30e van April 1797.
Mijne seer getrouwe Vrinden.
Deeze wordt UEdn. geschreven uit de residentie van onzen Frieschen
Souverein, te weten Hampton Court, waar ik na eene seer sware reis
van zes dagen door Gods genade toch nog behouden ben aangekomen. Ik
ben nu, waar ik moet zijn, in de schaduw van mijn’, ja onzen seer
beminden Vorst. Toch gaat mijn verlangen uit naar mijn vertreden
Land en naar mijn verslagen, verootmoedigde vrinden. Wij hebben ons
spel gespeeld, wij hebben verloren.
Ik zie de toekomst donker in, mijn Heer doet het evenzoo. Hij weet
niet en waarhenen zich te wenden, zijn herte is in bittere
droefenisse om ’t gene en is geschied.
Laat ons allen onze oogen opheffen naar de bergen, vanwaar wederom
eenmaal onze hulpe komen zal. De Heere is ook de God der
legerscharen, Hij leidt ze naar Zijn wil.
Seer zoude het mij verblijden, te mogen vernemen, of onze vrinden
Jan Binnes en meester Marten en de anderen huiswaarts sijn gekeerd
ende of se nog zijn beboet.
Deze wordt UEdn. gezonden door de tusschenkomste van Porter uit
Harlingen en zende de Uwen ook alzoo.
Ik groet U allen seer, mijne Vrinden, in ’t bizondere Bindert
Japiks in ’t Clooster en Wibe Lubberts: Gedenkt mijner—banneling—in
den gebede:
Ripperda.
Hwet roerden de wirden út dit syn brief teare snaren oan! It hert
spriek ta it hert, ja wol det!—
En einliks formoanne Bindert Japiks de ljue yn in koart, earnstich
wird, goedwei de boeten to biteljen, de saek lei der nou dochs sa ta,
hja wierne oerlevere oan ’e dogeneaten en forroppe foar it Hof to
Ljouwert ef sa, om ’e boeten forlytse to krijen, scoe dochs neat jaen,
omt Hollân raesde om jild en dit moast wer as in lyts pynstillingkje
brûkt wirde.
„Mar wy wolle neat mei det Hollân út to stean ha! Hwet maelt ús det
Hollân?” rôpen inkelden en ho-t Bindert Japiks, fen Scheltinga en Joege
Innes ek praettene, it folk bleau rare roerich.
„Woll’ jimm’ it noch ris bisykje en det it ús wer ôfgiet as to Dockum?”
frege Bindert Japiks.
Der prusten se ek raer tsjin oan. Né, det nou just net....
„Nou, hwet woll’ jimm’ den? Komm’ op, dy-t in útwei wit....”
It bleau stil ûnder ’t folk, mar einliks pinfiske in bisûnder
bolstjûrigen maet: „As wy nou as ien man ris wegeren, om dy boeten to
biteljen, hwet scoe ús den oerkomme kinne?”
„Den krigest skúsjeboelgûd, alles forkoft en den op ’e keap ta tsjien
man ynkertiering....[3] en ast dy den noch al to raer postuerdste en
net om lyk wolste.... nou, de bile is der altyd skerp to Ljouwert en
der is gjin greater plesier for Hollân, as der in frije Fryske nekke
ûnder,” sei fen Scheltinga bitter.
[3] Fen Scheltinga fen Stynsgea koe der fen meiprate. De 7e fen Selle
waerd hy oppakt troch in oermacht fen fyftich patriotten en ’e captain
en nei Ljouwert brocht, syn wiif Maria fen Haersma waerd’ do in
húsarrest oplein út suvere pleachsucht en der sahwet in wike ef
fjouwer in man ef tsjien by hjar ynkertierd, wylt hjar man yn ’t
tichthús siet.—
It snie hjar troch it hert, dizze wirden. Wie it sa? Ja, it wie sa! Det
hie Hollân al lang in greate argewaesje west, det rike Fryslân dêrre
ûnder syn eigen regear, dijende fen wolfeart en frede.... de
Hegeskoalle to Frentsjer tige yn bloei en mennich learde ôfleverjend,
hwaens namme klonk as in klok.... Fryslân fleurich, sûnder greate
skilden en wol mei greate baten, hwet stiek it Hollân de eagen út! Der
moast in ein oan komme, hwa kin yn ’e wrâld de fleur fen bûrman sjen en
wirdt net oerginstich?
