at pagdaca,y,
tinatangnan ang caniyang palacol na ipagtatangol cung baga,t,
cailan~gan. Datapoua,t, sa touîtouî na,y, palagui niyang
napagquiquilala na ualang cabuluhan ang caniyang quinatatacutan.
Sa catapusa,y, dumating sa isang bucal, na sa tabi niyao,y, inibig
niyang magpahin~galay nang tanghalì; at umupò siya sa piling nang
isang cahoy na totoong mayabong, at humahandà nang cumain, di
caguinsaguinsa,y, bigla siyang nacarinig nang isang cain~gayan sa
dacong malayò na iquinagulat niyang panibago. Tumin~gin siyang
quiniquilabutan sa magcabilabila at sandaling oras ay naquita niya ang
isang cauan....
Si Nicolás. ¿Nang man~ga tauong bundoc caya...?
Si Teodora. ¿Ó nang man~ga tigre at man~ga leon?
Ang ama. Capouà di cayo tumamà, yaon ay isang cauan nang man~ga hayop
sa bundoc na ang laqui ay para nang usa. ¿Ibig ninyong matalastas cung
anong man~ga hayop yaon?
Si Juan. Oo pô; sabihin ninyo sa amin.
Ang ama. Iyan ay ang tinatauag na llama, at ang canilang tinatahanan
ay ang América Meridional, na tinatauag na Perû, na nasasacop hangan
sa man~ga huling taon nang man~ga castilà. At tauag nila sa man~ga
hayop na yaon ay carnero ó tupa, sa Perû, baga ma,t, lalong natutulad
sa man~ga maliliit na camello. Bago napagsiyasat ni Varró at ni
Almagro yaong man~ga daquilang lugar na yaon, ay ang man~ga peruleros
na tumatahan doon ay nacapagpaamò na nang llama: na guinagamit nila na
parang man~ga calabao sa pagdadala nang ano mang bagay, at ang
canilang balahibo ay guinagauang cayo.
Si Juan. ¿Cung sa bagay, ay ang man~ga perulero ay hindi totoong
man~ga tauong damó na para nang ibang man~ga indio?
Ang ama. Oo n~ga; sila at ang man~ga americano na na sa América
setentrional ay totoong man~ga sivilisado, at may maliuanag na
pagiisip, ang tinatahanan nila,y, man~ga bahay na mabuti ang
pagcayari, at bucod dito,y, nacapagtayò sila nang man~ga simbahan at
man~ga daquilang palacio at ang namamahala sa canila ay man~ga
Gobernadores sa lugar nang man~ga hari.
Sa maquita n~ga ni Robinson yaong caramihan nang man~ga hayop, na
magmulà n~gayon ay tatauagin nating man~ga llama, ay nagcaroon siya
nang malaquing pagcaibig na macacain nang carne ó lamang cati, sa
pagca,t, matagal nang panahon na di siya nacacatiquim nito. At dahil
dito,y, nagtagò siya sa punò nang cahoy, na dala niya ang caniyang
palacol na bató, at sinucuban niya, na cung mayroong magdaraan doong
hayop ay caniyang papalaculin.
Gayon n~ga ang nangyari; sa pagca,t, lumalacad nang ualang bahalá ang
man~ga hayop na yaon na nahihirating lumalacad nang ualang
nacalilin~gatong sa canila, at napatutun~go sa bucal, at sila,y,
iinom, ay sa pagdaraan sa tabi nang cahoy na doon ay nagtatago si
Robinson, ang isang pinacamaliit na totoong napalapit sa caniya, ay
inabot niya nang palacol sa sandocsanducan na biglang namatay at
nahandusay sa caniyang man~ga paa.
Si Luisa. ¡Laquing catampalasanan ang guinaua niya sa caauaauang
hayop!
Ang ina. ¿At baquit hindi gagauin ito?
Si Luisa. Cung ualang guinagaua sa caniyang anomang masamâ ang hayop,
¿ay baquit niya pinatay?
Ang ina. Mangyari, ay quinacailan~gan niya ang laman at nang caniyang
macain. ¿At di mo natatalastas na tayo,y, pinahihintulutan nang Dios
na gamitin natin ang man~ga hayop, cung ating quinacailan~gan?
