Hiel yn ’e fierte hearde min it bolderjend brûzjen fen ’e frjemde
Oceäen, wit hwersanne wei kaem it, oer hege bergen en brede streamen
lâns en it smiet syn kriik oan ’e iggen, al mar oan.... al mar oan....
Sims gyng ’t mei gjalpen, sims yn in sêfter sljuerking, mar hifkjend en
soeijend fen dy frjemde weagen op en del kaem it dochs altyd wer.... en
bismodzke it hiele gea mei syn onhuer útskiftsel.
Dit lot wie Fryslân nou biskern. Alles, hwet min der yn Frankryk slite
woe, waerd loslitten op Hollân en op Fryslân yn ’t bisûnder,
mindreseare ta neat oars mear as in rike, fette „provincie” goedernôch
om moaije baentsjes klear to habben for in leger fen loaie frânske
neatnutters, ta spiiskeamer to tsjinjen for úthongere soldaten en
trochgongshûs for guont, dy-t om de iene ef oare reden op swart sied
sieten. Det alles krige nou syn bislach, foargoed. Der wie gjin forwin
mear op. Hwa scoe hjir ek mear help jaen kinne? Ripperda siet yn
Ingelân en al de oaren en ’e bêsten wierne ek band út it heitelân en
hwet min oerhâlde wierne éf âldere minsken ef ljue, to jong noch om
helpe to kinnen. Drôfenis en grym yn it hert seagen sokken as
Falentijn, Ripperda en Foppe Lieûwes en tûzenen mei hjar it oan en
koene hjar net mear forwarre.
Hja koene neat oars mear dwaen as bidde, det Fryslân noch ris ienkear
wer bettere tiiden barre mochte, it as Job forheft wirde mocht út de
poel fen syn ellinde. Min hie hjar selst forbean, det hjar prekers mear
yn ambtlike klaeijing op ’e striette komme mochten, min hie hjar
forbean, om de klokken to lieden, as de tsjerke oangyng en hja leine
hjar it fjûr noch neijer oan de teannen, do-t se de tsjerken en oare
corporaties oansprieken om ’t dea kaptael, det se biöarderen om to
forkeapjen en den 1/8 der fen ôfstean for in rinte fen 3½%. Det gyng
raer, der kaem safolle lân op de bûrden, det de priis sakke as
balstiennen. En de goedleauwers waerden der ek noch by útgniisd, hwent
fen it 1/8, det se it lân, dy greate opfretter der yn ’e Haech
foarsketten hiene, seagen se net ien sint werom.[1]
[1] De 10e fen Jannewaris 1797 noch wer in nij bislút, om ekstra wer
1/5 ôf to stean.
As in âld falk, iensum op syn stange, seach fen Rhé, de Jacobijn, de
lêste tremynsetten triljen oer ’t útlitte antlit fen Fryslân. Ho ’n
wille hie ’r! fordôve ’r der net efkes de ellindige pine mei yn syn
eigen hert as ’r in oar krimpen seach fen smertlike skûrrings?
Foartdaedliken nei Poppéus syn dea hie ’r for alle affysjes bitanke en
wie fen haedpersoan in stille grimmitige taskôger waen, it herte fol
bitterheit en oerginst op hwa ’t noch bern en freugden hiene.
Alde Regnerus Ripperda wie forfard nei de stins fen syn soan yn ’e
Bjirmen en hwa wie ien fen de earsten to hûs-bisjen, do-t syn hûs to
Ljouwert to keap stie? Fen Rhé fensels. Stadich stapte ’r yn ’e keamers
om en troch de gongen en formakke him yn ’e groun fen syn hert. Utroeid
dit nêst fen Oranjefolk en wech en der wear de ljue forslingere, dy
Ryklef miskien wol dea.... Och, det wie altyd noch mar miskien, mar
Poppéus! en krekt, as waerde der wer in gleon izer yn ’t weak fen syn
hertefleis set. Altyd Poppéus, altyd noch wer Poppéus. Koe ’r sa mar
fen ’e ierde fordwoun wêze, sûnder tael noch teiken? sa mar....? In
minske is ommers mar as in dier, sá is ’r yn wêzen, sa is ’r in protsje
stof en in siel, in siel?! Ha! ha! as ’t lichem seit fen: pûst út, den
is der ek gjin siel mear, hune de kweageest yn him. Hastû det altyd
sels ek net sei en leauwd?
Hy hie altyd noch ien stille forhoping, salang as syn lyk net foun
waerd, wie der gjin wetlike sikerheit en hy koe, o hy koe tojoun ef
tomoarn noch weromkomme. Mar optlêst moast hy him der wol by dellizze,
Poppéus wie dea en namstomear hinge hy nou oan syn bernsbern. Der gyng
gjin dei foarby, as hy kaem by Anne, dy-t him koel ûntfong en och! hy
mirk it hast net, hjar stadichwei fen him ôfkearde. De aristocrate wie
de boargerman ba.... gjin feseltsje fen hjar hert hie mear bitrekking
op him. It wie om ’e bern en oars, och hy mocht der gerêst bliûwe.
Raer harke ’r op, do-t se him op in goede dei to witten diich, hjar
omke Hopperus, dy Oranjerazer! ta tasjende fâld oer de bern ha to
wollen. Hy abbeleare der earst tsjin, mar optlêst joech ’r dochs
bilies. Anne krige hjar sin. Hjar to forliezen wie ommers alles to
forliezen en och, och! it glês hie al in brek, it triedtsje wie al sa
bros, in spinrêch wie ’t, waeijend op ’e twirren fen it lot.
Hja sieten togearre yn ’e efterkeamer en Henricus boarte by hjar om.
Henricus, al in hiel broekmantsje, great en foarlik for syn jierren,
hwet fen it sloppe fen Poppéus yn him en dochs ek wer hwet fen Anne, yn
„miniatuur” hwet hja beide ienkear west hiene, fen elkoms in byt, fen
elkoms it „markante” yn syn wêzen, toraend yn wer it nije skepsel ta in
gehiel.
De wyn bearde om ’t hûs, de earste snie jage mei twirren troch ’t tún,
bleau op hage en struwel hingjen, diek sêft de wiete groun en de toarre
bledden. Hjir ef der foel dy snie nou ek sa op Poppéus syn grêf, tocht
’r bitter en hy waerde der moilik ûnder.