En nou hiene se Fryslân yn ’e bisnijing! goed knevele ek! en lei it der
spinfoetsjend, machteleas foar! Ho scoene se it nou tramtearje, eart se
it einliks genedich de deastek joegen. Der moast neat fen ’e âlde
gloarje bliûwe! In útplûndere hûs! in kealskodde beam! En den koe ’t
folk gean, hwer it woe, ast tominsen noch op ’e poaten stean koe....
It joune nei de moaije Snein. Elts ried nei hûs, wrok yn it herte,
opstandich it moed. Hwet Bindert Japiks en fen Scheltinga seine, wier
wie it, bifestige it soun forstân hjar, mar in oaren, tigen fûlen
twinger, it gefoel, stie op tsjin dizze twinglandij. En den fen frjemd!
Hie ’t ien fen ’t eigen folk west, in Fries ûnder ’e Friezen, hja hiene
noch mei tsjinsin dwaen wold, hwet hy gebea, al scoe ’t den ek
wrokjende wei west ha, mar in frjemd oerweldner!? Wûndere plannen
spûken der dy moaije fredige joune yn in bulte hollen om. Hja seagen
neat fen ’e hearlike wrâld om hjar hinne, hja kearden sa djip ta hjar
selme yn, det de bûtewrâld bistie net iens mear op dit stuit, allinne
haet! haet! bimastere hjar tinsen en joech de sêftere fielings fen
ljeafde en forjowing in triûw yn ’e bidelte.—
Foppe Lieûwes bleau to iten by Wolmoet en dy. Wie ’r der net as thús?
En Wobbe en hy kuieren togearre it lân noch ris in eintsje út en
biseagen de nije frucht, dy-t der oerwaeide op ’e jounsigen as in
hearlik ûnthjit. De lege sinne streake ’r noch goudglânzich oer, in
fûgeltsje, sêft fen lûd, song ’r noch syn sangkje. It lûdtsje wie sa
fyn, it lûdtsje wie sa tear, krekt as koe ’t hast net ta jubel komme en
woe it dochs sa minlike graech....
It wie sa maitiidsêftige jong, dit allegearre en Foppe Lieûwes en
Wobbe, de beide âlde mantsjes, fielden hjar optheden o sa âld.... âlder
as hja ea west hiene.
Hja hearden lûd praten en laeitsjen en seagen Wytse en Ritske mei
Roanes Gearts kuierjen yn ’t kleasterhôf, de wallen neisneupend, as der
al ripe wylde ierdbeikes wierne.... Hja koene noch laeitsje, dy trije,
it gyng hjar noch net botte nei....
„It bliûwt mar oan mei ús Wolmoet”, sei Foppe Lieûwes en syn eagen
kipten wolgefallich Roanes út ’e trije. „Hwet seistû derfen Wobbe?”
„Dy binn’ for inoar bisteld, det ha ’k al lang bispeurd”, nikte Wobbe
wis.... „Us Wolmoet is keken en as sokken hjar hwet yn ’e holle sette,
den slacht gjin minskewil it der ea wer út. As ’t in forkearden ien
west hie, hiene wy der neat oan dwaen kind.... nou ’t it in goeden ien
is, liket it my in seine ta fen de Heare. Hy wit, hwet it weeske nedich
hat, wy beide, jou en ik binn’ âlde minsken en Lysbeth ek, wy ha ús
measte tal jierren hjir hawn en ho den? It bern hat in stipe fenneden.”
„Scoe hy der ta doge?” hifke Foppe Lieûwes útfreegjende wei, al hie hy
for him sels Roanes Gearts al tiiden as sadanich biskôge.
„Sjoch”, sei Wobbe, „jy hâlde it stil fensels.... ik ha ris nei him
fornaem sa nei ’t iene en ’t oare. Hy hat jild fensels en den hat immen
ek fijannen, guont, dy-t it him forginne, mar de boaden by syn heites
meije him graech lije en syn kammeraten binne ek goedsoartige ljue. En
it laech is goed....”
