Helder lake de neisimmermoarn oer ’e bolwirksbeammen yn ’e âlde sted
fen Ljouwert op. It tearblau fen ’e loft, hjir en der oerkroesd fen in
wyt flanterich wolkje as in glimke oer ’e effenheit fen in kalm antlit
fol bisonkene mimeringsmoaijens, hie oan ljeaflikens woan, hwet it oan
kleurigens forlern hie, de earste fleagen fen ’e hjerstrein hiene alle
simmerhertstocht der út weispield. It telde nou fen frede, de greate
frede nei it kende geniet, de kalme rêst nei de heftige langstmerillen.
Alle fiere frjemde streamen, wit hwersanne wei, wierne nou yn ’e fiere
lokjende mar fen forfulling forroan. As in kristallene tsjelk, oerfol,
stie der yette de simmer to pronkjen, mar o sa nou en den, hast net to
bispeuren! kralen der in drip twa oer ’e rânne en foelen.... Yn det
fallen wie dea en dwesting.... in simmerblom, hwer gjin nije dei for
bloeije scoe.... in sinnestriel, hwer gjin nije dage for trilje scoe
oan ’e reade Eastereinder....
De beammen op ’t bolwirk stiene noch fol yn ’t bled, al roan der ris in
rodsigen ûnder, al foel der ris in foarbatigen ôf, de krunen rûzden
noch yn de winen en bigearlik dronken de bledden hjar spitsige tongkjes
de koele hjerstrein, as dy somwilen yn in stille nacht forkwikking
brocht. En o! ho ’n weelde wie der yn ’e hôven to pronk, ho’n
oerdiedigen weelde oan dy âlde tokken, hast to breklik sims om sa ’n
simmerfleur yn read en giel nei bihoaren heech to hâlden en to toanen
oan elts, hwa-t der niget oan foun. Ho skatteren de stokroazen hjar
felle kleuren tsjin in âlde wytkalke mûrre! ho stoofde de sinne de
lytse felettene drúftroskes oan in Súdgevel, hwer efter in latten hekje
fjûrreade moanneroaskes bloeiden!
It like wol in parradyske, det húske, sa forside en blombigroeid stie
’t yn syn blommen en strûken. Oan ’t stiennen paedtsje derhinne,
pronken sinneblommen, in hiele rige en ’e holders sieten der op to
gounzeljen en preauwne hunich, det it hwet diich en ynienen kaem der ek
in flinter oanfleanen, in skoenmakker en saeide der op del en stie op
syn ranke poatsjes wjukjeslaend yn ’t swart fen ’e noegjende sinneblom
as in kleurich fûgeltsje op in swarte berch syn sinnebiskynde keale
krún.... „Pake!” dreau in lytse jonge. En hja roanen beide hird en
stiene der by to sjen, dy moaije neisimmermoarn, wylt de dei syn nije
ûren hjar ûntjoegen, de bern mei ’t skrift en ’e pin nei skoalle
boarten, de húsman nei syn bidriûw gyng en de loaikert fen ’t bêd ôf
skonke.
Hja stiene noch foar ’t wytfarwe hekje, pake en bernsbern en seagen nei
de pracht op ’e wjukjes fen ’t skoenmakkerke. „Scoest him ha wolle en
scille wy him prippe op in spjelde en dy op ’t buiske stekke?” frege de
pake. Syn skerpe eagen wykten net fen ’e pronkjende flinter....
Bliide taslach lei yn ’t jonkje syn eagen.... hy scoe der sa mar op ta
en pakke him.
„Hui, hui, alles mei forstân en oerlech,” sei pake en hiel foarsichtich
teante ’r tichterby.... al tichter, al tichter.... „Flap!” sei ’r en hy
seach en sjoch, syn hân wie leech. De flinter fleach foart en sette him
gekoanstekkerich del op in drúftrosse, fierst to heech for
minskehânnen.
De lytse jonge raesde, stampfoette twingerich op de groun. „Ik wól him
ha en hwerom krij ’k him den net?” snokkere hy en sloech sa fûlbânnich
op ’e sinneblom om, det de stâlle rekke kniesd en de swiere moaije blom
sakke foardel....
Lyske-moi, in jierrich minske, kaem krekt ta de doar fen ’t húske út en
seach! en takseare de skea, mar hja knypeage der net iens fen. Hja koé
hjar foltsen.
„Myn hear!” rôp se oansjitsk, „en waerliken ús lytse poppe! Nou! nou!
hwet scil’ wy nou ha? Ik sei fen ’e moarn al, de kat slikket him sa mei
de poat oer de kop en ik seach in koets mei in pear skimmels, ik sei al
sa, wy krije bisite. Mar hwa scoe dit tinke kind ha! En gûlde hy om in
moaije blom, myn poppe? Hy scil de aldermoaijsten ha út it tún en in
readwangkje apel der op ta,” en hja naem de lytse jonge mei efterhûs en
hja kamen werom.... nou, de apels foelen him ta de bûsen út en rûggelen
it paed lâns.
Minhear fen Rhé foel as yn side. Bernehoeden wie min wirk en hy diich
it nou al sont seis wike. Joun scoe ’r lins krije, den gyng lytse
Henricus wer nei mem, den mocht ’r it lytse boarterke bisjen, it
sisterke, det mem meinaem hie fen de Wâldreis en noch folle mear,
poppebakken en taert en greate bofferts en in top for him en dy koe
spylje.
Sá hâldden se de lytse jonge yn lust. Moarns spile hy for bernefaem en
kuiere mei syn ginaemd de hiele sted yn ’t roun en middeis diene syn
Nelle en Sibbel it. Monsieur Poppéus foun himsels to heech for soks....
hy taelde net nei syn soan.... ja einliken ek net iens nei syn famke,
suchte fen Rhé.
Lyske-moi hjar skerpe eagen wisten der ek wol fen, hy lies deryn hja
tochte krekt itselde as hy.
„’t Is joun wer húswarjen by myn soan en dy’s,” sei hy. „Kinn’ jy,
Lys-moi? Wy bitrouwe it nimmen oars ta as jou en ’t popke is noch sa ’n
lyts harterke fen in wike ef hwet.”
„Honear moat ’k komme?”.frege Lys-moi dimmen, sa ’s yen past yn petear
mei de greaten fen d’ ierde. „Ik kin de lytse jonge ek wol op bêd
bringe en alles for inoar. Mefrou en dy hoege nearne nei om to sjen....
De kreamheinster is al foart fensels?” hifke se, in grisel loerjends yn
hjar âld, skel lûd.
„Ja,” nikte fen Rhé deftich,.... „wy ha jou ljeaver, det witt’ jy en ha
se mar sa gau mooglik foartskikt. Myn soan, monsieur Poppéus,” en
minhear fen Rhé sei it, as preau ’r hunich op ’e tonge.... „biskouwt
jou as de alderienichste fen ’e hiele sted, yn steat, om op syn bern to
passen.”
„Ik hoopje it my wirdich to meitsjen,” sei Lys-moi, it lûd fen suver
biskiedenheit sinke littend hast ta gefluster. Fen Rhé treau hjar hwet
ta.... it foel swier yn ’e greate bûs. Om hjar part mocht dy bidoarne
jonge noch wol tsjien blommen brekke. Blommen genôch, mar mieri,
sulverjild as kofje en piper sa djûr.