Anne hjar antlit stie effen as altyd, hja hie gjin trien om Poppéus
litten, al droech se ek djippe rouwe, de kyps mei de wite widdoubân en
gjin inkelde ring ef sa. Noait hie se syn namme wer neamd.... ek net,
do-t hy hjar it lêste fearnsjiers jild brochte fen syn affysjes. ’t
Scoe nou wol hwet fen de biheinde byt moatte, as Hopperus net
bysprong.... Poppéus hie skoan hwet ynbrocht yn ’e húshâlding. As ’t
rouwjier oars om wie, scoe ’t der wol wakker oan wei gean scille mei
setten en pretten en as baron de Noailly den noch yn Ljouwert wie, hwa
wit!
Tomûk seach ’r ris nei hjar. Ho ljeaf like se nou ek wer yn hjar
ienfâldich habyt.... ho aeike de swiete wollûd fen hjar praet syn earen
as mesyk! Ho nochlik siet it hjir yn ’e waerme, smûke keamer, wylt
bûtedoar alles teistere waerde fen ’e earste hjerststoarmen. Ho moai
scoe ’t wêze, as Henricus ris nei skoalle ta koe en letter stedint
wirde en master yn ’e rjuchten foar syn namme krije! Ho bigûchelen dy
bylden syn âld brein! en hy klammere him oan Anne en de bern as in
lêste anker yn in woelige brânning, hwer it slim wrakseljen is for âlde
minsken.
Hy lei ’r him by del as fâld, det hja de hiele winter útfenhûs gyng mei
Nelle nei in moike ta to Wyckel, as hy den de jonge mar hâlde mochte.
„Ja....?” in bliide klank siddere yn syn âld, krêkerich lûd.
Anne glimke, in skaed fen in glimke.... en stie it him genedich as in
ginste ta.—
Op in moaije Octoberdei seach doctor Falentijn, dy-t de rounte diich by
syn pasjinten, se riden en hy koe ’t net litte en sizze se efkes
goe’dei by ’t petier. Nou ’t se omke Hopperus as tasjend fâld oer ’e
bern keazen hie, bikende se kleur en blykte it, ta hokker partij se
hjarsels foege en Oranje tagedien bleauwn wie, selst yn it meast
patriottyske hûs fen Ljouwert. Sa jong like se noch yn det rouwige
swart, wie se net as in lyts blomke, kniesd en dochs noch net fornield
fen hirde hânnen? En wylt ’r hjar djip yn ’e moaije eagen seach,
tochten se allebeide om in oare dei, lang, lang lyn.... ’t Wie krekt,
as seach se op dit stuit de griene blikke der yn it Wetterlân en Ryklef
der midden yn en hearde se syn lûd....
In hertlik farwol en hja hobbelen oer ’e Wirdumer dykster brêge en
kearden Ljouwert, sêft en dreamerich yn syn Octoberslom fen in
healbiskûle sinne en in poarperen dize, de rêch. Hja seach ris om hjar
hinne troch de lytse finsters fen de koets en liet ien fen ’e gleskes
sakje, om de frisse loft fen it frije fjild ris wer to rûken. Wie ’t
net, as se út ’e finzenis kaem, in forgulde kouwe? Ho lang hie se dit
allegearre net mist, dizze moaije iensumheit fen it Nijlân om Ljouwert
hinne, dizze moaije iensumheit fen loft en greiden en wetters? It sjen
fen in folladene beam fol apels, read as bloedkralen, yn ’t hôf fen
Sixmastate, toside fen de wei, brocht hjar blydskip en it sjen fen in
kloft wylde einen, opfleanend út in opfeart, bûnt fen wjuk, noait net
koart noch bisnoeid, hearlike frijheit fen it libben yn ’e hege loft ef
it wiide wetter, der moast se fen suchte....
Gjin minske yn ’e wrâld scoe ea abslút frij wêze kinne, wie skoanheit
syn wysheit, femylje, staet, wet, tradysje ef hwet den ek scoe him
altyd alweroan yn ’t selde tsjernpaed foarttsjantelje litte. Elts
minske hie eat fen in kening en eat fen in slaef yn him en dy twa
fochten krekt sa lang, ont se einliks yn in grêf rôllen. Den wie ’t
dien en kamen de wjirms. Hja riboske ûnder hjar waerme mantel en treau
Nelle tichter tsjin hjar oan. Hja wie noch jong.... en dead en fordjer
in slimme nachtmerje foar hjar blierhertige eagen. En nou wie de earste
ticht om hjar hinne wei al fen diselde dead raemd op in frjemd plak op
in heimsinnige menear.
It lot hie him yn hjar libben opsmiten as in heinebal, dy-t in moai nij
helder finster for altyd skansearet, nou skûrde detselde lot him
hommels yn ien raem wer út hjar libben wei en it lange swarte skaed fen
it giene forweegde noch hwet yn hjar oantins hinne en wer en einliks
scoe det ek fordwine en der neat oars mear wêze as syn en hjar bern.
Hja wrokke djip yn hjar hert oer hjar lot.
Mar stadich krige it geniet fen de moaije dei wer fat op hjar, de
mounle, dy-t der draeide op ’e sêfte Sudewyn, noch de neiklank fen ’e
Juliwaeijer, de boerehuzen ûnder it brune tek sa sedich en sterk yn
hjar wissichheit fen stevige fondaminten en greinene spanten, de fine
couleur fen âlderdom en earwirdigens yn ’e âlde mûrren fen bêste fryske
stien, biskerme fen in stikmennich skeanwaeide eskenbeammen, al keal
fen hjerst syn gerop, in pear skippen, ien brûn en ien wyt, o snikwyt!,
in seil as in swânnewjuk, in feech fen wite jubel twisken it teare blau
fen ’e loft en it felle, jeloerske grien fen ’e groun! En der it bûnte
fé yn, op in tropke de swartbûnte melke kij, in wollich flokje skiep
tsjin in âlde fealbrune freding, in greate readbûnte bolle lykme
allinne yn in griene kamp, it oranje fen syn gledde fel in bliide
skreau twisken al dy teare tinten fen dizze hjerst, dy-t wie as in
simmer.... as in twadde bisonkene ljeafde, as de earste al lang
foarbystrûze is mei klang en sang nei de oarde fen sillich oantinken en
nea-forjit.