„Bêst”, sei Foppe Lieûwes der op ta. „Ik ken se fen âlder ta âlder, it
is gjin oastich hout om sa to sizzen.” Sa kâlten dy âlde mantsjes der
mei inoar om, wylt de jonge feinten laeitsjend en pratend om hûs en
hear kuieren. Roanes loerde al ris skean nei de pleats, hwer hy syn
famke wiste en den pleagen Wytse en Ritske him sa, det hy waerde der
hast mâl fen. Syn donker, djip baslûd klonk fol en helder en sims
spitsten de beide âlde mantsjes de earen. Den forstiene se in
koartswilich wirdtsje.
„Jonge! jonge!” sei Foppe Lieûwes,.... „do-t wy ek noch sa jong
wierne....! hwet wie ’t do moai....”
„It is noch moai”, sei Wobbe droech-wei.—
Lysbeth raspe krekt de tsiis oer ’e broggen, do kamen de manljue yn.
„Wy binn’ roppich as hinnepiken, nou Foppe-om?”
„It hat in minne dei west”, suchte dy. „Min scoe einliks net ite moatte
fenwegen al dy aeklikheden....”
„Kom, kom!” susse Lysbeth, „mar gau in flaubyt. Noait de holle hingje
litte, altyd der mar wer kraukyl en fleurich by. Elts minske sit wol
ris yn ’e skûrsek en de bêste medicyn is jimmer, de holle heech en de
mage fol.”
„Jy prate hwet”, en Foppe Lieûwes suchte noch djipper.... „Hwer is it
fanke?”
„Efkes nei de bûrren nei de kammeraetskes. Sjoch, der komt se krekt
oan.” De âlde eagen fen al dy trije minsken seagen fol ljeafde nei
hjar.... de fleur en de gloarje fen hjar libben. Hiene se se mei-inoar
net opsaeid as in lamke, do-t heit en mem it net mear koene? Hiene se
der alle trije net like folle oanpart oan? Elts for oar easke syn part
op, liet him net oer in strie lûke, fielde him der like nei ta as de
oare, Lysbeth einliks aldermeast.... Hwet scoene dy manljue ek al!
Der kaem se oan, hjar ljeave, jonge pop! De sinne hie se yn de rêch,
nou like se greater as oars. En hwet stie det nije gielsitsen pakje
swierich en der de wytkanten skelk by foar. Al wennen se efterôf, hja
wist noch wol fen moade en ’t moaijste út de fyndoekspoep syn marse
achte se noch mar krekt goedernôch for hjar. Al hie Wolmoet hjar eigen
bern west, hja hie net mâlder mei hjar wêze kind, tocht se.
Efter de elzenwâl seach noch ien hjar.... Roanes stie der, hielendal
wei yn ljeaflik oanskôgjen.... Ut de fierte wei by in bocht fen ’e reed
kaem hja in eintsje lyk op him yn.... hy stie der stil nei to sjen, for
’t uterlike sa bidaerd as altyd. Ritske en Wytse op in distânsje
grânzen: „Pas op, detst net yn ’e sleat falste. Der ’s wetter en
Wolmoet net”, en hja forknypten hjar for wille. Roanes diich, as hearde
’r neat. Ien tel waerde ’r yn syn siele in gerdyn oplicht en de
binnekeamer fen it lok syn doar seach ’r en hy gyng der ta ’n yn, stil
en stadich, de djippe preauwer, hwent det wie ’r. Hy preau oan ’e
djipste roersels ta it sidderjende lok.... hy naem it ta him as in
rjucht....
En hja kaem tichteby, gyng de hoeke om, linich fen swaei en yn ’e hûs.
En noch altyd stie hy der, yn dreamen wei....
„Wolst altomets ek in elzenbeam wirde? Kom, gien mei yn ’e hûs, Roanes.
Fen acht ûre ôf oan twa ûre ta kinst se strak ansens bisjen.... Hja hat
ek in deaplakje op ’t wang”, pleage Ritske. „Hjir oansje”, en hy wiisde
op syn birdstoppelich kin. „Wy kenn’ Wolmoet ek wol, nou Wytse?”