Hja sette gau in krom kofje en helle in fearn dúmkes fen Sam de joad en
lette en sette dy twa der wakker, det hja wisten hast fen gjin
foartgean. Der kamen bikkels op ’e lappen en in arke fen Noach, hwer
hjar eigen bernsbern ek mei boarten, as hja kamen, earme streuperts,
hast gjin fleis om ’e bonken en gjin klean om ’t liif en der boarte nou
dy greateljue’s jonge ek mei en hie likegoed syn formaek dermei as hjar
bernekriel. Hja strûpte him syn moai kyltsje efkes út en hy krige in
skjin skelkje fen ien fen ’e famkes foar.... nou hie hy better syn
tier, sei hja. It bern formakke him ta de teannen út yn it earmoedige
keammerke op ’e stiennen flier.
Einliks ûnder mâl gebalt moast ’r wer mei foart en de treast, det
Lys-moi joun by heites komme scoe en bringe him sels op bêd en det de
bikkels mei ûnder de wrine mochten, makke de lytse jonge wer hânnelber
en folchsum. Yn eltse hân in greate sinneblom pandere ’r neist pake
lâns, it lytse strietsje út wer nei ’t bolwirk ta. ’t Wie fierst to
moai om nei hûs en skadich ûnder ’e hege beammen, hwer noch simmermylde
heimsinnige flusters oerhinne waeiden.
Skippen sylden, de seils stiif fen ’e moaije koelte, yn it brede wetter
fen ’e stedsgreft, hy en de lytse jonge stiene der in set nei to sjen,
nei it bol-stean fen it wite seil, it draeijen fen it roer, hwer in
gouden roaske op glinstere, it keffen fen in snikwite kees boppe op in
fracht turf.... Den stiene se wer by in fisker en seagen, ho-t hy
ophelle.... in moaije foarn ef in sulveren wâldfamke, fjûrread fen
fintsjes, krekt as ’t bloeddrippen wierne en der ynienen, in grouwe
trijepouns snoek oan ’e heak, efkes twisken himel en ierde en do
sparteljend, de greate bek wiid iepen, op ’t gêrs. Do kroep de lytse
jonge efter pake....
Hja seagen de moaije mounle gean foar de wyn, de fjouwer roeden as
kreaze jiffers op ’e stap, op ’e stap! ien, twa, trije, fjouwer! en de
brune seils der bobbeljend oan, hymjend op ’e azem fen ’e winnende
neisimmerwyn, myld en aeijkjend en pake praette mei de mounler en hja
mochten yn ’e mounle sjen, al dy radtsjes en radden en toskjes en
kamkes, in wûnder wie ’t yn ’t berneëach en sa mar o hearlikheit!
skodde de mounler krekt in sek moal by de lytse jonge út en hy gûlde
fen plesier „snieman! snieman!” en hy biseach syn eigen moai en dânse
op en del, sa hie hy it nei ’t sin. En optlêst kamen se by ’t Saeilân
by de loadsen en stallen fen it Frânske hynstefolk.[1] Do waerde de
lytse jonge wer bang en kroep forside efter de lange jaspannen fen pake
en liet him lûke, dy-t oars foarút dribbele.
[1] Earst waerde it hynstefolk as went de Prinsestallen jown, letter
waerden der op ’s lâns kosten loadsen bouwd op ’t Saeilân, ien der fen
wie 300 Ned. ellen lang. De Greate Tsjerke waerde in hospitael, de
Galileïster en ’e Westertsjerke, der hâldden se forgearrings yn.
Der stiene de grouwe poepen, dy-t de swiere munitieweinen lûke moasten,
foar in fol rib to stinnen en hja seagen nei hjar mei de domme eagen
slieprich mar heal op.... in hiele rige wie ’t en hja frieten al den
dei for hûnderten fen gounen.... der trappelen de jonge lichte
rydhynsders fen ’e frânske officieren en oare hege oomes en skrabben op
’e groun om fen ûngedild en wylderigens.... en yn ’e fierte, yn in
ôfsketten hoekje, in oppasser derby, pûsten en sloegen de beide
goudfossen en de skimmels fen ginnerael Moreau, de oerste fen alles,
hwet der oan militair folk wie yn ’t Noarden fen ’t lân, al droech ’r
somwilen it bistjûr ek wol oer oan Gaspard Thierry.[2]
[2] De beide ginneraels, dy-t Fryslân sa tramtearren, rekken letter
raer oan hjar ein. Moreau fluchte nei Amerika, Pichegru hinge him yn
1804 op oan syn bûsdoek yn ’e finzenis. Allebeide waerden se
biskildige fen Napoleon, om war dien to habben, wer in monarchale
staet fen Frankryk ha to wollen.
Hwet in moai gesicht, dit dûbbel span fen ’t allerealste bloed! de
kroeze nekken greatsk yn ’e bocht, de rêgen rjucht as in tried en de
fine poaten fen gjin spat ef bultsje bidoarn! Sa seach hy se faken
troch Ljouwert draven.... de greate karosse, skitterjend fen forguld en
spegelglês der skommeljend efteroan.
En moarn den dei scoe syn soan der licht wol ynsitte, syn soan monsieur
Poppéus en monsieur Coert Lambertus fen Beijma, om se to bringen nei de
Limmer en derwei scoene se de reis ûndernimme oer Amsterdam nei de
Haech ta, om der de twadde Nationale Forgearringe, útskreauwn for dizze
Septimbermoanne, by to wenjen as „representant” en bysitter.
Sjoch, der kaem de smid al oan, om it ûnderwirk fen ’e karosse nei to
sjen en ’e felgen om ’e radden. In great jonge, in smarselpot loai
slingerjend foar him út, smarde fluitsjend it swiere izerwirk. It fette
kliemsel dripte der mei greate drippen ôf, sa rij smarde ’r.... In lyts
frânsk feintsje kaem en wipte mei ien sprong op ’e bok en bigoan to
wriûwen en to wiskjen, oeral hwer ’r mar koe en hinge optlêst de swier
forguldene spegelglêzen lantearns yn ’e hâlders, nije kjersen deryn,
swevelstokken derby en song ûnderwilens in raer ondôgens frânsk
sangkje.
Fen Rhé kuiere mei syn lytse jonge fierder yn ’e stallen op. Eltsenien
gyng earbiedich oan kant, de measten sloegene oan. Nei de ginneraels
wie monsieur de Rhé nûmmer ien yn ’e sted, det mirken hja wol, as der
ris in baentsje to forjaen ef in foaike to fortsjinjen wie.
De lytse jonge syn eagen.... der bigoan optheden in wûnderlike
mearkewrâld libben foar to wirden. Al dy moaije hynsders! dy minsken yn
’t goud, yn ’t sulver! plûmmen op ’e hoed, mûtsen fen berefel op ’e
holle, goudene steken en houwdegens fen goud.... o hwet wie ’t
allegearre moai! En dy koets! dy koets!
Ried der de elfenkeninginne net yn nei de dwergen ta ef miskien,
miskien? kaem Sinte Klaes deryn út Spanje weiriden?
Syn hantsje trille yn pake sines en hy dreau him hastich de kant út fen
de koets.... Dit paste fen Rhé krekt yn syn „principe” fen opfieding,
it bern in ding sjen to learen, hwet in djippe yndruk op syn hert
meitsje moast en der den teffens in twadde yndruk oan fêst to knoopjen,
sadet sa allebeide onforwrikber yn ’e siele griffele waerden en noait
de iene wer fen de oare to skieden wêze scoe.
Hja stiene foar de koets.... it lytse skrale jonkje kaem noch mar krekt
oan ’e tichtklapte tré fen ’t petier ta.... Hy rekte syn halske al
wakker, as ’r ek in bytke der ta ’n yn sjen koe, mar ’t woe net lukke.