By in bochte fen de wei seach se noch ris wer om nei Ljouwert.
Roazeread biskynd fen ’e sinne, kaem de sted op út ’e dize, fluttrich
as raffelgazen en fen in frjemd felettene kleur, de kantige mûrren fen
’e Aldehou gnauwden swart nei ’t kleurige fen ’e loft, de seame fen
bolwirksbeammen bochte as in luftige slinger om de sted en hjir en der
op in úthoeke, in fiere úthoeke fen ’e tichtbibouwde sted stie in
mounle, de roeden yn flau forweech stadich al mar troch longerjend nei
’t heech fen it himelblauwe, sinnetrochgloeide loftrom, kearende,
draeijende, sinkende en kliûwende, mar oan, mar oan.... Krekt en allyk
as in minske nei syn lok al mar langhalzet en ’t nea yn ’e macht krijt
detselde lok, sa ’s de Noailly it hjar mei in fyn gnyske fol satire
sei.
En fierder en fierder ried se foart, fen Ljouwert ôf en alles dêrre en
einliks wie der neat mear fen de sted to sjen.
It lot bigoan, de nuvere krinkel yn hjar libben wer yn in effene
klearte fen in nij tal fredige dagen gled to striken.
Tsjin de joun kamen se yn Wyckel oan en hja wie der bliid ta, it wite
âlde slot yn syn beammen to sjen, hwer se nou in set wenje scoe en de
geur fen ’e bosken to rûken, hwer se as in loslitten fûgeltsje tier en
sounens fine scoe.
Sa gyng it moaije, âlde foarby, suchte Falentijn, do-t Jehannes him dy
joune de ontmoeting mei Anne fortelde. Ryklef foart en Regnerus en syn
Hanne foart en nou Anne wer, krekt as spielde in frjemde weach se foart
nei in frjemde igge en min seach se licht noait wer. Hy waerde âld en
om him hinne bigoan him in nije wrâld kenber to meitsjen, dy fen de
jongerein en hy hie der bihoef oan, om yn in hoekje by ’t fjûr sitten
to gean en syn Bibel op to slaen en der syn treast út op to dippen as
in reisger yn ’e woestenije it heldere libbenswetter út it djippe saed.
Mocht den ek de hiele wrâld om him en yn him foroarje, Hy, de
ûnwankelbare, dy-t de wrâld grounfêste hat en de séën bynt yn ’e sterke
bânnen fen ebbe en floed, hâldt stân, hwet der ek foroaret ef
fornietige wirdt troch de skûrwyn fen ’e tiiden. En it ferske fen Jan
Luijken skeat him yn ’t sin en hy sei it lûd-op sa for him sels:
—Ach neen! ach neen! alwetend God en Heere,
Uw Majesteit is niet so wijd en veere,
En of de mensch een worm op aarde sij,
Toch woont Gij hem gelijk een Vader bij....
—Dies sijt Gij ons een allergoedste Vader,
So iemand na, Gij sijt ons noch al nader,
So leert ons dan steeds wand’len in het licht,
Als kind’ren voor hun’s Vaders aangezicht.
De doar gyng op en de feint brocht him in brief op it earbiedich tarikt
bledtsje. Falentijn biseach him ris.... it hânskrift like him
onbikend.... it wapen op ’e lakken fen ’t selde. Hy draeide him om en
om, biseach him noch ris en snie him do stadich op mei syn
pinneforsnijersmeske.
En hy lies. It wie in brief fen Porter, hússittend egener fen ’e
„Spuitende Wallefis” yn ’e sted fen Harns en hy skreau wer, koart en
bondich út namme fen syn Souverein, lyk as ’r ek ienkear skreauwn hie
oan jonker Ryklef Ripperda. It diich Falentijn neat gjin nij, det ’r
skreau en likemin harke ’r raer op, oer hwet ’r skreau. It wierne mar
in wirdmennich, hy brûkte nin omhael fen wirden. Op oanstean fen syn
Souverein en ’e Prins fen Oranje scoe der yetteris hwet weage wirde en
ho-t de Friezen der yn ’t jildlike ûnder stean scoene, der winske hy
útslútsel oer to habben.
Falentijn stoarre der hwet op om, skodholle ris en lei de piip del. Hy
liet alles noch ris yn him omgean, hwet for ûnk dizze forfleine jierren
net oer Fryslân brocht hiene, jammer en ellinde, folle en net genôch.
En alles om ’e nocht. Ingelân mocht him warre for de Prins, safolle as
’t koe.... hy hie der al gignút fen heard fen in forboun fen ’e keizer
fen Ruslân, de kening fen Ingelân en ’e Oranjepartij, om de Frânsken
yetteris yn iepen tournooi oan to fallen, hy leauwde optheden net mear
oan in goed ein.
In deimennich hâldde ’r it noch yn birie for himsels, do stjûrde ’r it
brief troch Jan fen Proaijen op ’t hynsder húske bylâns by Foppe
Lieûwes, Bindert Japiks Cloosterman en de jonker fen Scheltinga fen
Stynsgea, sahwet de foarmannen noudistiids fen ’e Oranjeljue. Fierder
gyng ’r nei Collum nei de Wendt en Eskes en sa oer Aenjum nei Dockum en
kaem lang om let mei in goed fjirtsjin dagen him wer yn hânnen,
biselskippe fen in great pak oare brieven. In moai boadskip brochten de
brieven net, allegear wierne se der tsjin, allinne Eiso de Wendt wie
der foar. Hy wie de alderienichste, de oaren krolden der allegear foar
om. En Porter krige syn brief wer mei nul op ’t rekest. Hy glimke in
bytsje.... in frjemd glimke en seach ris oer ’e sé. Der fierôf Ingelân,
syn heitelân.... it sterke, ienriedige, rike Ingelân, der noch noait
ien it tsjin hâlde kind hie op den duer. Scoe it nou for ’t earst krimp
jaen moatte tsjin in soadtsje Frânsken, in hantsjefol goddeleazen ûnder
’t bifel fen in jonge Corsicaen? Wer krolde in fyn glimke syn mûle. Né,
Ingelân scoe it nea sitte litte, al moast it ek noch jierren wachtsje,
om de nekslach jaen to kinnen. Ingelân koe wachtsje en hy, Porter koe
it ek. En hy joech him del yn syn briedstoel en seach ta ’t finster út
en formakke him mei ’t gefar en gedobber fen ’e allerhânne soarte fen
skippen op it blaugriene, mar efkes sykheljende wetter. It wie sa ’n
fredich tafriel, dizze bleke hjerstsinne oer dit stille blauwe wetter,
de dei syn heftigste hertstochten liken der wol op foart to driûwen en
to stjerren yn dy frjemde sinne hjar gloed.... koe ’t bistean, det op
sa ’n ljeaflike joun wer dagen folgje scoene fen razene stoarms en
bolderjende weagen, dy-t tsjin de sarkene havenskoeijing opfleagen as
tigers, de wrede wietige klauwen rekt ta roof?