„Fen oansjende, hear Roanes”, sei Wytse heech en gyng neist Roanes yn
’e hûs.—
Yn ’t oankommen fen ’e lije foarjiersnacht wie diskear in wûndere
hearlikheit. It hie yn lang net reind, nou foel der somwilen út in
tsjuster wolkje, hiel even in droeve glim oer ’e greate moanne, in
hantsjefol bûterdrippen. Hja foelen rjucht del en makken net folle
gewach yn dizze stille bloeijende wrâld, al trúnden se ek de stadigen
en ’e loaiën en ’e letkommers oan ta bloeiberens. De lêste knoppen
troaiken se ta iepengean, de lêste ikebledden om de oprôlle bledspruten
hjar kleverigens los to litten. In moaiwaerûltsje rôp, ien fen ’e
Stynsgeäer bosken andere gysten.... twa.... trijeris, krekt sa lang,
det de oare waerde stil.
De kamperfoelje geure, de michjes gounzelen bilust om ’e tafel, for
hjar oanrjuchte ta in feestmiel en fen geurige ranken biskûle, brette
de bûnte specht op in fol tal aeijen yn ’t holle fen in stamme. Dy stie
deun by ’t hûs, in âld boekebeam wie ’t. It lette de fûgel net, hwent
it folk dêrre liet him betien, al woe hy ek twaris briede, hja scoene
him net forbâlje. Heech yn ’e beam, der rûzde somwilen de snjitterige
rein, efkes stil, efkes wiet en nou skynde de moanne wer. Lysbeth
toffele nei de hutte ta to fjûrbistopjen, Wobbe skoatele de útdoar.
Foppe-om wie al lang wer foart, lyts yn inoar dûkt mantsje op ’e hege
seas seagen se him weiwirden det út nei de Hamster bûrren, op ’e joun
wol feiliger paed as dy iensume heide.
Roanes siet op syn âld plak foar de hird, nou kâld en de plaet en it
koperen hirdtsje moai oppoetst en in pronk fen in readkoperen greate
tsjettel oan ’t hael. It skoarstienkleed roek fen stisel en de hiele
keamer fen terpentyn. Hy helle syn pypke ris út de bûs en stie yn
bistân. De toeback lei oars al foar him.... in folle pûdde bêste
Jouwste hearebaei.... mar joech ’t einliks wol pas hjir to smoken?
Stadich, hiel lytse snúfkes twisken tûmme en finger, bigoan ’r de piip
den dochs mar to stopjen. Wolmoet snjitte der noch efkes út, ticht by
him lâns, hy hearde it fortrietlik gejammer fen ’e kofjemounle yn ’t
foarhús en gepraet yn ’e molkenkeamer. Syn eagen wykten net fen ’e doar
en by ’t ynkommen seach ’r hjar fol en great mei ljeave, twingerige
langstme oan. Hja glimke jongfammige bidêsd tsjin him, wylt hja it
tinnene kofjekantsje op it komfoarke sette en de brune klontsjes yn ’e
glêzene klontsjepot der neist en de Dimter koeke.
En do siet se, in lytse prinsesse, op hjar troan, al wie ’t ek mar in
knopkestoel en der in kaffen kjessen op. Ho gau wie ’r by hjar....! ho
swiet de earste swiete pea....!
De stoeltsjeklok roan as in hirddraver.... d’ûren kopketûmmelen,
gnizerige kwajonges, inoar foarby. Roanes hie net folle to keap.... hy
triûwke en patte syn lytse pop al mar oan en as se hjar ris efkes út
syn earms loswynde, den hâldde ’r dochs hjar hantsjes yn syn greate
brunen.
„Ik kin dy net wer misse, Wolmoet,” sei ’r optlêst hiel stadich en
sunich. „Strak ansens komt de simmer en de haeijing.... den scil ik
dochs in skoft net komme kinne.... En ik kin net sûnder dy.... Ho scoe
’t nou moatte?”