Licht siet ’r in lytse prinsesse yn.... Fen Rhé liet him betien....
stie hwet toside it oan to sjen....
De tsjoen fen in frjemde nije wrâld bitiisde it bern. It soune fen
Rhé’s bloed pûnde him oan ta ûndersyk en hy bisocht om de tré los to
krijen en falle to litten, sa ’s hy it Peter det wol hûndert kear dwaen
sjoen hie. De lipkes stiif op inoar knypt, sette ’r him to skrip.
De tré foel. Do loek ’r noch ris en de twadde foel ek. Yn in omsjoch
stie hy der op, de lytse beuker en rekte it meagere halske en seach yn
’e koets, der prinsessen mei rieden nei mearkelânnen ta. Ho wûnderlike
moai.... ho kostlik.... hy stoarre mar.... hy stoarre mar....
„Der scil heit moarn yn sitte en ride sa nei de Haech ta.”
„O!” sei it bern, oars neat.... Onforwrikber stie it op dizze amerij al
yn syn siele etst.... it scoe him syn libben lang bybliûwe en det wie
just pake syn bidoeling. De moaijste, de greatste dei fen pake syn
libben moast en scoe, al wie it bern ek noch sa jong, in oantinken
biwarje yn it bernehert....
Hy wonk de poetsfeint by de lantearns wei. „Doch it petier op en set it
bern deryn....”; hjitte ’r heech.
Der siet ’r nou, lyts en fyn en bloun op it readfewielen kjessen, sels
in hiel lyts onwesenlik prinske.
„Op dyn plak scil heit moarn sitte, krekt sa,” sei pake en pake sei
noait hwet, det net wier wie. It wie dochs wier, dit alles.... Hy
bifielde it fewiel en loek oan ’e noppen fen ’t biklaeisel en kroep
ûnder de sitselbanken en rikte nei de souder, hwer in moai lyts glêzen
lantearntsje oan bingele, fêst mei gouden ketlings en do wie ’r
foldien. Hy liet him wer út ’e koets glide en gyng stil neist pake
lâns.
Sa kamen hja einliks thús en founen beppe, tsjok en lyts foar ’t
kofjebled en der Sibbel by en einliks Anne, nei de kream fen it lytse
famke, noch moaijer, mar ek noch tearder. Fen Rhé waerd der kjel fen.
De lytse jonge klauwde hjar op ’e skoat, syn mûltsje stie net stil. Mar
aloan wie de koets op ’t rabat, de goudene koets, hwer heit yn ride
scoe, de koets mei de goudene fossen en ’e wite skimmels. De flinter,
de bikkels, de mounle en it greate plesier dêrre, det alles sonk wei
for dit iene: heit en de koets.
Anne glimke.... o det ljeaflike glimke! eagentreast wie ’t for fen Rhé
en hy koe ’t net litte, hy moast efkes hjar hân krije en patte dy
galant en hy ûnthiet hjar bliid in goudene hierbân mei saffieren for
hjar hier, om to dragen as in oantins oan ’e berte fen ’e ginaemd fen
syn wiif Pieternelle Emerentiana. Hja hie ’t sels sa ha wold en bineame
hjar eigen mem net.... fen Rhé bigriep it. De twang fen ’e boask siet
hjar noch as in angel yn ’t hert.... as in skaed stie altyd dy Ryklef
noch twisken hjar en hjar man.... It wie in heale ljeafde.... in dielde
ginste....
En do briek it ynienen út yn syn hert.... det wie nou foarby, it moást
foarby wêze! Ryklef Ripperda wie fen ’e baen.... noait scoene syn
foetten wer op Fryske groun stean, noait syn bretael-soune stap wer
troch Ljouwert syn strietten daverje. Dy opstân to Collum joech de
nekslach oan him en oan alle oare sondaers mei him. En as hy der goed
ynkaem, ja, den wie ’r lokkich optheden, sá lokkich, as ’r yette nea
west hie.... Hysels noch net âld, soun en geef, al pake fen in lytse
ginaemd, net yn ’e jildkrapte, gesien by in greate patty, al forfoeiden
oaren en hokfor oaren! him ek as de pest, alle plannen, dy-t fen him
útgyngen, goedginstich ûntfinze by it bistjûr en goed slachjend, as hy
se yn praktyk brochte en nou syn soan, syn ienichste! útforsocht om
Coert fen Beijma to biselskipjen nei de Haech ta en as dy troch syktme
ef sa bihindere rekke, nammens him oer Fryslân to sprekken en to
riedplachtsjen.
Hwet in dei! Hy wist suver net, ho-t hy him wol net postuere scoe, in
bliide onrêst kitele him ta de fingerseinen út en hy de kalme,
ynfierene fen Rhé, noait út ’e ploai, lake in reis twaris lûd en bliid.
Syn wiif seach Anne oan en dy hjar.... kaem heit yn syn twadde jeugd?
Al wie syn hier ek piper en sâlt ûnder de prûk, de strange eagen,
oerbôge fen ’e swiere eachsbrauwen, stiene noch skerp fen útkyk yn ’e
kaskes en op ’e fleisige wangen lei noch it soune read fen in sterk
lichem, noch net wrak ef fen in faei steed ta in ontiidige dead
forfallen.
Anne glimke efkes hjar heimsinnich glimke, de skimer fen twa swiete
dobkes yn ’e wangen en yn ’e greate blauwe eagen eat fen blidens, eat
fen wémoed en dochs altyd, hwet it den ek mar wêze mocht, eat fen
bitsjoenende ljeaflikens.... Hja tocht om joun, ho-t it wêze scoe....
joun....
Hja wist hjarsels jong en moai en al sei Popke it nea, oaren flusteren
it hjar faken yn ’e earen.... Liet him onforskillich wêze, hja ljeave
harpelûd, det lokke en as de iene it ystremint net goedernôch bispylje
koe, den licht in oaren ien.... En hja tochte om in slanke manljueshân,
kreftich en dochs sêft mei hiele lange spitse fingers, hwaens greep
allinne al in hearlikheit wie. Dy woe se joun fiele.... det lûd
hearre.... hjar waermje oan de gloede fen dy frjemde, jonge eagen, hwer
in waermer sinne yn skynde as de flauwen fen Poppéus, hjar optwongen
man, de boargerman, de plebejer.
Ho langhalze se nei de ljeafde! Hwer wie dy? ho wie dy? Alle greate
dichters songen der fen, alle greate geesten sinspilen der op! O dit
libben wie allegear sa forfeelsum, sa dea! De deirin yn ’e lytse sted,
dy bleke man altyd om hjar hinne, hwaens tinsen dochs nea thús wierne,
mar altyd op ’e doele yn ’e frjemdte, it gesanger fen ’e bern en ’e
boaden om ’e earen en it geskoai om bûssinten for rûkersgûd en linten
en flinten, dy-t Poppéus mei húnske wirden en tametten mjitte joech. As
skoanheit der net west hie en hjar aloan en alwei stibeleare en it
beurske folpropte, hja hie wis eltse dei wol ris ienris swime moatten.
Nou hoechde it net faker as wyks ienris!
De dei, de moaije dei! forroan ek al wer en ebbe nei de joun as alle
dagen. It moide fen Rhé hast, al joun nou.... al joun. Ja, der kaem al
in greate stjer oanfonkeljen yn it blau fen ’e loft der dreauwne noch
in pear goudkleurige wolkens en in soele jounwyn waeide troch ’t tún,
suver noch simmereftich, mar it waerde dochs skimerich en kâld.... De
dagen koarten hird....