Koe ’t bistean?
It waerde wer in slimme winter, ier en betiid bigoan it to friezen en
dertroch waerde der neat fortsjinne. Algedurich kaem der ris in pak
snie en den frear it wer mei in stive Eastewyn en in glesheldere loft.
As ’t waer net al to onlijich wie, kuieren Falentijn en minhear Baerdt
deis it bolwirk in slach yn ’t roun, hielendal dûknekkich yn ’e dikke
buffels en de waerme mûtsen mei earlapkes djip yn ’e eagen. It stille
wite fjild yn syn winterpracht bitsjoende hjar âlde eagen en hja
fielden eat fen syn frede yn hjar herten nei. Sims stiene se yn ’e
smoute fen in beamwâl by de brede banen fen ’e stedsgreft to sjen, hwer
it jongfolk baentsjeried en syn wille hie en hwer de jonge ljeafde as
in lytse skelm twisken troch teante en tige warber wie, om herten yn
swiete prip to reitsjen. Foar in jier ef fjouwer, fiif rieden sa hjar
eigen bern hjir ek noch om, tocht Falentijn, nou wierne se al
hússittend en taelden net mear nei dit formaek. Al wer nei fiif jier in
nije jeugd, dy-t om it lok hinne stie to biddeljen as in kloftsje bern
om in riken jower. Ljeave heldere eagen, reade mûltsjes, kante mûtele
lea ûnder ’e naumillige spinserkes en ’e wiide omslagdoeken, wer it
nije geslacht, dreauwn fen ’e hetsige polsslach fen natuer oeral en
heftich, taelend noait nei stilsit ef rêst! Hird, hird gyngen de
geslachten foart yn hoarten en amerijen, hwet toarre bledden op in
geande stream.
En hy wie der bliid ta, syn jonges troud to witten, foaral André, syn
jongste. Al waerden de tiiden nou ek noch sa binaud, hy scoe noait de
wapens hoege to dragen, in troud man en in ienichst soan bleau altyd
frij. Det wie ek sa ’s it hearde, dy twa der hearde it gesach ôf to
bliûwen, as skoarjende pylders fen maetskippij en femylje wierne se. En
Jehannes as doctor stie fensels boppe alle partijen en boppe alle wet,
as ’t moast al wêze, det hy him frijwillich oanbea. Om sokke dingen
tochte ’r, as ’r der fen lies, ho ’t der in jonge oerste yn Frankryk
opstien wie, in hjitholligen jongkearel fol fjûr en strydwilligheit en
ho-t dy nou mei in great leger nei Egypten ta scoe. En Frankryk en
Hollân roanen nou togearre yn ien stokramt.... as ’t knypte scoe ’t
Hollânske hynsder fen it bluisterige Frânske wol ris nei in kant ta
lutsen wirde kinne, hwer hy net folle sin oan hie om to kommen. O det
ongelokkige forboun mei dy staet fen moard en fordjer, det geheul mei
dy godleazen!
De joune ûnderstie hy Jehannes der al ris oer, hwet der him fen tochte,
om it los jild safolle mûchlik yn fêst goed to bilizzen, hwent it like
him ta, rare tiiden stiene hjar to wachtsjen. Foppe-om hie him
skreauwn, hy woe ’t jild opbringe, it lei ré yn ’t kammenet en licht
kaem hy der sels wol ris mei oer iis om Sint Steffen hinne en den
mei-ien ris to frjeonsprekken en to kâltsjen oer ’t ien en ’t oar. Det
stie hjar allegear wakker oan, Foppe-om syn komste wie sa ’n soarte fen
settefortút en der wie sont de Collumer dagen in bân lei twisken alle
Oranjeljue, hwerearne den ek yn Fryslân en om mear as ien ding ware
dizze tatynge him tige yn ’e kaert, hy hie Foppe Lieûwes weromskreauwn,
hy moast it der den ek perfoarst fen nimme en in nacht twa útfenhûs
komme en as hy der sin oan hie, mocht hy in goefrjeon meinimme, mar
ien, dy-t swije koe, hwent der koene wol ris saken forhânnele wirde,
net bistimd for allemans earen.
Foppe-om siet yn ’e hoek by ’t fjûr to foekebreidzjen, de wintersinne
skynde him op ’e rêch en in gleon kopkefol kofje lokke swietgeurich
foar him, do seach ’r de postloper oankommen, hok in seldsumheit! en dy
hâldde al fen fierrens it brief yn ’e hichte. Der wie hy wakker mei op
’t snjit, dizze noeging. Hy waerde âld en krebintich, mar al waerden de
knibbels ek sa stram as de forruste knieren fen in âld doar, dit foel
der yn as in stik bûter yn ’e brij. In bult freugden hie syn libben
oars net sa daegliks wei. Sneins fensels nei tsjerke en hjertsmis en
maitiids nei de fémerken en sims ris to jimmetiten nei Wolmoet en dy’s,
der bleau it ek al by. Ienris yn syn libben hie ’r to Grins west en twa
kear nei Roanster marke yn syn jonge jierren en ienris nei ’t Ammelân
om in fôle, der syn hynsders nou noch moai nei útskaeiden. Det hiene de
feestdagen fen syn libben west.
Hy helle de âlde merje de oare deis fen ’e stâl en ried der op nei
Bouwekleaster ta, kipe oan by Roanes en Wolmoet en de poppe en gyng do
nei Wytse Binderts en brocht him ’t boadskip fen Falentijn’s oer en
sei, det wie nou krekt hwet for him, hy moast mei. En hy moast it
dicht, det ’r makke hie for it nije jier fen 1798, en der Wolmoet
wakker fen opdien hie, meinimme, den koe hy det by minhear Falentijn’s
ek ris foarlêze. Nou, der woe Wytse it ear ek wol nei hingje litte en
Sint Steffensmoarn scoe den de reis mar oangean, waerde ornearre.