Hja sei neat, siet, de hânnen yn sines en ’t lytse kopke tsjin syn
skouder oan, stil foar hjar út to sjen. „Sa ’s dû dochste, is ’t my
goed,” sei hja optlêst, as in syke sa sêft. Yn ’e greate keamer wie ’t
as gefluster.
„Pop!” sei ’r en loek hjar wer ticht tsjin him oan....” „En as ik nou
ris sei, om takommende Maeije to trouwen, hwet scoest den sizze?” en yn
syn moai djip lûd, suver as in sulveren klok, reaunte in trilling fen
twivel. Al hope ’r sont tiiden, al leauwde ’r sont in set, och, al syn
lok hinge optheden as in lytse sulveren kûgel to soeijen boppe in
djippe swarte kolke fen leed.... En it lot boarte ’r mei, boarte mei
him en syn ljeafde. Hokker kant út, jong minskebern.... in flimende
smert ef in jubeljende freugd....?
Hja nussele hjar tige ticht tsjin him oan, deun neist him flustere se:
„Det scoe my ek goed wêze, Roanes....”
Yn ’e foarmoarn gyng hy nei hûs.... de stille paden del nei Eastemar.
De beammen dripten noch nei, mar it reinde net mear en alles roek
oeribele swiet, krekt as hie de hiele wrâld syn kostlikste geuren
biwarre for krekt dizze nacht. De lânnen fol blommen geuren, de
hagebeammen op ’e diken, de wylde roaskes yn ’e sleatswallen en by in
iensum boerehûs stie in âlde kastanje yn folle bloei. De jonge, bliide
moarn waerde warber yn ’t Easten en in sêfte roazereade skimer trille
oer ’e loft, al fierder en fierder teante ’r, ont it hiele Easten as in
blom yn ’t roazereade iepen bloeide. En derfoar.... en ek gjin inkelde
beam mear, stie allinne dy iene kastanjebeam en bloeide.
Tûzenris bloeide ’r, tûzenris de jonge maitiid droech ’r op syn swiere
âlde tokken.
Roanes Gearts bleau in amerij stean en preau syn skiente en liet de
heugenisse hjir oan stilwei sinke as in sulverstien yn ’e djipten fen
syn optheden o sa ontfankelik gemoed. Ho ’n dei, ho ’n nacht....! De
pilgrimsreize fen ’e minske, hwet in hearlik, freugderyk paed, hokken
wûnderen geniet it reisgjen togearre al den dei, sa ’s nou syn kenber
foarlân wêze scoe....
Geart skûtmakker hearde syn soan thúskommen. Hy makke krekt
rislewaesje, om fen ’t bêd to gean en ris yn ’t waer to sjen. „Bistû ’t
Roanes?” rôp ’r.
„Ja,” rôp dy werom en de jubel fen it lok lake yn syn swier lûd. Heit
wist genôch.—
De simmer gyng as in jonge, sterke helt syn hastige wegen. De seinen
waerden harre, de stannen foelen, de bynstokken wipten op en del op de
haeiweinen en hâldden sêft fen twang, it bolstjûrige nije hea yn lust
en op in joune yn ’t lêst fen Juny waerden de earste foarkfollen hea yn
’e gollen loege. Ho geurich dy nije risping! ho streksum dy nije
wintertarring! De sinneskyn fen wit hofolle sinneskyndagen wie der
yn.... de swiete balsemrook fen millioenen blommen, de stille seine fen
net to tellen reindrippen.... de soeijing fen wit hofolle streakjende
wyntwirren, tantsjende om siedtsjes falle to litten for it kommende
jier, det nou syn tried al spoan twisken it wêzende en it kommende.
Natuer koe ommers gjin stilstân.... dizze mem hjar flitige hân koe gjin
hjeljoun....
De haeijing wie krekt dien, do brocht de biisjager de tynge bylâns, it
Geregte fen Achtkarspelen scoe sitting hâlde yn ’e Hamster tsjerke to
boete-opfandeljen.—Nou kin ’t den oan ’t strûpen takomme”—, sei Bindert
Japiks stoef. „Hwet seistû, Anty?”
„Sa lang as ik myn seis jonges noch mar om my hinne ha, siz ik neat,”
andere dy.