Peter stiek de kjersen op yn de sydkeamer, der sieten se nou to
jouniten en hy hearde de oare boaden drok omskrippen yn ’t seal en de
bykeamer. Hûsrie waerd forset, finsters ticht dien, de izers op ’e
blinen hekke. In fine, smaeklike geur fen feest roek min yn ’t hiele
hûs om, fen blommen yn hege fazen op ’e skoarstienmantel en frjemde
útlânske geuren fen lodderein en múskes út sierlike frouljuesklean....
Syn bloed bigoan flugger to polskjen,.... hy fielde him, as wie ’r wer
fiif en tweintich en moast it libben, it lange libben, yette bigjinne!
Noch lei it foar him.... noch wie der gjin wissichheit fen net ien
ding.... alles noch hoop en onwesentlik lok.... O dy ljeave jonge
dreametiid.... as nei de fiif en tweintich jier de skied bigjint, hâldt
alle illusie op en gjin macht op ierde forlost de minske den wer út it
kleaster fen ’e boargelike maetskippij, it ambt en de binyptens fen it
húslike foarmidden. Frij! frij! gjin minske wie ea frij, mar optheden
dochs.... hy fielde him mear as frij.... hy fielde him lokkich....
troch alles hinne lokkich en tofreden.
Alles wie him nei ’t sin.... hysels.... syn wiif, syn jonge.... syn
posysje en ek syn hûs. Det wie optheden wol op ’t aldermoaijst ta eare
fen Poppéus. Hy hie himsels de weelde tastien fen swier, nij húsrie yn
’t seal en donkerreade sidene gerdinen, ho lang al de sielewinsk fen
syn wiif! derby en de mûrren hiene as bihang sulvergrys velours
d’Utrecht krige, alles stemmich mar ryk. It koe nou, it gyng alles út
’e brede fjirtsjin, hwent syn baentsjes leine him gjin wynaeijen, hy
wie ’t jild ek net gram. ’t Scoe ek al slim wêze, as hy der mar in lyts
krom for barde, dy-t tichtst by ’t fjûr sit, waermt him ommers ’t bêst
en hy siet der ticht by, sims barnde ’r him hast de teannen, s’as yn
Febrewaris, do-t it ek ris wer hekke hie en hy hast tocht, nou syn
possenaesje útspile to habben. Mar it lotte oars út. Him hiene se net
kitst, omt Moreau en Noël it ûnder dúmkes mei him hâlden, mar de measte
oare Jacobijnen foelen as bâlstiennen yn djip wetter. Him doarsten se
net oan.... him, dy-t de partij hjir makke hie ta hwet se wie en se
noch fierder bringe scoe. Dy-t Fryslân njúd en gesachlik meitsje scoe,
det it willich roan yn ’e sylbeage efter in hollânske foarman oan....
in lytse, swakke „provincie” en neat mear as det!
Hwer scoe det ek ta liede, om hjar eigen baes bliûwe to wollen, hjar
eigen jild to fortarren en der in eigen regear op nei to hâlden, hjar
der sa útkippe to wollen mei in eigen selsstânnigens. Healwizer koe it
wol net! Unifoarm moast alles wirde.... ien wet, ien rede, gjin gelove,
ien plicht for alle lânnen en net mear dy tobrozeling folgens lânaerd
en gelove, folgens hertsbigear en in tael folgens sielsbigear, sa ’s
guont ljue djipsinnich seine. By de toer fen Babel praettene se alear
ek ien tael, der moast it wer hinne. Efkes gnyske ’r, syn hiel spitsich
foksegesicht ien grimas, do loek ’r it antlit wer yn ’e gewoane ploai
fen deiseffenheit en ynfierene greatskens.
Hy gyng stadich nei ien fen de greate damspegels ta yn ’t seal en
biseach himsels ris. Hwa scoe ’t him oansjen, det ’r al pake wie, tocht
’r greatsk. De rêch noch rjucht en steil, de reafalligens fen ’t antlit
noch skerper teikene troch de wite nije prûk, prachtich opmakke mei
geurige poeijer fen monsieur Pierre, de nije frânske coiffeur, en de
nije rôk, de pannen mei swiere risselside fûrre, siet him hwet krudich
om de lea. Hy stiek de skjinne bûsdoek yn ’e bûs, naem noch in snufke
út ’e gouden snúfdoaze, in forearinge fen monsieur le général Pichegru
en joech him do stadich nei ’t seal en hy fielde him as in kening, dy-t
hjoed for ’t earst de swiettens fen ’t regearjen ris priûwt. Gjin
wolkje oan ’e loft, gjin skeel, gjin argewaesjes! Hwet wie it libben,
dit libben, dochs de moite wirdich, om libbe to wirden!
Sa drupkjende wei kamen de gasten, earst de jonge luitenants en hjar
dames en aloanwei hegere hearen en frouwen en optlêst, ho wiid waerden
de doarren opsmiten en ho fluch wierne se allegear oerein.... le
général Moreau! Ja wol waerde him eare tametten op dizze joun,
bûtengewoan!
Tomûk seach ’r ris nei syn soan, fielde dy det nou ek sa? Det heit en
hy optheden sa yn top fen oansjen wierne, as stiene se op in berch!
Mar Poppéus, kâld en onforskillich as altyd, tocht om neat fen soks en
socht deagewoan formaek by de jongerein, hwer dom gegniis om flauwe
grappen skearing en ynslach wie. Nei syn bigroeting fen Moreau seach
min him net mear yn ’t hillich herntsje fen de ljue fen gesach. Hy stie
nou yn ’t foarmidden fen in rountsje fen jongefammen, syn bloun,
gledboarstele hier stike fier boppe de donkere en swarte kopkes út en
sims bûgde ’r him det djip oer nei ien inkelde.... Det scoe Madeleine
Benier wol wêze, it jonge wyfke fen ien fen ’e luitenants, der ’r heech
mei weiroan.... Nou, it wie den ek in pronkje, efkes flikkere der in
wjerljocht fen heftich bigear selst yn syn eagen en hy draeide him
gysten om, de Eva’s lokkinge greatmannich út ’e wei geande.... En op
itselde stuit waerde syn oardiel oer Poppéus mylder en fordraechsumer.
Hy wie ommers ek noch sa jong! de stryd twisken fleis en forstân scoe
op den duer wol saksearje en brûzde by de âlde, greate geesten de
libbenskreft ek net altyd heftiger as by in gewoan minske? Wierne
Goethe, Nelson en safolle oaren der ek gjin foarbyld fen?
En wie Anne der net? It feilige anker fen in ljeave húslikheit for it
swypkjende skip op ’e wyldramende libbenstwirren? Anne, nei Poppéus him
de dierberste fen al syn sibben? Anne, hwer hy fen hope, hja mocht him
oan ’e ein fen syn dagen ta meihelpe en hâlde Poppéus yn ’e biwende
maetskippelike banen? En syn eagen opskerpjend kipte hy se út de oare
moaije frouljue wei en bigoan to forgelykjen. Hja koe ’t hâlde tsjin
elkenien, der wie gjinien moaijer, fynder, aristocratysker as hja. Hja
droech in jurkje fen pesleinblauwe side en der sulveren blomkes op
binaeid, de mouwkes hiel koart en de prachtige blanke earms frij to
bisjen for eltsenien, dy-t der mar sin oan hie. Sa ’s se der stie, like
it suver noch in jongfamke, allinne om de mûle, der loek sa ’n spitich
fâldsje.