Ang ama. Ang pumatay nang hayop nang ualang cailan~gan, ang caniyang
pahirapan, ó gambalain naman, ay maliuanag na isang catampalasanan, at
sino mang may mabuting pusò ay dili gumagauà nito: datapoua,t, ang
paquinaban~gan natin ang isang hayop na ualang caloloua, at patayin
natin nang ating macain ang caniyang laman, ay ito,y, hindi
ipinagbabaual. At cung naaalaala mo pa ang ipinahayag co sa iyo niyong
isang arao, ay matatalastas mo na isang cagalin~gan pa sa man~ga hayop
cung sila,y, patayin natin.
Si Juan. Mangyari pò; sa pagca,t, cundi natin pinagcacailan~gan ang
man~ga hayop, ay hindi natin sila aalilain, at hindi bubuti ang
canilang lagay na para n~gayon. ¡Ilan ang mamatay gutom sa panahon
nang taglamig!
Si Enrique. At lalò pang magdaralità, cung di natin patayin ay
mamamatay sa saquit ó sa catandaan, sa pagca,t, sila,y, hindi
nacapagtutulun~gan na para nating man~ga tauo.
Ang ama. At bucod dito,y, houag nating acalain na ang pagpatay sa
man~ga hayop ay totoong nacapagbibigay sa canila nang totoong
malaquing cahirapan, para nang sapantahà natin. Hindi nila
natatalastas na sila,y, papatayin, ay sila,y, payapang payapà at
natotouâ hangan sa huling sandali; at ang casaquitang dinaramdam nila
cung sila,y, pinapatay natin ay hindi naglalaon.
Hangan sa mapatay ni Robinson ang isang hayop na llama, ay hindi
naisipan ang paglulutò nang caniyang laman.
Si Luisa. ¿Baquit di niya mailulutò?
Ang ama. Ibig n~ga niya; datapoua,t, ang casamaan ay salat na salat
siya sa lahat nang bagay; ualà siyang ihauan, ualà siyang palayoc, at
cauali man; at ang lalò pang masama,y, ualà siyang apuy.
Si Luisa. Cung ualà siyang apuy ay magpanin~gas siya.
Ang ama. Hindi mahirap, cung mayroon siyang isang binalol, isang bató
at lulog. At natatalastas mo nang ualà siyang ano man.
Si Juan. Natatalastas co ang dapat cong gauin.
Ang ama. ¿Ano?
Si Juan. Pinagpuyos co sana ang dalauang cauayang tuyò, para nang
guinagauà nang man~ga tauong bundoc; at sa historia nang man~ga
paglalayag ay binasa pô ninyo sa amin.
Ang ama. Ito rin ang naisipan ni Robinson. Pinasan sa balicat ang
hayop na yaon na caniyang pinatay, at nagbalic sa caniyang
tinatahanan.
Sa pagbalic niya ay nacaquita pa nang isang bagay na iquinatouâ niya
nang labis. Nacaquita siya nang pito ó ualong punò nang dayap, at
nalalaglag na ang ilang bun~gang hinog. Pinutol niya, at pagcatapus ay
nilag-yan niya nang tandâ ang lugar na yaon na quinalalag-yan nang
man~ga punò nang dayap, at nagmadaling omouî sa caniyang tahanan.
Ang unang guinauà nang siya,y, dumating doon ay inanitan niya yaong
hayop, at ang naguing casangcapan niyang sundang ay isang matalas na
batô; at saca ibinilad niya ang balat na inaacalà niyang balang arao
ay caniyang paquiquinaban~gan.
Si Juan. ¿At ano ang gagauin niya sa balat?
Ang ama. Maraming bagay: ang una,y, napupunit na ang caniyang sapin at
medias; at caya n~ga pinagcurò curò niya na cung sacaling di na niya
maisoot, ay ang balat nang hayop na caniyang napatay ay itatali na
lamang niya sa caniyang paa, at nang houag siyang totoong mahirapan sa
caniyang paglacad. Ang icalaua,y, totoong iquinatatacot niya ang
pagdating nang taglamig; at caya n~ga totoong iquinatotouâ niya ang
pagcacaroon nang capisang na balat na maitaquip niya sa catauan at
nang houag siyang mamatay sa lamig. Tunay n~ga na hindi na dapat
siyang maghandà nang ganito, sa pagca,t, sa man~ga lugar na yaon ay
hindi malabis ang lamig na para rito.