Bindert Japiks bigriep de wink.... der foel gjin wird mear yn ’e
húshâlding oer dizze saek.
En de middeis fen ’e 27ste July 1797 trieken se allegear nei de Hamster
tsjerke ta. Der sieten Keuning, Geuke Ljibbes en fen der Kooij al yn ’t
fjouwerkant, goed forsegele efter it hekje en in wacht fen fyftich
patriotten der omhinne. ’t Koe ris knipe.... en dea is ’t lêste.
Hjar moaije gloednije faeitonne stie foar ’t weardshús. ’t Koe in nije
wein lije, monsieur Poppéus de Rhé hie biskikke litten en jowe hjar in
forearinge fen elkmis fiifhûndert goune, omt se sa goed de skildigen by
de kraech krige hiene en de wapens ynlevere. Hússikings hiene se der om
dwaen moatten, net sunich ek en alles útfikeleard ta ’t lytste bytsje
ta. Der scoe noch wol ris in houwdegen oerbliûwe, mar ’t measte wie
binnen. De fette baerch koe net mear wrotte, hy wie foargoed ringe en
hoechde nou allinne mar mear slachte to wirden, om ’t smoar der út to
snijen.
De tsjerke wie al fol binaud en démoedich folk, do kaem Bindert Japiks
Cloosterman, earste tsjerkfâld fen Droegeham en ’t Bouwekleaster der
oanstappen.... syn seis jonges efter him oan.
„Hwet moatte dy lytsen?” sei de hounegiseler by de doar en wiisde nei
Nanne en Anne, beukers fen trettsjin en alve jier.
„Mei,” sei Bindert Japiks stoef.
„Mar it binn’ noch mar bern mei jou wolnimmen. Der kin in hiele
forsteuring fen komme,” abbeleare de hounegiseler der yin, de eagen den
wer skean op Bindert Japiks, den wer skean op ’e hearen yn ’t
fjouwerkant. Hy waerde der hjit fen.
„Dû kinst nei de ljue der ta gean en freegje, ast dy net bitrouwst,”
sei Bindert Japiks koartwei en bleau yn ’e tsjerkedoar stean mei ’t
gesicht op ’t fjouwerkant. De hounegiseler hipte nei de hearen.
„Heit!” flustere Ritske.
„Stil nou,” hjitte Bindert Japiks him. „Harkje en swij, det jimm’
letter witte, hwet der hjoed bart bern.”
„De hearen sizze, lytse bern wirde hjoed keard. It is gjin preek, mar
in forgearring fen ’e hearen patriotten.”
„Bliûw hjir mar efkes stean, bern en harkje nau ta, hwet ik nou fierder
siz,” sei Bindert Japiks en gyng lykme allinne yn ’e tsjerke op. Ast
koe, o ast koe, moast dy Keuning pyk set wirde!
„Meije dy bern deryn as net?” frege ’r bidaerd-wei oan Keuning, mar syn
bloed, det sear.
„Né,” sei Keuning sneuterjende wei, „’t is nou gjin gefimel fen sa ’n
doomné hjoed, ’t is in gearkomste fen it Frânske gesach, om de
oproerlingen boete bitelje to litten. Witt’ jy det noch net iens, man?”
Guont gniisden, guont, dy-t Bindert Japiks koene, fleagen oerein om as
de need oan ’e man kaem, him to helpen. De wacht hie de hân al oan de
houwdegen, fyftich skerpe wapens scoene der den dochs wol oarder yn
hâlde kinne, tocht hjar.
Stadich gyng Bindert Japiks noch mear foarút, nei ’t fjouwerkant ta.
Hja stiene nou lyk foar inoar oer, de deadsfijannen. Keuning waerde al
hwet wyt om ’e noas.... it wie him oandroegen fen Banjer, it koe hjir
hjoed wol ris rare nuten krêkje en al hie ’r noch sa ’n wapene folk om
him hinne, min wist net, hwer in razene kearel ta yn steat wie en ien
kûgel is der mar nedich for ien hert.... mar hy skoarre himsels ta
forset en knypte de lippen stiif op inoar.