Nou seach ’r se net mear, in jong luitenant spriek hjar oan, ien fen de
ruters út it gefolch fen ginnerael Moreau, baron de Noailly hjitte ’r,
miende ’r to witten. In kreas kant jongkearel wie ’t en hy slûpte hwet
tichterby, om as ’t koe, hjar to biharkjen, mar krekt bigoanen hja to
dânsjen en mei hwette as isegrym seach hy de biwonderjende loaitsen fen
’e greate, slanke dânser, peiljende it djippe, suvere blau fen syn
dânserke. Hja glieden foarby, ienris, noch ris.... it joech him in prip
yn syn hert. Hwet wie dit.... hwet scoe dit wirde kinne....?
—Ik bin sa wis fen Anne as fen mysels—sei ’r heallûd ynienen en seach
kjel om him hinne. Ja wol wis.... Anne hie net om ’e nocht âld Friezne
bloed yn de ieren. Noait de trou skeine.... noait en to nimmer de trou
oan ’e man en it folk.... oan it dierbere lân....
Der gyng fen Rhé in lytse kâlde rille oer de lea. En hwet diich hy?
Hwet hie hy dien? Forkoft ’r net for in judaslean syn lân? dochst it
net for in goudene snufdoaze, hune de kweageest yn him, for in fet
baentsje for dyn stoaterse jonge.... for in greate pong fol jild? Elts
en alle ding is omkeapber, ast de priis mar wiste, hune hy noch
lûder.... en dyn priis wie in bedroefd lytsen ien! Hwet wiestû gau yn
dubio! hwet wiestû gau biredt!
In pear hastige stappen yn ’t gewoel, de kweageest swijde. En it feest
gyng syn gong. It waerde ho langer ho fleuriger, de wyn streame, de
hollen rekken oerstjûr, it forniske fen ’e biskaving skulfere der by
lapen ôf en de minsken lieten hjar gean en fortoanden hjar yn hjar
wiere steat. Foaral de jongerein rekke alhiel los, fierst to mâl,
lokkich, it wie yn in bisletten hûs en syn boaden koene swije as
bychtprysters, mar ’t wie ek net to hoopjen, as der hwet fen oer ’e
streek kaem, ho-t hjir joun feestfierd waerde. Noch nea hie hy sa hwet
bilibbe! Och, it kaem fen ’e nije Frânske geest, dy wie losser, frege
mear libbensgeniet, diich, sa ’s it fleurich, oerdwealsk sin mar
ynjoech. Hwet wie der de stive fryske ynbânnigens by, dy-t as efter de
slettene doar altyd en ivich syn fieling bigrindele. Hja songen, hja
dânsen, hja praetten hjar út, hwet hjar op ’t herte lei. Mâl gyng ’t
sims.... heal liet ’r him ek noch fen dy wylde wieling meilûke, heal
hie hy der in wjeraks yn.—
It dûrre ta let yn ’e nacht.... einliks rekke it seal leech en âlde fen
Rhé, snoaden kânsbirekkener, hie syn trouwe mantsjes al klear stean, om
guont, dy-t net al to fêst mear op ’e skonken stiene, thús to
bisoargjen. Poppéus wie nearne to finen en galant liet ’r de karosse
foarkomme en brocht sels Anne, lytse fé yn in sulverbrokatene mantel,
thús. Him eange in oaren ien, dy-t der ek net fij fen wêze scoe en
jonkheit en fjûr op ien hird, kin in rare lôge jaen.... en Anne yn hjar
ûnskild wierne de wjukjes allicht al earder sinze fen in brân, eart se
it wird brân selst ek mar bigriep.
Hja liet hjar spitigens net skine, prate gewoan en hy biskildige
himsels.... och it hie allegear forbylding west.... hy wie in âld
man.... in stumperige, spûksjoggerige âld man. Mar frouljue bliûwe
frouljue en dy-t se ljeafhat, hâldt se yn ’e kiker.
Nou siet ’r allinne yn ’e karosse, hastich ried dy oer ’e hobbelige
balflinten. De nachttsjustere sted lei der stil foar, gjin lûd makke
him mear kenber, gjin minske wie mear op in paed.
De moaije dei, hast ien fen syn aldermoaijsten, wie foarby.... syn siel
al dwaende, him as oantinken yn syn heugenisse for altyd to
bimitseljen, tocht ’r in bytsje mismoedich.—
En nou hjoed, de dei fen hjoed, gyng syn soan monsieur Poppéus de Rhé
mei monsieur Coert fen Beijma nei de Nationale Forgearringe yn ’e
Haech. It wie him great, dizze dei bilibje to meijen, dizze dei, dy-t
de kroan sette scoe op syn wirk as heit en opfieder beide.
„It hat joun wol mear as tûzen goune koste”, suchte syn wiif yn ’e
weach, do-t hy nei hwet omgeskermesear ek de swiete rêst socht op bêd,
....„wol tûzen grouwe gounen.... Hearst, hwet ’k siz, Henricus?”
„Al kostet it ek de helte mear, jow dy mar del, Nelle. ’t Is ’t praet
net iens wirdich. Dizze dei hat my wol in kaptael wirdich west.” En hy
seach goedlikswei nei hjar âldwyfke antlit ûnder de greate nachtmûts
fol stroken en strikken.... suver fammige fol en fleurich like it
antlit noch nei dizze joun fen freugde en frolikheit.
Sa wie dizze greate dei syn einbeslút.
De oare moarne om tsjienen rieden se foart. Foar de harbarge „de Falk”
stiene de karossen klear en de ruters fen ginnereal Moreau as in
eare-escorte yn great tenue. Der wie in bult folk op in baen, in hiel
akkefytsje for de rinteniers en omstoatskavers, dy-t oars neat to dwaen
hiene as alles nei to sneupen en op to strewearjen, om det den letter
by in swiet pantsjefol kofje noch ris wer oer to eidsjen, ho en
hwennear en hwersanne it west hie.
Monsieur Poppéus, deftich yn ’t swart, de stôk mei gouden knop yn ’e
hân en in swiere portefeuille ûnder de earm, kaem der stadich yn ’e
stúdzje wei oanstappen, de Sint Japiksstriette wei út oer it pypke.
Slap en langliddich as ’r wie, roan ’r hwet foaroer.... it joech syn
gong it bisonder apparte, it aristocratyske, hwer heit sa mei weiroan.
Hy stie by ien fen syn frjeonen to praten en seach syn soan sa
oankommen.
„Dit ’s wol it moaijste, hwet in âlder bilibje kin”, miende syn frjeon,
in echte hunichstriker.
Alde fen Rhé sei neat.... hy koé net en hy nikte koart en koel. It folk
seach der op ta en det hoechde nea to witten, ho-t de heechheit fielt
en hjar postuert by bûtengewoane gelegenheiten. Poppéus diich krekt, as
gyng ’t him allegear net oan, hy bûgde foar de oaren en gyng as
alderlêste nei syn heit ta, like koel as altyd en joech him in slappe
hân. Mar âlde fen Rhé knypte tá. Efkes woe ’r it bloed fen syn bloed
fiele, innich forbân habbe mei dit syn ienichst, leard en heech
biwittenskippe bern.
„Goede reis en kom bihâlden werom”, sei hy en koe syn hân hast net
loslitte. Poppéus gnyske efkes smeulsk, stadich loek ’r sines út heit
syn waerme triljende.