Krysttiid hie ’r ek al in útsje, den moast ’r nei Optwizel, nei Teatske
Meinses,[2] pleage syn mem him en Foppe Lieûwes glimke en tochte om
Wolmoet en neamde Optwizel smoutwei in boaskersdoarp en net sunich ek.
En Wytse glimke ek, de jonge skalk boarte yn syn moaije greate blauwe
eagen.
[2] Wytse B. Cloosterman troude Teatske Meinses Sytsma fen Optwizel de
8e fen Augustusmoanne 1802. It houlik waerde ynseine yn ’e tsjerke fen
Optwizel troch doomné Snethlage fen Aldwâld.
De bakker rearde syn moal en sjerp en makke de Sinterklazepoppen ré, de
pipenuten rûggelen by tsjienen fen pounen yn ’e greate trompen en kamen
der by duitefollen wer út, de earme jonges koften in stûrts
readstiennen potsje, in bargeblaes der oer spand en in stokje der yn en
dy gyngen mei de rommelpot om en songene earmhertich fen:
„Rommelpot, rommelpot, rommelpotterij,
Jow my twa duiten, den gien ik foarby.”
Jouns yn ’e greate húshâldings spilen se op ’t goezzebrief, sieten yn
’e put, yn ’e doalhôf ef kamen o mieri! sims op de dead tolânne ef
dominearen om in dûbbelstûr mei in foarsje, as wie ’t om in kaptael en
sa gyng de tiid al trêdzjende wei as in âld sleauwkert fen de lette
hjerst nei de winter ta. ’t Bigoan to friezen en Sint Steffensdei frear
it noch sa, det der skeaten balken ûnder it iis en it fjild lei der wyt
en iensum foar ûnder de helderblauwe froastloft. Dy deis lieten se hjar
togearre to Eastemar by de Wâl delglide en setten ta op de greate sted
fen Ljouwert. Wytse lei op, Foppe-om hie ’t maklik yn ’e lijte fen syn
brede, jonge rêch. By sa ’n wetterharbargje stieken se oan en preauwne
boerekofje út glêzene kopkes, skoan gûd, mar djûr as medecyn en om
iterstiid hinne klauwden se by ’t hinnebrechje by de Túnsterpoarte op
en setten de stap derûnder nei minhear Falentijn’s ta.
It wie in bliid weromsjen dêrre, al bigrutte it hjar tige om ’e
Ripperda’s, hwaens hûs forbâlle wie en dy-t nou fier fen ’t biwende
steed omdoarmen, d’âldste út leed om syn wiif en de jongste út leed om
syn lân. It lei syn skaed oer ’e wille, om hjir ris to wêzen, ris yn ’e
greate sted omsneupe to kinnen as in bern yn in frjemd boartershûs, de
frânske hege oome’s ris fen tichteby bisjen to kinnen, by de
boekforkeaper oan to gean for in moai nij boek en der o argewaesje,
berneheiligen to finen mei frânske opskriften en ferskes, it hûs fen ’e
Fraternité foarby to kuierjen en de middeis nei de tsjerke, hwer de
moaije stiennen fen ’e prinselike grêven tosplintere delkletst leine yn
in hoeke en de grêven sels rûchwei sljuchte wierne en folkwakt mei
stiengrús en greate kluten klaei. It biente en de kisten, fen dy hjir
ienkear rêst hiene yn ’e feilige Fryske groun? hwer wierne se?
Falentijn en Foppe Lieûwes mei Wytse Binderts stiene der stil by to
sjen.... it moed waerde hjar fol. Hja swijden.—
En de joune kaem doctor Falentijn en bleau ek en siet mei yn ’t
foarmidden, nei ’t hy earst syn lytse jonge nacht sei hie en hie syn
aerdigheit oan ’e prachtige, âlde kop fen Foppe Lieûwes, it type fen in
nommele Fries, helder fen forstân, sierd fen deugd en in adeldom sûnder
adelbrief. En hy forlustige him oan syn jonge, soune biselskipper,
alles noch fjûr en wille en bigear, wylt de oare al lang dizze onrêst
omset hie as in oertalligens, dy-t gjin nut mear hat yn ’e kalme
klearte fen in bisonkene âlderdom, sûnder se nei to treuren. En hja
sieten allegear mei inoar, hwent minhear Baerdt en minhear Hopperus
kamen ek noch, yn it seal en de greate kjersekroan dy barnde en liet
hjar ljocht skine op it prachtige skilderij fen Jan fen Goijen en it
goudlearene bihang en de stoellen mei hege, útsniene beklingen en it
sulveren thébled, der de sealjemôlke yn fynpesleinene reaukes stie to
geurjen, det it roek der fen troch de hiele keamer en der soezen en
spritskoekjes by, suver swiet sân twisken de tosken,—it waerde me in
hearegastmiel.
Foppe-om, op ’t Wytfean net wend oan sa ’n rykdom, seach him de eagen
hast út ’e holle, Wytse, faken de gast by de fen Scheltinga’s en fen
Boelen’s to Stynsgea, foun der neat gjin niget mear oan en do-t se him
forsochten, it Nijjiersdicht, fen him sels makke, ris foar to lêzen,
rekke hy der alhielendal net fen oerstjûr en sette stadich yn mei syn
jong, bronzen lûd:[3]
[3] Origineel, eigendom fen it efterbernsbern Simke Kloosterman.
Nieuwjaarswens over ’t jaar 1798.
Eeuwig Weesen aller Weesen
O! onsterflijke Opperheer!
Zo veel jaren zijn verschenen,
En die tijd die komt niet weer.
Daar wij schrijven seevtien Hondert,
Negenmaal tien en acht nog klaar,
Nog Drie dan is de Eeuw weer vol,
Maar hoevelen zullen daar,
Deze tijd niet half beleven
Want dese aarde is wankelbaar,
Die so voorbij gaat sweeven,
In stroom van ongeregtigheid,
Dat moeten wij bekennen—
Vliegt snel na d’Eeuwigheid.
Waar zullen wij ons henen wennen?
Komt dan menschen al te zaam,
Waak op in ’t Nieuwe Jaar,
Om ’s Scheppers grooten Naam
Te loven met malkaar.