„Dy bern net deryn, Wybren Keuning?” frege Bindert Japiks nou sa lûd,
det it klonk oer ’e tsjerke.
„Né! siz ik ommers!” andere Keuning breinroer.
„Den der allegear mar út!” rôp Bindert Japiks. „Ik as preases
tsjerkfâld wol jimm’ hjir net mear ha. Hwer ’s jimm’ tastimming?! Derút
en fluch in bytsje. Staet en tsjerke binn’ nou skaet.... dû hast hjir
neat mear to sizzen, jongkje. To gau, gien yn ’e faeitonne sitten en
rop der de ljue by inoar....”
It wie in smoarhjitte dei.... en Keuning siet ek ljeaver yn ’t skaed.
„O dû divel!” flokte ’r.
„’t Is altyd kamp en noait woan,” gniiske Bindert Japiks koeltsjes, „as
twisken ús de hotte de file rekket, nou?”
It folk wie oerein flein en stie der stil nei to harkjen, de
Oranjemannen forknypten hjar for wille. Bindert stie him, dy wie tsjin
him, de tyran opwoeksen, woan mei glâns de felle wraksel fen man tsjin
man.
Bindert Japiks wonk.
Stadich kamen syn jonges yn tsjerke, Wytse, de âldste, tweintich jier
foarop, Anne, de lytste alve jier efteroan. Saûndersom gyngen se yn ien
fen ’e hokjes sitten, lyk foar de preekstoel oer.
It slachtsjen bigoan. Earst waerde oplêzen, hwet de getugen sein hiene,
dy-t by Hotze Jehannes, keslein to Stynsgea de 14e fen Maertmoanne
getúgd hiene, hwet se al sa wisten: it jaen fen wapens oan al det folk
fen ’e Pein en guont fen ’e Ham, it hâlden fen oproerige forgearrings
by nacht en by dei, it klippen fen ’e klokken, it oerhelje wollen ta dy
forflokte Oranjepartij, it oanstean en de twingerij om mei to dwaen oan
it Collumer oproer, it wêzen by en it fechten foar de poarten fen
Dockum en do waerde it relaes fen nammen fen ’e Ham oplêzen, fiif en
fyftich.
Gjerrit en Marten Clases, de heechsten hearden hjar nammen en de
boeten,[4] de alderheechsten: sauntich goune en hja gyngen nei foaren
en telden de sulveren munte út op ’e tafel, dy-t yn ’t tsjerkepaed
stie, rychje by rychje, soarte by soarte, netsjes foar Geuke Ljibbes,
nou hjoed safolle as skathâlder.
[4] De list fen ’e nammen en boeten efter yn it boek.
„Ik woe wol, det dyn kop rôlle as dy fen Jan Binnes! Bistû in kearel?
Bistû in Fries? Fen dy hie ’k noait net sok gemiens tocht!” biet Marten
Clases him ta.
Geuke Ljibbes sei neat. Hy sloech de eagen foardel. De tiid kaem him yn
’t sin, do-t hy en Marten Clases maten wierne.... en nou.... nou
forflokte ’r him!
In oar kaem en noch ien, noch ien, alle fiif en fyftich, it fette smoar
fen it oergearre jild foel yn ’e panne om raend to wirden ta eare en
bifestiging fen it Bataefske gesach. It folk seach nei Bindert Japiks:
scill’ wy him oanfleane en meitsje him fen kant? Hy fielde, ien wink en
de tsjerke, it hûs fen syn God, scoe ûnthillige wirde ta in
moardplak.... It barnde op ’e neil.... hy fielde it sinzjende fjûr
smeulen yn ’e onstjûre herten.
It dûrre gâns in skoft, eart al de mannen hjar penningkje offere hiene.
Optlêst kaem ’t noch sa fier, in stik ef acht moasten nei hûs en helje
jild, sa ’n kaptael hiene se net op rekkene.
Ien amerij wie ’t stil yn tsjerke. Do gyng der ien oerein, greate
Gjerrit de foarsjonger wie ’t en dy sei: „Wy binne hjir yn tsjerke, yn
ús Heare God syn timpel, it past ús yn dizze slimme omstannichheden,
det wy in psalm lêze. Sjongen jowt gjin foech optheden. Scoe ’t mei ’t
wolnimmen fen doomné wêze?”