„’t Is gjin sémansreis”, sei ’r hwette spotsk. Alde fen Rhé krige in
skrik, diich ’r flau? Syn antlit forstive ynienen ta koele bileefdens
en mei in koarte, nidige nik joech ’r de koetsier de wink, do-t it
petier efter de beide manljue tichtfallen wie.
De hynsders setten ta, de stringen stiene spand, de moaije skimmels,
hwer lytse Henricus jister sa ’n eachweiding oan hawn hie, sloegen it
fjûr út ’e flinten. De goudfossen diene ek in hoart twa.... krêkjend
kaem der biweging yn ’e swiere karosse.... Ruters foar, ruters rjuchts
en lofts en in stik ef tsjien der efteroan....
In wolken fen stof fleach op.... yn flugge draf gyng ’t de Wirdumer dyk
lâns, op de moaije iensumheit fen ’e griene greiden en ’e blauwe loften
yn, oer Snits nei de Limmer.—
Sêd fen lok kuiere fen Rhé nei Anne en bleau der to kofjedrinken en to
neipraten, lytse Henricus op ’e knibbel. En der yn ’e widze lei nûmmer
twa to spinfoetsjen, it lyts famke, det him nou al krekt Nelle hjar
evenbyld talike, ’t lyts prûkje hier sa swart en de eagen ek hiel
donker, as hja se efkes opdiich. Hy takseare it widzekleed en it kleed
om de bakerkoer, alles yn ’e es, swier readsiden demast, krekt sa ’s hy
it ha woe en hy treau Anne tomûk in doaske yn hânnen: „detst net
forlitste, nou ’t Poppéus foart is”, sei ’r en hy wist, it siet optaest
fol fen goudgounen. En optlêst dronk ’r der noch kandeel en hy
biöardere Lys-moi, om der noch in fjirtsjin dagen to bliûwen, hwent
Anne moast ris foart kinne en net om ’e bern thús hoege to bliûwen. En
Lys-moi hjar bûs tynde út as in boffert, hwer de rees yn sit fen saun
aeijen en in healfearn gest. Sûnder, det Anne it bisefte, krige se in
skildwacht om ’e doar, dy-t gjin wissewasje ûntgyng.—
De moaije hjerst roan to ’n ein, de rein kaem der daverjend oanriden op
’e weinen fen ’e swiere wolkens. Dead en fordjer oeral.... net ien fen
de teare moaijichheden, dy-t net skeind waerde fen de wrede swypslaggen
fen de Westewyn. Fen Rhé fielde him âldmannich en huverich en siet
klûmsk by it houtfjurke yn ’e efterkeamer en seach de fonkjes nei, ho-t
se dânsen en knetteren en dôven op ’e gledskjirre hirdplaet.
De freugde fen syn dagen brochten de forslaggen, hwet der forhânnele
waerde op ’e Nationale Forgearringe. As ’r de postwein daverjen hearde
op de Wirdumer dyk, it Súd út wei, joech him det in bliide skok en ûren
foartiid wykte ’r net mear út ’e sydkeamer wei en naem, in bliide
rydling yn ’e hân, it swiere pak oan fen Peter en joech gol de bringer
boppe de fracht in rejale braspenning for in swiet sûpke. En den seach
min him yn in skoft net wer. Hy bigroef him as in mol mei syn skatten
yn ’e waerme keamer. Syn wiif soarge for syn wiet en droech, somtiiden
kaem ’t net iens oan ’t opiten en drinken ta. Hy naem optheden biten
fen in swietter foerring, dy-t him stibelearen, as nea oar fied it
smaekliker en streksumer dwaen kind hie.
Sa kaem de lêste dei fen ’e forgearringe, dy waerd sluten en oer in
pear dagen scoe Poppéus thúskomme en koene se neiprate oer dit alles.
Ho-t se der sims tsjierd en inoar yn ’t hier hinge hiene, dy hearen
representanten, omt elts for master opspylje woe, ho-t Coert fen Beijma
smeule doarst op alles, hwet mar mei det forflokte prinselik hof ef de
femylje gearhinge, en inkeld, hiel seldsum, hiel biskieden en dochs
manlik en op ’t stik ôf, ho-t Poppéus ek hwet sei hie. Poppéus, syn
soan. It wie net folle noch.... och, hy wie ek noch jong, alhowol hy
syn paed skjinmakke hie as de bêste, mar hwet ’r sei, snie hout. Min
moást him markbite, min harke nei him, liet it yn yen omgean en sa
waerde de earste triemme fen in ljedder nei in nije steat opkleauwn. As
der mar ien skiep ropt fen bê! den raze alle oaren ek wol mei, sa is in
minske nou ienkear en hy hie Poppéus yndroege, rejael yn ’t jild útjaen
to wêzen, net op in sint mennich to sjen, iters to noegjen sa nou en
den yn ’e harbarge „De Steds Doelen”, hwer hy thús lei en wyn en
toeback net to sparjen.
Hwet scoe der in neipraet wêze! ho ’n bûsfol nijs!
De rein hindere him net en it droeve gean fen ’e neisimmer nei it
tsjerkhôf fen ’t wyljen, noch it gesanger en gespartel en geëamel fen
’e ljue, dy-t de bilêstings to heech founen en der him sims rare
brieven oer skreauwen, noch it sneuë gesicht fen Anne, dy-t hast nea
thús wêze woe en jeuzele, hja siet altyd mei dy twa bern oantangele en
koe ek net nei greate gearsetten ta, omt it joech gjin foech, der
sûnder Poppéus hinne to gean, sei se snibbich op in joun, heal gûlende
wei. Hy bigriep it bêst, de skoech knypte hwerearne oars as op ’t krop,
hja miste de gelegenheit om de Noailly to moeten en fen forféling woeks
de langstme geweldich, dy-t oars miskien al lang sakseare wie ta in
fluchtich neat ef oan kant skouwd wêze scoe for in oar tiidfordriûw.
Fen Rhé harke der mar heal nei, do-t se op in joune wer kaem to
kleijen. Hja siet opsluten en for Poppéus wie alles, setten en pretten
by de fleet, alles, hwet it hert mar bigearde.
„Nou, nou,” susse fen Rhé, „in wiif heart ek thús. Dû hast de bern, in
moai hûs en bist it wiif fen ien fen de oansjenliksten fen ’e sted. Min
kin ’t folmakke net bigeare. Dû scoest dy deljaen en wêze bliid, ast
hearst, ho Poppéus syn paed skjin makket.”
Anne loek oan ’t fyn noaske, seach prot en bleau prot en gyng betiid
foart. In swym fen hjar swiete lodderein bleau noch yn ’e keamer
hingjen, fen Rhé snúfde ’r wolfoldien hwet fen op en glimke fyntsjes.
De Noailly hie ’t bisocht, hie ’r wol mirken en út Anne hjar wirden
makke ’r op, ’t wie mislearre. Poppéus moast nou mar gau thúskomme,
tocht him en hy skreau him yn ’e blydskip fen syn hert in great brief
en foege der oan ta, Anne hwet moaijs mei to nimmen, itsij in lape
side, frjemd fen stael en fen it alderbêste ef in waerme pelysse for de
winter. Hy moast mar ris sjen.... heit sei goed for it jild. En hiel
ondôgens sette ’r ûnder hwet yn it brief, hwer Poppéus grif om laeitsje
scoe. Hy lake komselden en dochs wie syn laeits, de prachtige wite
tosken bleat, sa geef as kryt, in lokking for alles, hwet fromminsk
wie. En de lytse swarte Française kaem him yn ’t sin, madame Benier
lêsten jouns.... do koe ’r laeitsje, mear as ienris.... En do-t dy
dames der wierne út Amsterdam.... ja.... do ek. Do koe ’r prate en
geestich wêze en charmant.... hy hie him suver bisoud oer Poppéus.