Si Teodora. ¿Sa bagay ay ualang taglamig?
Ang ama. Hindi, cailan man ay hindi nararanasan ang totoong calamigan
sa man~ga bayan ó lugar na maiinit na na sa calaguitnaan nang dalauang
trópico. Hindi pa nalalaong sinasabi co sa inyo. ¿Di baga ninyo
nalilimutan ang tauag sa man~ga lugar na ito?
Si Enrique. Tinatauag pong zona tórrida.
Ang ama. Gayon n~ga; datapoua,t, sa man~ga lugar na yaon naman ay
palagui ang ulan sa loob nang dalaua ó tatlong buan.
Ang ating Robinson ay hindi nacatatalastas nang ano man sa man~ga
bagay na ito, sa pagca,t, sa caniyang cabatáan ay ayao siyang magaral
nang ano man; na sa macatouid ay ang Historia, Geografia at ang lahat
ay quinacayamutan niya.
Si Juan. Datapoua,t, tila pò minsang nabasa namin na ang bundoc na
totoong matataas, na para nang Pico de Tenerife sa Canarias, at para
naman nang iba pa sa Perú, ay nacucubcob nang nieve ó namumuong tubig
sa boong taon. Quinacailan~gang doo,y, palagui ang taglamig, at gayon
man ay na sa calaguitnaan ang dalauang trópico.
Ang ama. May catouiran ca, Juan. Ang man~ga totoong matataas na lugar
at man~ga bundoc ay hindi nasasaclao nang regla, sa pagca,t, sa
canilang cataasan ay caraniuang mayroong nieve. ¿Natatandaan mo naman
ang sinabi co sa iyo noong isang arao tungcol sa man~ga lugar nang
India Oriental, niyong ating pinagmamasdan ang mapa?
Si Juan. ¡Aha! Oo n~ga pô ... Sa ibang man~ga lupà doon ay sa lumacad
ca lamang nang dalaua ó tatlong leguas; sa invierno ó calamigan, ay
lumilipat ca sa verano ó cainitan; para sa pulò nang Ceilan, na
nasasacop nang man~ga holandeses; at gayon naman sa ibang lupa na
tinatauag na ...
Ang ama. Tinatauag na Peninsula Citerior ó sa daco rito nang Ganges.
Dian, capag sa tabing dagat nang Malabar, sa isang bahagui nang man~ga
bundoc na tinatauag na Gates ay invierno, ay sa cabilang parte, sa
Costa nang Coromandel, ay verano, at cung verano sa cabila ay dito,y,
invierno. Ganito rin naman ang nangyayari sa isla de Ceram, isa sa
man~ga islas Molucas, na sa pagcalayong tatlong leguas ay nararanasan
ang taginit at taglamig.
Datapoua,t, ¿ilang leguas ang iquinalayò natin cay Robinson? Hindi
sucat pagtac-han na sa cabilisan nang ating pagiisip ay ualang
caliuagang macalipat tayo sa isang sandali sa ilan mang libong leguas.
Magmulà sa América ay lumucso tayo sa Asia, at n~gayo,y, biglang
naparito na naman tayo sa América sa pulò ni Robinson.
Bahagya na lamang napapacnit ang balat nang hayop na llama, at
nahahan~go ang man~ga lamang loob, ay hiniuà niya ang capirasong laman
tangcang iihao. Ang una niyang guinauà ay naghanda siya nang isang
iihauan, na bumunot siya nang isang punong cahoy na munti, inalisan na
niya nang balat, tinulisan niya ang dulo, at saca humanap nang
dalauang san~gang capua may salalac, na caniyang pagsasalalacan nang
caniyang duruan. Tinulisan naman niya ang dulo; at nang matapus na
niyang maibaon sa lupa na magcatapat; nang tinuhog na niya ang laman
nang hayop, at inilagay nasasalalac, ay totoong malaqui ang caniyang
caligayahan sa pagcaquita niyang lumabas na magaling ang caniyang
guinagauà.