Komt hier gij jong en oud,
Komt Allen tot den Heer,
En wie het regt beschouwt,
Die werpt zich voor Hem neer,
En wil niet meer des weerelds zijn,
Want dit verganklijk leeven,
Baart niets dan smert en pijn.
Wij zijn alweer een Jaar ten Ende,
Met droefheid en geween,
En alles vol Ellende,
Zoo vliên de jaren heen.
Wat zijn in dit vervlogen Jaar,
Niet al hier weggerukt,
De eene hier en d’ander daar,
Zo heeft het ons gelukt,
Om toch dit Nieuwe Jaar,
Dat God ons heeft geschonken
Te zien na Kersttijd klaar.—
Zo wensch ik, dat Uw hert,
Den Heere moog’ behagen,
De Heere doet zijn wil,
Dat stelt Hij ons te voren,
De zaak is waarlijk zoo.
Men komt het wel te hooren,
Ja hooren niet alleen,
Men ziet het met ’t gezicht,
God toont so menigmaal,
Bij duister en bij licht,
Dat licht, dat schoone licht,
Dat lieflijk is ’t aanschouwen,
O! mogt het stralen in ’t gezicht,
Van allen, die ’t betrouwen.
Opdat een stroom van goedigheid,
Met d’intree van dit Nieuwe Jaar,
Mocht weesen in ons Land,
En ook U dierbaar rijk verbreid,
Tot nut van kerk en stand.
En dat het algemeen
Tot nut van alle vromen
Uw Evangeliewoord
Op kandelaars mogt komen!
En dat Uw Lof alom,
Nog eenmaal word’ gehoord
Ver onder ’t heidendom,
Het goddelijke Woord!
En dat wij al te zaam,
En yder op zig zelven,
Eens denken regt bekwaam,
Dat onze Levenstijd,
Ook eenmaal zal ophouden;
Misschien is ’t laatste jaar,
Dat wij op Aarde zijn,
Te leven met malkaar,
Hier in veel druk en pijn.
Den Psalm van Negentig,
Die wijst ons klaarlijk aan,
Daar kunnen wij ’t in zien,
Hoe het met ons moet gaan.
Slechts tienmaal zeven jaar,
Of tachtig dan ten hoogsten....
Het einde dan van Dien,
Wordt moeite en verdriet,
Gelijk men komt te zien.
En hoe het ook geschiedt,
Al zijn wij Jong en Sterk,
De Dood die velt ons neer,
Al na Gods weg en werk
En Zijn Voorzienigheid,
Zo leven wij niet meer.
De Heere houdt Zijn weg,
Hij doet, wat Hem behaagt,
En ’t hoge Heemel Choor
Al na Zijn wijsen Raad;
Die ons het Leven geeft,
Die ons nog alles schenkt,
—Zelfs kleinste Creatuur dat leeft—
Nog om ons allen denkt
Mogten wij in Zijn Voorzienigheid,
Dan tellen onse Jaaren,
Met een opregt en wijs beleid,
Wat ons al is ervaren,
En dat wij onse Levenstijd,
Dan kostlijk mogen agten,
Ons harte daarin zijn verblijd,
De ware wijsheid te betrachten.
Schoon wij dit Jaar beginnen,
Om met malkandren te Leven,
Maar velen zal het niet gelingen,
De Dood zal hun doen sneven.
Daar ligt het broze Lichaam dan,
Dat d’ Aarde heeft bewandeld,
’t Zij dan voor God bekwaam
Of ongeregtlijk handeld’,
De ziele is dan niet meer op Aarde,
Maar is bij God den Heer
En is in groote waarde,
Of stort ten Afgrond neer.
O mogt dan ijder Een
Steeds bidden ende waken,
Om nu voortaan dan heen
Tot Christus te genaken.
Om nu van stonden aan,
Met alle vuile zonden,
Tot Christus heen te gaan,
Om in zijn Dierbre wonden,
Gezuiverd door Zijn bloed,
Geheiligd door Zijn lijden
—Door dit Zijn dierbaarst Goed,—
Ons van de straf bevrijden.
O! komt dan al tot Hem,
Bid Hem ootmoedig aan,
Doe ’t in Geloof en Liefde,
Dán laat Hij niemand staan,
Bid dan in Vader, Heil’ge Geest en Soon,
Drieëenig God, ootmoedig aan,
Gelijk Hij ons ook heeft geboôn,
Zo zal de zonde van ons gaan,
En maken ons bevrijd.
Dan zal Hij ons opnemen,
In Zijne heerlijkheid,
Om voor Zijn troon te sweeven,
En eeuwiglijk te Leven.
Einde.
Gerijmt door Wytse Binderts Cloosterman in ’t Clooster.
(Bouweklooster)
Wintermaand van 1797.
It jonge lûd swijde. Der foel in wolfoldiene stiltme yn ’e greate
keamer. Falentijn nikte byfallich, mefrou Falentijn siet foar hjar út
to sjen en tochte oer ’e wirden fen it dicht nei. Der kaem hjar safolle
yn ’t sin, hwet de giene jierren meinaem hiene, Doedte.... en mefrou
Ripperda.
„Det ’s in goed stik wirk, jonge frjeon,” sei Falentijn einliks, „en
goed skreauwn ek,” en hy biseach keurjende wei de greate kapitalen,
hwer it mei opsierd wie en it moaije, dúdlike skrift. „Leare jimm’ soks
der yn Bouwekleaster?” pinfiske ’r hwette ongelovich.
„Master hat it ús leard,” andere Wytse biskieden. „Dy docht det alles
sa moai en kinstich, der is de ein fen wei. Hy kin ek skilderwirk
meitsje op glês en soks en de Hamsters binn’ sa greatsk op him, der ’s
gjin fornimstiger en snoader man yn hiele Fryslân as master, sizze
hja.”