Krekt as waerde der mei in lyts, skerp meske efkes in feechje dien yn
syn hert. lt diich sear. Op dit stuit woe hy wol, det alle frouljue ta
de wrâld útreage waerden.—
Einliks kaem it lêste forslach fen ’e lêste dei fen hjar fortoef. Fen
Beijma en hy scoene noch in pear dagen bliûwe, den kamen se wer thús,
skreau Poppéus koart en sakelik. Der koene noch in pear dagen by komme,
omt hy woe ek noch yn Amsterdam oan.... it wie nou dochs ien reis.
Letter scoe ’r noch wol tynge stjûre. It wie allegearre sa koel, sa
kâld ditte, krekt as hâldde ’r yn syn waerme hân in grou stik kâld lead
do-t hy it lies en den einliks de groetenis for allegearre en ek oan
Anne.... it wie by ’t onfetsoenlike om ôf. Hy moast it hwet bihimmelje
en sizze Anne net krekt, ho mâl as ’t brief wol wie.
Sels kuiere hy de oare moarne nei de koekebakker ta en bistelde in
moaije taert fen confituren en mealde mangels en liet dy bisoargje by
syn skoandochter as de foarboade fen in bliide tynge en yn skimerjoun
gyngen hy en Nelle der sels hinne, om Poppéus syn boadskip, hwet
oannimliker makke, oer to bringen en de taert, de foarpret, mei op to
plúzjen.
It hoarntsje wie noch kniesd, Anne ûntfong se koel. Henricus lei al op
bêd, swiet sliepte ’r, it mûltsje heal yn ’t kear en de kroltsjes fier
oer ’t foarholtsje. Alde Lys hie Nelle op ’e skoat en dy raesde en
spartele wakker foar de waerme bakerkoer, hwer al in komfoar mei fjûr
yn stie. In swiete geur fen spaenssjippe hinge yn ’e greate keamer en
dochs roek min der boppe út de pittige rook fen bêste kofje. En Poppéus
kaem him yn ’t sin, ek ienkear sa lyts, ek ienkear in lyts bihelperich
harterke en syn wiif, in jong memke fen twa en tweintich jier....
Hy sei syn boadskip en Anne andere, hja wie bliid en bitanke for de
groetenis. De wirden wierne bêst en goed, alhowol, de toan, hwer se op
sei waerden, stie fen Rhé net oan. Anne hâldde in min sin, it petear
woe him ek net flije nei in sellich en smout wikselwird.
Hja gyngen derom al gauëftich wer nei hûs yn ’t moaije stjerheldere
waer. It wie noch suver waerm nei de reinige rite en blokstil. Moai
waer for Poppéus om oer de sé, tocht ’r, miskien wie ’r nou wol
ûnderweis. ’t Scoe him nij dwaen, hwet ’r Anne meinaem. Hy scoe him
yetteris goed ûnderhânnen nimme, Anne wie wirdich, om in trouwe man to
habben. Och, mar hwet docht in âlder tsjin ’e wylde hierren fen syn
bern? Kin ’r it minne steed út it carakter snije, sûnder eat oars to
bisearen? Hy waerde der suver mismoedich ûnder, nuver, dizze hiele
joune hie hy syn moed net en wie sa bidrukt as wol noch nea yn syn
libben. En Nelle dribbele neist him lâns, sêft fen stap op ’e
everlasten skoen en liet him ek mar mei syn eigen soargen oanpiele. Hja
sei neat.
„Bist net fluch?” frege ’r optlêst. „Dû bist sa stil det.”
„Ik fiel my raer,” sei se en hjar lûd klonk heasich en skriemerich.
„Jow my in earm. ’t Scil wol de foroaring fen waer wêze, dy-t ús yn ’e
lea sit....”
Hja hinge oan syn earm, swierder as oars en it bigrutte him. By it
ljocht fen in lantearne bleauwne se efkes stean. Hja makke in pear
hekken en oesen fen ’e skoudermantel los.
„Doch noch ien los,” rette hy. „De gaspen hâlde him wol en sa is ’t
frisser. Hast de kielbânnen fen ’e kyps ek to fêst?”
De prachtige juwélen fen ’e mantelgasp skitteren wûnderlike moai yn ’t
lantearneljocht en de lange earbellen spilen ek net swak by. Dy wierne
hast noch moaijer, Rio’s sûnder ien skaedplakje. Hy hie se Nelle jown
as in forearinge by de berte fen hjar soan, dy-t in ienling bleauwn
wie, al hie hy der noch graech in pear sokke bûslittings for oerhawn,
om de widze noch ris wer roeikjen to sjen.
„Saksearet it wer hwet, Nelleke?” en yn syn lûd wie hwet fen alear en
lang lyn.... Fen roazegeur en in stille ljochtmoannejoun en in priëel
by hjar âlden thús, hielendal yn ’e kamperfoelje biskûle. Ho hearlik it
tobinne bringen....!
Hja bigoan al sleauwer en sleauwer to rinnen, hy droech se hast, sa
hâldde ’r se. „Raer gesteld bin ’k fenbinnen, krekt as knipe se my de
kiel ticht,” hime se en hoartende wei kamen de wirden der út.
Hwet wie hy bliid, do-t hy se thús hie en yn ’e koele, frisse keamer op
bêd. It finster stie noch op, de frisse jounwyn waeide ’r ta ’n yn en
de geur fen lette blommen. Hy seach de frânske kroanen blinken yn
ljochtmoanne en in pear lytse fûgeltsjes kopke oan kopke, sliepen op in
tokje fen ’e keale kastanje.
De oare moarne, do-t hy syn bolwirkkuier diich, lytse Henricus en de
greate wynhoun mei as selskip, hearde ’r, fen Beijma wie sont in dei ef
fjouwer al wer thús en dy-t him fortelde, gnyske efkes. In skaed fen in
gnyske wie ’t! In oarenien hie ’t net iens sjoen, fen Rhé, gefoelich yn
alles, hwet Poppéus oangyng, seach it en ’t pripte him. Wist dy man al,
det Poppéus nou optheden noch omswindele yn Amsterdam? wegen gyng, hwer
min net sjoen heard to wirden? Hy knypte de fingers ta brekkens ta yn
’t weak fen ’e hân yn opstânnich forset!
Dy jonge! dy jonge! Koe hy, de heit, Henricus fen Rhé, mânskernôch om
hiele Fryslân ûnder de kwint to hâlden, dy jonge net interje? net yn
bitwang hâlde, det ’r rjucht troch gyng, sydwegen skou?
Hy koe wol gûle fen onmacht en spyt fen ’e moarn en lytse Henricus
jeuzele al sa en stroffele hy me der net en foel him in smartlape op ’e
knibbel! en de houn fleach in oarenien oan en det gyng om dea der sa
mar ynienen op ’t Waechsplein. Hy hie gjin stok en moast it mar
oansjen, det dy oare Leo nei de strôt fleach en de skerpe tosken yn ’t
moaije wite hier sette.
Do kaem der sa ’n kearel oan, in grou kneppel yn ’e hân en dy barnde
der op yn. De beet fen de iene waerde efkes losser en koart biredt
pakte ’r yn ien taest de fûleinichste houn by ’t nekfel, skûrde him los
en smiet him mei in geweldige saei oer ’e flinten. It bloed spatte der
nei. In ôfgrys wie ’t.