Ang quinuculang lamang sa caniya ay ang lalong cailan~gan, ang apuy
baga; at dahil dito,y, inisip niya ang pagpupuyos, pumutol siya nang
dalauang san~gang tuyò, at pinasimulang ualang caliuagan ang
pagpupuyos nang boong pagpipilit, na sa capagura,y, naligò sa pauis,
gayon ma,y, hindi niya nasunod ang nasà, sa pagca,t, capag ang man~ga
cahoy ay nagiinit na,t, naguusoc, ay siya,y, totoong napapagod na, at
napipilitang itiguil na sandali ang pagpuyos; at sa pagca,t,
lumalamig ang puyusan sa caniyang pagpapahin~ga, ay hindi mangyaring
macacuha nang apuy at nasasayang lamang ang caniyang capaguran.
Dito napagquilala niya ang totoong casalatan nang tauong nacaisa isa,
at cung gaanong cagalin~gan ang quinacamtan natin sa paquiquisama sa
ibang man~ga tauo; sa pagca,t, napagcucurò na ninyo na cung may isa
siya sa caniyang siping na pagcapagod niya,y, halinhan siya, ay
marahil ay macacacuha sila nang apuy. Datapoua,t, dahil doon sa hindi
matiis niyang pagpapahin~ga ay nasasayang ang caniyang pagod.
Si Juan. Inaacalà cong ang man~ga tagabundoc ay nacacacuha nang apuy
sa pagpupuyos.
Ang ama. Tunay n~ga,t, nacacucuha nang apuy, n~guni,t, bucod sa
sila,y, malalacas sa atin, dahil sa tayo,y, hindi nararatihan sa
mabibigat na gagau-in, ay sila,y, bihasa pa. Pumipili sila nang
dalauang baac na cauayan; ang isa,y, malambot at ang isa,y, matigas;
ang matigas ay siyang ipinupuyos sa malambot hangang di magcaapuy ang
yamuang inilalagay nila sa ilalim.
¿Anong mapapaquinabang ni Robinson cung hindi siya marunong nang
paraang ito? Sa catapusa,y, inihaguis niya ang dalauang san~gang
caniyang pinupuyos; at nalulumbay na umupò sa caniyang pinacabanig na
damo, nan~galumbaba at humilig; at manacà naca,y, tinitingnan ang
masarap na laman nang hayop na masasayang, sa pagca,t, di maihao.
Naalaala niya ang pagdating nang taglamig, na nalalapit na; at
pinagcucurocurò niya na cung ano ang masasapit niya sa gayong ualà
siyang apuy, ay sinalacayan siya nang isang malaquing calumbayan, na
iquinapagban~gon niya at iquinapagpasial sa pagca,t, siya,y, totoong
nababalisa.
Sa pagca,t, naramdaman niya na parang hinahalò ang caniyang dugò sa
malaquing cabalisahan, ay isinaloc niya nang malamig na tubig sa batis
ang caniyang bauo, at pinigan niya nang catás nang dayap; na yao,y,
totoong mabuting inumin at lunas sa caniyang calagayan.
Totoong ninanasa niyang maihao ang capisang na laman nang hayop na
llama; n~guni,t, di n~ga mangyari. Datapoua,t, naalaala niya ang isang
salitâ na ang man~ga Tártaro, baga ma,t, tauong para natin, ay ang
guinagaua,y, ang laman nang hayop ay inilalagay sa ilalim nang siya
nang cabayo, saca sinasac-yan at saca sa capapatacbo ay lumalambot:
¿sinong nacaaalam, ang uicà sa caniyang sarili, cung mapalalambot co
naman ang laman nang hayop sa ibang paraan?