Troch ’t neamen fen ’e Ham kamen hja op ’e tekst fen ’e reboelje yn ’e
tsjerke dêrre en hja fregen doctor Falentijn, as hy noch wol ris hearde
fen master Marten Joukes fen Driesum. Dy siet noch altyd yn ’e
finzenis, fen slimme koartsen pleage, der wol gjin forwin op wêze
scoe—krigen se ta biskie. En Falentijn bigoan to fortellen, ho-t se
tsjinwirdich dwaende wierne op oanstean fen fen Rhé noch, de ljue, dy
’t oan roer west hiene[4] ef riedsman ef rjuchter yn Fryslân om 1787
hinne, to biboeten omt se de patriotten fen dodestiids sokke swiere
straffen oplein hiene. En hja fregen mar efkes as pynstillingkje
hjirfoar de som fen fl. 700.000. It wie der raer oan wei gien, do-t dit
yn ’e lêste Nationale Forgearringe op ’t rabat kaem wie, fen Beijma hie
der fensels lyk foar west en inkelde oaren, dy-t ek graech út in oar
syn pong stielen, ek, mar Schimmelpenninck, de foarsitter en in bult
mei him, der fûl tsjin. Hy neamde it selst in polityke foroardéling,
sûnder yen forwarre to kinnen, ja, hy hie it optlêst in polityke roof
neamd. Op eigen manne boete hiene de Ljouwters it der oars al op weage
en stjûre ien al ris in doarwaerder mei ’t bifel om to biteljen, mar
dy, ek net mak, sei, hja koene desnoads de boel wol opskriûwe—hy
bitelle net earder, as it moast fen de Nationale Forgearringe
bikreftige wêze. In Frysk bistjûr bistie nou net mear.... it hiele lân
hie nou der oer as bistjûr to sizzen. It wie nou optheden stilsit,
Falentijn tochte, it scoe wol yn ’e dôfpot reitsje. En einliks fortelde
’r fen fen Rhé, ho-t dy sont fen ’t hjerst gjin bern mear hie....
[4] In forwarskrift der tsjin waerd’ stjûrd oan ’e Nat. Forgearringe
en wie ûnderteikene fen: f. Burmania, f. Scheltinga, D. B. f. Haersma,
D. f. Haersma, Bergsma, f. Sminia, f. Sloterdijck, H. L. f. Haersma,
D. J. A. f. Sytzama, Basseleur, Camstra thoe Schwarzenberg en
Hohenlansberg, f. Burmania Rengers, Lycklama à Nijeholt, F. J. J. f.
Eijsinga, en fen Andringa de Kempenaer.
Pronica hjar heldere eagen, ûnder de swiere eachsbrauwen suver stjerren
gyngen nei Jehannes, do-t se der fen bigoanen to praten en hjar memmige
tinsen omfiemen yn in tel twa hiel de lytse wrâld fen hjar ljeaven en
do festige se hjar eagen op de jonge frjeon fen hjar man, de soan fen
ien fen de fûlste fjuchters for Oranje.
Hjir siet ’r.... en thús wierne der noch fiif en selst gjin hier wie
him noch syn heit en broer krinkt yn ’e reboelje foar Dockum. En
Poppéus.... dy wie pakt fen it needlot, dy moast weiwirde, suver as in
flokje skûm op in wiide sé.
Hja waerde efkes rillerich yn hjar waerme smûke keamer, krekt as ware
der in fortuteaze geest om hjar hinne.
Sa smûk kâltsjende wei kamen se ek oer de jonker to praet en winsken
him allegear tichteby en yn dit hjar rountsje. Hwer scoe ’r tahâlde?
Hja wisten fen yn Ingelân, de doctor krige sa nou en den noch ris
tynge. En Foppe-om seach him noch oankommen dy moarne fen syn flucht op
’e moaije fos en by him in ûntwyk siikjen.... hy seach him wer yn ’e
top fen gloarje as foarman op reis nei Dockum ta en hy seach him noch
ris, ho-t hy ien fen de deaden sêft mei optilde en op ’e boerewein lei,
om nei hûs brocht to wirden. Hy hie him net mear bidimme kind en de
triennen wierne him út ’e eagen dript. En biskamme ’r him net oer....
En út ’e folheit fen syn hert bigoan er oer de Dockumer dagen to praten
en syn taharkers harken, as naem ’r se yn in bân fen sielemienskip
finzen, sa innich, det se it mei bilibben.... it felle forweech fen dy
dei syn tragyk lieten se as in skûrwyn oan hjar foarbystrûze.
„Sokken fen it âlde laech hat Fryslân yette brek en dy swerve yn ’e
frjemdte”, sei Foppe Lieûwes ta einbislút, noch de flikkering fen
opwining oer dit alles, ienris oanskôge, yn ’e âlde skrandere eagen.
„En dochs scil der in dei komme, Foppe”, sei Falentijn, „det se wer by
honk brocht wirde. Hja scill’ werom komme, as it Ien syn tiid is. Dy is
machtiger as allegearre. Hy jowt biproeving en útkomst beide.”
„Jawisse det”, sei dy der oerhinne. It klonk as in bifestiging.
Wie hy yn syn eigen libben ek net oer klingen en delten gien, yn djippe
ôfgrounen tûmmele, hwer in tsjelk fol alsem op him wachte, twingerich
om dronken to wirden oan ’e boom ta, by rotsige klingen opjage, in
geweldige swypker efter him en foar him neat as bittere iensumheit en
need oan ’s herten djipste groun ta.... Ja, in christen syn reize gyng
biswierlike wegen lâns.... Och, as ’t yn de ein den dochs noch mar
frede wirde mochte en in forgéving fen alle soune en skild yn Christus
syn bloed, den wie in minske syn libben—oars neat as ’t geskimk fen in
lyts bang fûgeltsje oer it brede, brede wetter fen ieuwen en
wrâlden—dochs noch yn al syn lytsichheit in ôfskading fen de ivichheit.
Hy wie mar in earm en lyts man en wist him doch ryk en nei bisibbe oan
Falentijn’s folk, al wie ’t den ek net sasear yn ’t stoffelike as wol
yn ’t geestelike, hwer it gjin earm en ryk jowt, allinne mar bern fen
ien makelij.
Falentijn diich halen oan ’e piip, de wolkens reek stouden dernei en de
oaren spilen ek net swak by. In set stoarren se yn ’t fjûr en eagen de
fjûrtongkjes nei, dy-t by de izeren plaet opslikken en den wer
ynkrompen ta in neasich flamke, as rôp de húsgeest fen ’e hird se wer
yn syn forskûl, do sei Falentijn stadich: „Der wirdt fen gnute.... it
meij einliks noch gjin wird ha, det it regear wol somliken fen ’e âlde
reginten weromroppe en jowe se de âlde posjes wer. Binn’ hja der net
mear, den de bern. It possenaesje fen ’e jacobijn, fen ’t strang
regear, is útspile. Hja ha hjar eigen stâl forbûke. Wrede hearen,
koarte regearen.... En as de sabel hjar wirk dien hat, komt altyd de
chirurgijn en dy bringt salve en smarseltsjes, om de boel wer hiel to
krijen. Hwet seistû, Jehannes?”