Fol argewaesje seach ’r, dy sterke kearel koe ’r.... it wie Haeije
Trompetter, dy smycht.
Stilwei joech ’r him ôf, Leo, slûkstirtsjend, kreupele him efternei.
Alles mâl fen ’e moarn.
Dy middeis skreau ’r Poppéus wer in brief, it wie in dreigemint. Nelle
lei op bêd en de doctor sei, it wie neat as sénuwen.... Rêst en gjin
swierrichheden úttinke, den wie se gau wer klear. Derom praette ’r net
oer it brief en net oer de ontmoeting fen ’e moarn. De kop der mar foar
hâlde allinne, hy koe dochs wrachtsjis ek noch wol sûnder de sêftens
fen frouljuestreast.
Hy rekkene út, Poppéus koe it brief yn twa dagen ha yn syn loosjemint
to Amsterdam. Yn ’t lêst fen ’e wike kaem ’r, as hy dit brief lies,
thús. Der wie gjin mis op.
Hy bistelde de ekstrapost for de Saterdei’s en ried sels nei de Limmer,
om him ôf to heljen en ’t leksum optslach op to lêzen. Thús harke Nelle
oan ’t slotsgat en den gûlde se, as hy ’t to bot makke en by Poppéus
thús siet Anne op ’e loer, yn ’e wein hie hy gjin mot om ’e teannen en
der scoe hy him ’t leksum oplêze en net sunich ek. En oars
minderesearje scoe ’r, heite talage mar ris kwyt, op wetter en brea yn
in lyts húske.
Hy makke him sa lilk as in spin. As ’r ek net sa sterk wie en sa geef,
min scoe der wol in biroerte fen krije kinne, biklage ’r himsels.
Slingere twisken hoop en freez, kúrde ’r oer it wiide freedsume wetter.
Hjir en der in kroes weachje as in sulveren fiskje, djoeijend op en del
yn ’t grysblau en de frisse séwyn mei syn sêfte twirren him hwet koelte
tawynderjend oer ’e hjitte wangen. Sá stie ’r der en seach út nei syn
soan, in frjemde mingeling fen forlangst en forbittering yn it hert.
Do-t hy lyts wie, trape ’r him somtiiden op ’e teannen, scoe hy ’t nou
to ûnderstean doare en traepje him op it hert? det hert, det yn eltse
tik dochs mar allinne libbe for him?
Stadich kaem it skip der oansilen foar it Westersigentsje ôf. De seilen
stiene mar efkes bol, it abbeseare net folle. De oare minsken sieten
bidaerd op in bank der nei to sjen, hy koe ’t sitten net féle, hy moást
rinne, biwége, hwet dwaen al wie ’t den mar in krobbe dea to slaen,
dy-t yn ’t sân omskarrele. Hja libbe noch efkes, stiek de poatsjes
krûpende út, do sloech ’r sá ta, det de stôk knapte dwarstroch.
Razen smiet ’r him yn ’e sé, dy kalme sé, loai as in weak, grou wiif,
det mar net fen ’t steed wol.
De minsken skodhollen en seagen him efternei. Dy man wie grif net goed
wiis, nikten se en biklagen him. „Elts húske hat syn krúske,” sei in
wyfke en seach nei de karosse, mar woe dochs net ruilje tsjin dy nuvere
man sines. En dochs hie hja dy deis noch neat hawn as in timpke droech
brea en in pear swolchfollen skiepmôlke, hwent hja wie in widdou mei
fiif bern en dy gyngen foar. Der sunige hja it sels for út de mûle.
Noch altyd kaem it skip der oansilen. Min koe ’t folk ûnderskiede en de
wite gerdyntsjes fen ’t heareroefke. It wie moai waer, Poppéus siet
fensels boppe. Ho-t fen Rhé ek stoarre, hy koe him net foar ’t fesier
krije. En al mar tichter kaem it skip, al mar tichter. It draeide hwet,
it lei nou by de wâl lâns. De touwen waerden útsmiten, de planke nei de
wâl taskoud. De earsten gyngen der oer.... hy bigoan to triljen en
nou.... nou gyng de lêste der oer.
De beurtman seach nei him, nei de karosse, do sloech ’r oan en kaem op
him ta. „Dit ’s ommers minheare fen Rhé,” sei ’r fluensk. „Kom efkes
oan board,” en hy gyng him foar nei it heareroefke. Yn in eachwink
seach fen Rhé it, hjir hie sont dagen gjinien húsmanne.
„Forwachte minheare altomets hwa?” fiske de beurtman. Hy diich sa
nuver, wie ’r wol by syn sûpe en stút?
„Ik forwachte immen. Det is de reden fen myn komste. En oars
forwachtsje ik in brief,” sei fen Rhé út ’e hichte.
„Det brief is hjir,” sei de beurtman en joech him oer. „Oars wie my
bisteld, him sels to plak to bringen, nou bisparret it my in reis.” Fen
Rhé taeste nei de pong, hokfor tynge it den ek wêze mochte, syn dofke
wie ’r wirdich.
En stadichoan, hiel foarsichtich, stapte ’r wer oer ’e planke nei de
wâl en foel suchtsjende yn ’e siden kjessens fen ’e karosse del.
En lies.... Syn hert stie hast stil fen skrik. It wie net in brief fen
Poppéus, wol wierne syn eigen beide lêsten yn ’e brieveslûf en in
skriûwen fen ’e eigener fen ’t loosjemint derby hy hie der net west.
Forslein ried hy nei hûs.
De Moandei’s stie ’r al wer by de haven fen ’e Limmer en siet sels yn
’t heareroefke en stiek oer nei de greate sted fen Amsterdam om syn
jonge to heljen. Hy moast dochs earne wêze.... hy koe sa mar net
weiwirde.
It waerde in swiere gong, do-t hy de stap derûnder sette nei de
„charmante” dames, hwer Poppéus altyd sa jerne toevje mocht. Dy seagen
raer op en biswarden, hy hie der net west, nóch op ’e hinnereis, nóch
op ’e weromreis. Hy wist op dit stuit, it wie wier.
Forklaeid as in earme hânnelsman holp hy de polysje mei, om him to
siikjen. Preemjes waerden útloofd oan fiiftûzen goune ta. It bleau
stilsit.
Deis en nachts swalke ’r yn Amsterdam om. Haeije Trompetter op syn fêst
plak yn ’t Rak-in seach him faken as in skynsel sa troch de sted dwalen
en gyng him sims hiel fen fjirrens efternei, eat yn him fen ’e trouwe
houn, dy-t noch de baes folget, dy-t him healdea slein hat. En hy en
syn maten en minheare Josua de Metz petearen oer al dizze dingen, as se
jouns yn ’t lytse rikkerige roefke sieten om ’e âlde kofjepot.
De dagen waerden in wike.... de wike in moanne. Do gyng fen Rhé wer nei
hûs, allinne en âld.
Scoene de foetten, de linige jonge foetten fen Poppéus noait wer de
Ljouwter strietten roere? Hy skriemde yn ’e wein, ien amerij mei
himsels allinne. Oeral minsken, jonge minsken, oeral heiten en soannen
en hy allinne de biroofde.... de earme....
It lyk fen Poppéus fen Rhé dreau stadich op ’e ebbe nei de sé ta.
As in weach hie ’r west, spield op it strân fen it libben en nou nei
hwet gedjoei weromroppen yn ’e djipten fen de dead.