Capagcauicà nito,y, humanap nang dalauang batong malalapad na para
nang caniyang palacol at ipinaguitna ang laman nang hayop sa dalauang
bató, at pinasimulang pinucpoc sa ibabao. Nang lima ó anim na minuto
na sa caniyang capupucpoc ay nahalata niyang nagiinit ang bató. Dito
lalò niyang inululan ang capupucpoc at sa loob nang calahating oras ay
sa cainitan nang bató at sa capupucpoc ay lumambot ang laman nang
hayop, na inacalà niyang macacain na. Sucat nang maacalà cung ano ang
maguiguing lasa nang gayong linutò sa pucpoc lamang; datapoua,t, sa
cay Robinson, na mahaba nang panahong hindi nacacain nang lamang cati,
ay inaari na niyang isang masarap na pagcain yaon. ¡O cayo, aniyang
man~ga cababayan co, ang uica, na caraniua,y, pinagsasauaan ninyo ang
lalong masasarap na pagcain, sa pagca,t, hindi palaguing naaayon sa
inyong catacauan! Cung sinapit ninyo ang aquing calagayan na man~ga
ualong arao man lamang, ¡marahil ay icatotouà ninyo ang ipinagcacaloob
sa inyo nang Dios! ¡At hindi ninyo pauaualang halaga ang lalong
mabubuting pagcain, na parang cayo,y, nagpapalamarang lubhà sa auà
nang Pan~ginoong Dios na ang lahat ay binubusog!
Nang mangyaring magcaroon nang lasa ang caniyang ulam ay pinigan niya
nang catás nang dayap; at nagcaroon siya nang isang pagcain na hindi
niya natiticmang mahaba nang arao, dahil dito,y, di niya quinalimutan
ang pagpapasalamat sa Pan~ginoong Dios na may gauà nang lahat nang
cagalin~gan dahil dito sa tan~ging biyayà.
Nang matapus nang macacain, ay sumanguni siya sa caniyang sarili, cung
anong bagay ang cailan~gan niyang gauin, at nang mapasimulan niya
capagdaca. Ang pagcatacot niya sa taglamig, ay parang nagtuturò sa
caniya na gugulin niya ang ilang arao sa paghuli at pagpatay nang
maraming man~ga hayop na llama, at nang magcaroon siya nang maraming
balat. Inacalà na niyang marami siyang mahuhuli sa caunting pagod,
yayamang maaamò ang man~ga hayop na yaon. Nahiga na si Robinson na
ang ninanasa,y, ganito; at nabayaran niya nang isang mahimbing at
masarap na pagtulog ang man~ga capaguran sa arao na yaon.
=ICAANIM NA HAPON.=
_Ipinatuloy nang ama ang pagasasalitá nang nangyari cay Robinson._
Ang ama. Nacatulog si Robinson hangan sa matanghali na, at siya,y,
napagulat nang maguising at maquitang totoong tanghali na, nagmadaling
buman~gon, at ibig lumabas nang parang sa paghuli nang man~ga hayop na
llama. Datapoua,t, nahantong ang caniyang nasà; sa pagca,t, bahaguia
na lamang casusun~gao ang caniyang ulo sa pintô nang caniyang yun~gib,
ay caracaraca,y, iniuglot.
Si Luisa. ¿At baquit gayon?
Ang ama. Sa pagca,t, humahagunot ang ulan, at totoong malalaqui ang
patac na ang sinoma,y, di nacaiisip na umalis. Pinasiya niya sa loob
na hintin munang tumilà ang ulan; datapoua,t, malayong tumiguil; sa
pagca,t, habang lumalaon ay lalong tila ibinubuhos. Itong malacas na
ulan ay may casamang totoong madalas na quidlat, na ang yun~gib ni
Robinson, baga ma,t, totoong madilim ay tila nagaalab; at ang man~ga
quidlat na yaon ay sinusundan nang totoong malacas na culog, na hindi
niya naririn~gig cailan man. Nayayanig ang lupa sa caquilaquilabot na
pagputoc nang man~ga culog, at tila inuulit nang alin~gaon~gao sa
mundo na totoong inihahaba nang ugong. Sa pagca,t, si Robinson ay
ualang turò at pinagaralan, ay totoong malaqui ang caniyang tacot.
Si Teodora. ¿Natatacot baga sa man~ga quidlat at sa man~ga culog?
Ang ama. Oo; at totoo siyang quiniquilabutan, na hindi niya maalaman
na cung saan siya magtatagò.
Si Teodora. ¿At baquit siya totoong natatacot?