Dy glimke.... as sinneskyn gyng ’t oer ’t earnstige, brune antlit.
„Heit hat gelyk, sa is ’t. Better noch scoe ’t wêze, as der nea sabele
waerd’. De knibbel op ’t boarst fen ’e ûnderlizzende partij is altyd
gefaerlik. Der kin ris in tiid komme, det de tramtearre, dy-t him net
forwarre kin, wer sterk wirdt en den.... as ’r syn maten ropt....
den....”
Hja wierne allegear stil.
„Den tosplintert Europa yn in wrâldoarloch.”
„Jehannes!” rôp mefrou Falentijn en seach kjel nei hjar soan, „’t is
krekt, as dochst’ in profecy.”
„Ik fiel it sa, Mem”, sei hy ienfâldich en hie syn kleare, skerpe eagen
fêst op hjar. Do gyng hy der stil út. Hy hearde syn lytse jonge yn ’e
sydkeamer kriten....
De oare moarne kuiere minhear Falentijn mei syn bisite de Bier-Kelders
op en del yn ’e hearlike wintersinne, do gyngen se nei doctor Falentijn
ta ûnder de Nije Toer, hwer ’r yn dy greate rûmte syn snijkeamer hie om
de oansteande plattelânshjilmasters to learen en hja biseagen der
allerlei nuverheden op sterkwetter, greate slangen en skorpioenen en
lytse bern en geramten en moaije frjemde flinters en yn in lyts
glêzekastje prachtige opstoppe fûgeltsjes, hwer elts fearke fen
skittere as in juweeltsje. Wytse loek al ris fiis oan ’e noas, it roek
der net sa botte fris, mar Foppe Lieûwes moast alles sekuer troch de
greate fok bisjen en frege doctor Falentijn hast de earen fen de holle.
En do gyngen se fjouwersum nei minhear Baerdt to kofjedrinken. En der
hearden se wûnder nijs.
Hy wist nammentlik to fortellen, Ingelân[5] wie fen doel, yntkoart de
Bataefske republyk oan to fallen, as ’t moast lykme allinne, as Ruslân
him yn ’e steek liet, alhowol, det scoe ’t wol net, hwent Ruslân, dy
rûchfellige wolf, liet it ek net gau sitte.
[5] Dit plan’ is trochset en it gefolch wie de slach by Bergen yn
Noard-Hollân. De Ingelsken en de Russen waerden der forslein yn 1799.
„So, so”, sei Falentijn. „Dos Porter syn plan is noch net dea.”
„Och hea, ha jou det ea tocht”, rôp Baerdt. „Ingelân hâldt oan, dy hat
tiid, ien, fiif ef tsjien jier wol, ast wêze moat. En ús lântsje komt
den to sitten as twisken twa fjurren yn ’e yeske, det scill’ jimm’
sjen.”
„Lântsje?” hune Foppe Lieûwes stadich. „Der bistiet gjin Fryslân mear,
gjin lântsje, in provinzje is ’t, hwer wy fen prate.”
Sá foel it greate skaed fen dit leed selst oer it nochlikst petear fen
dizze mannen, oan lân en Oranje biknotte as de ranke oan ’e wynstôk,
tin en tear en dochs yn sa ’n hâldfêstich forgroei, det neat op ierde
dy twa wer út inoar skûrre koe.
De middei’s om twäen hinne brocht Falentijn hjar wer nei de
Túnsterpoarte. De reis nei hûs scoe wer oangean.... It waer wie stil.
Der loek in bilutsenheit oer ’e loft, in sulveren gaes, hwet biskûmme
fen wyt. De sinne skynde der efter en hie eat fen de bliide, teare
laeits fen in bern efter in spegelige rút, hwer syn mûlewasemke op
stiet to pereljen. Wyn wie der net folle, de wimpelkes fen ’e
fêstfêrzen skippen yn ’e stedsgreft roerden hjar net en de reek út de
foarûnders stie as in plûmke út. In séfûgel fleach yn moaije
slingerbôgen boppe de skippen, in hin op in heechladen turfskip keakele
maitiidseftich. Foppe Lieûwes seach det út en sa it Súd yn oer ’e greft
de kant út nei de Hôven. Der efter dy hege beammen groune de loft, stie
as in rjuchtlutsene streek in tsjustere wolkenbank djip oan de einder.
Wreed like hja der to wachtsjen, krekt sa lang, as it hjar tiid wirde
scoe. Den scoene wyt en swart wer fechte, ljocht en skaed, krekt as
oeral en jimmer yn ’e wrâld. En wer scoe ien it winne. Hokker, ja
hokker den dochs....?
Wytse lei wer op en Foppe-om hekke oan. It gyng mei staesje op hûs ta.
Falentijn seach se swaeijen en syn siel fol goede ljeave tinsen
biselskippe hjar wegen. By in bochte yn ’e feart bleauwne se efkes
stean en seagen noch ris om, Foppe wieûwde mei de hân en Wytse swaeide
de mûts. Syn donker hier glimde, as wie ’t roetswart. Do forswolge de
wiide fierte se yn ien slok.
Foppe Lieûwes en hy wierne âld, scoene se inoar ea weromsjen? tocht ’r.
Eltse winter stjerre der âlde beammen yn ’e bosk, oan eltse stamme leit
de bile ré, mar hokker as de earste wêze scil, is gjin minske wysheit
jown to witten.
En yn ’t nei hûs gean dizze stille wintermiddei waerde dit him ynjown
as in hertsbigearte: det hja allebeide noch ris sjen mochten, ho-t de
Nijjiersmoarn fen in jubeljier de fryske loften roazeread poarperje
mochte, in jubeljier det Fryslân frijheit út syn slavernij, regear fen
eigen folts en wer in Oranje op ’e troan bringe scoe! Den scoe hy him
yn frede deljaen kinne en syn siele hjar stil flije nei de Heare syn
wil.... in bern nei Heite wiis bistel.