Ang ama. Ito,y, caraniuan, sa pagca,t, ang apuy na nangagaling sa
culog ay pinanggagalin~gan nang pagcacasunog at manacanaca,y,
nacamamatay.
Si Juan. Oo n~ga, datapoua,t, ang man~ga sacunang iyan ay bihirang
nangyayari.
Ang ama. Mulâ nang aco,y, maguing tauo ay ualà pa acong naririn~gig na
namamatay sa culog[3]; at ang man~ga sinasalitang nangyari na man~ga
sacunà ay totoong bibihirâ. At caya n~ga bihirangbihirang matalà sa
man~ga periodico, tulad sa pagbabalità na may isang tauong, umabot na
mahiguit sa sandaang taon; isang maliuanag na catotohanan na
manacanacang mangyari lamang ang man~ga sacunang ito. Tungcol dito sa
man~ga culog ay mayroon ding capan~ganiban; datapoua,t, totoong malayò
na di sucat maitulad sa man~ga capan~ganiban nang pagcahulog, sa
man~ga biglang saquit, sa man~ga pagcacasunog at sa iba pang sucat na
mangyari na masasapit natin sa baua,t, sandalî, at hindi man lamang
natin iquinatatacot nang calahati nang pagcatacot ni Robinson, cung
ito na lamang ang icamamatay natin nang bigla ay may malaquing
cadahilanan na catacutan nating totoo; datapoua,t, ang ating buhay ay
totoong marupoc, at sa loob at labas nang ating catauan ay mayroong di
mabilang na bagay na iquinapaguiguing sanhi nang isang biglang
camatayan, na cung catatacutan nating lahat para nang malabis na
pagcatacot nang iba sa culog, ay hindi tayo macalalacad nang isang
hacbang at di tayo macagagalao munti man na di magcacaroon tayo nang
isang guniguning ualang casaysayan. Ang pagsacay sa cabayo, ang
paglulan sa isang carruage, ang pagdaraan sa isang matuling ilog, ang
paglalayag, ang pagpanhic at pagpanaog sa isang hagdan, ang pagiiuan
nang ilao sa isang silid, ay man~ga bagay na guinagauà natin nang
ualang munting catacutan, gayon man ay dapat siglan tayo nang tacot
dito sa man~ga capan~ganibang totoong madalas mangyari, higuit sa
tacot; na dapat taglayin sa man~ga sacunà na nangagaling sa culog. At
tunay n~ga itong culog ay may casamang ugong na nacagugulat, at sa
pagquidlat ay biglang nagliliuanag; at caya n~ga inaacalà co na ang
man~ga di nagdidilidili, ay pinapasucan nang isang di quinucusang
tacot, na hindi caraniuang taglayin sa lalong malalaquing
capan~ganiban.
[Talababa 3: Sa Europa ay bihira n~ga ang namamatay sa culog;
datapoua,t, hindi gayon dito sa sancapuluan na sa taon taon ay hindi
nauaualan nang nababalitang namatay sa culog.]
Si Balisio. Sinabi na ninyo sa amin na ang man~ga masasamang panahon,
ang man~ga culog at quidlat ay may malaquing cagalin~gan sa lupà, sa
pagca,t, nalilinis ang han~gin nang man~ga masasamang sin~gao na
sucat ipagcasaquit nang man~ga tauo, nacagagaling naman sa paglagò
nang man~ga halaman, at nacapagbabauas sa totoong malaquing cainitan.
Bucod dito,y, naquiquita natin ang isang cahan~gahan~gang bagay sa
naturaleza, na ipinaquiquita nang Maycapal, nang tayo,y, magcaroon
nang galang at pangguiguilalas sa caniya.
Si Luisa. ¡Totoong mariquit pong bagay ang sinabi ni Basilio! ¿ibig pô
baga ninyong aco,y, dalhin sa buquid cung sumasamà ang panahon, nang
maquita co iyang lahat na sinabi ni Basilio? At hindi aco magdadala
nang tacot.
Ang Ama. Susundin co ang iyong nasà.--Si Robinson, yamang talastas na
ninyo, na nagpaualang halaga sa lahat nang sucat matutuhan sa caniyang
cabataan, at caya n~ga di niya natatalastas na ang man~ga sigua at
masasamang panahon ay man~ga biyayà nang Dios, at baga ma,t,
naguiguing sanhî nang alin mang casacunaan (na naaayon sa mataas na
adhicà nang caniyang carunun~gan) ay pinanggagalin~gan nang malaquing
cagalin~gan, para nang sinalità ni Basilio na nacalilinis nang
han~gin, na totoong nacagagaling sa man~ga tauo, sa man~ga hayop at sa
man~ga halaman. Habang nacaupò si Robinson sa isang suloc nang
caniyang yun~gib, at totoong quiniquilabutan, ay totoong naglalauà ang
tubig, nagninin~gas ang man~ga quidlat, umuugong na ualang licat ang
man~ga culog; at malapit nang tanghaling tapat ay di pa naglulubag ang
casamaan nang panahon.
Hindi siya nacacaramdam nang gutom dahil sa pagcatacot; datapoua,t,
naghihinagpis ang caniyang loob sa man~ga calumbaylumbay na guniguni
niya. Dumating na ang oras, aniya, na ibig nang Dios na aquing
pagbayaran ang man~ga guinauà cong casalanan. Nacaamba na ang caniyang
camay sa aquin; mamamatay aco,y, hindi co maquiquita ang man~ga
caauaauà cong magulang.
Si Ramon. Tungcol diya,y, di aco umaayon sa catoto nating si Robinson.
Si Nicolás. ¿Baquit?
Si Ramon. ¿Di caya pinagcalooban na siya nang Dios nang di mamagcanong
biyayà, at nang caniyang maquilala, na yaong totoong mabuting Ama ay
di nagpapabaya sa umaasa sa caniya sa boong pusò, at tunay na
nagpipilit na magbagong asal? ¿Di caya siya iniligtas sa pagcalunod sa
isang capan~ganibang sucat icalagot nang buhay? ¿Di caya siya
tinutunghan, at nang houag siyang mamatay sa gutom? ¡At gayon ma,y,
totoong nagpapacahinang loob! ¡Ito,y, hindi mabuting gauà!
Ang Ina. Gayon din ang acalà co, Ramon, datapoua,t, caauaan natin ang
binatang ito. Di pa nalalaong siya,y, nagmumulimuli, at caya n~ga di
pa sucat masulong na totoo sa landas nang mabuting asal, na para nang
ibang mulà sa cabataan ay tinuruan na.
Ang Ama. Mabuti ang sabi mo, at pinasasalamatan quita, sa pagca,t,
quinaaauaan mo ang aquing Robinson. Untiunting lalong naiibigan co
siya, sa pagca,t, naquiquita cong nagbabago na nang asal. Samantalang
siya,y, sinasalacay nang catacutan at cabalisahan, ay tila naglulubag
ang samâ nang panahon. Habang humihinà ang culog at nagbabauas ang
ulan, ay sumisibol na muli sa pusò ni Robinson ang pagasa. Inacalà
niyang maipatutuloy ang caniyang paglacad; at nang quinuha na ang
caniyang supot at ang caniyang palacol ay bigla siyang nagulantay at
napasubasob sa lupà.
Si Juan. ¿Ano pô ang nangyari sa caniya?
Ang Ama. Bigla niyang narin~gig sa ibabao nang caniyang ulo ang isang
caquilaquilabot na culog, nan~ginig ang lupà, at si Robinson ay
nanigas na parang bangcay. Sa pagca,t, pumutoc ang isang culog sa
cahoy na nasa ibabao nang yun~gib, at sa pagcabali ay lumagapac nang
malacas, na ang acalà ni Robinson ay siya,y, tinamaan. Malaong oras na
di siya pinagsaulan nang loob; datapoua,t, nang caniyang matalastas na
di siya naaano ay nagban~gon; at ang una niyang naquita sa malapit sa
pintò nang caniyang yun~gib ay isang malaquing cahoy na ibinual nang
culog. Isang bagong caralitaan ni Robinson. Sa pagca,t, ¿saan isasabit
ang caniyang hagdan, cung nabual na boô ang cahoy, para nang inaacalà
niya?