„Doomné is der net.”
„Ast den mei ’t wolnimmen fen Bindert Japiks en dy en de tsjerkerie
is....?”
„Jawisse!” rôpen se as ien man. En hy brocht hjar it boadskip fen ’e
fjouwer en njuggentichste Psalm.
Keuning siet to rideljen op ’e bank, hy koe him net forwarre en moast
it mar mei oanhearre, det onnoazele gefimel fen dy domme âlderwetske
boer út in âld boek fen ’e joaden.... Ho hate ’r det Boek! ho hate ’r
alles, hwet christen hjitte!
De neimiddeisinne skynde al leger ta de tsjerke yn, do kaem
Bouwekleaster en ’e Pein oan bar.
„Heit, scil ’k strak ansens nei hûs en helje jild?” sei Wytse en loek
him oan ’e jas.
„Still” andere Bindert Japiks. „Sangerje my net om ’e earen....”
Wybren Keuning, tûk op ’e sege, nou ’t hy earst ’n tobekset hawn hie,
kaem mei fen der Kooij út it fjouwerkant wei en gyng neist Geuke
Ljibbes sitten. De soldaten deun efter him. Nou scoe de bûter jild
jilde, net sunich ek. Hie ’r Bindert Japiks, dy greatste dogeneat fen
in Prinsman, net yn hânnen om him to rûppeljen, om him to strûpen oan
’e baeitsjeknopen ta? En forwarre koe hy him net.
„Tymen Hindriks fen ’t Bouwekleaster: fiif en tweintich goune,” lies de
opropper, in soan fen Hotze Jehannes, de Stynsgeäer keslein.
„Eelke Rommerts fyftich goune.” Stadich stapten de mantsjes, tige
foraltereare nei de tafel en skodden de pong út, ducaten, gounen en
fijfjes, inkelde âlde goudstikjes, fen heit op soan forerfd, rôllen der
út. Der gyng it.... foargoed.... Noait seagen se miskien wer twa
goudstikken by inoar. It wie hertebloed....
„Harkje en wêz nou op jimm’ openst,” flustere Bindert Japiks en sette
syn lytste jonge, dy-t noch mar kwalik oer ’e bank sjen koe, op ’e
knibbel.
„Bindert Japiks Cloosterman fen ’t Bouwekleaster,” rôp dy langramige
jonge fen in Hotze.
„Presint,” sei dy. „Hofolle krijst?”
„Trijetûzen goune.”
De hiele tsjerke wie stom slein. Nimmen sei in wird. Allegear hiene se
de eagen op Bindert Japiks. Trijetûzen goune! in great kaptael! Min
koft der fjirtich fen de âlderbêste bisten for ef in pleats fen hûndert
pounsmiet lân! Nimmen hie ea noch safolle jild by inoar sjoen.
Langlêsten wie syn boete en dy fen in pear oaren noch net bikend en
derom net foarlêzen, hja bigriepen it nou, it wie in foefje fen
Keuning, om de Oranjemannen it mes op ’e kiel to setten, hwent de boete
moast foartdaedliken yn goede munte bitelle wirde, oars waerd der
bislach op alles lei. Sa woé monsieur Poppéus de Rhé it.
Ho scoe dit komme? Mennichien briek it klamme swit út. Scoe Keuning
Bindert Japiks dochs noch lyts man krije?
De tsjerkedoar fleach op en Jean, de greatfeint fen Bindert Japiks
seach om ’e hoeke.
„Bring se mar,” rôp Bindert Japiks. En hy kroade it jild by sekfollen
ta de tsjerke yn. Ho griisde it de minsken oan! guont koene it gûlen
hast net litte en noch folle minder it flokken. Dy moast wol in bult
mei Oranje op hawwe, om sa koelbloedich sa ’n kaptael ôfstean to
kinnen. Scoe min dy Keuning net nei de strôt fleane?
Bindert Japiks diich neat fen dit alles. De sekken stiene kreaswei yn
in rige yn ’t middenpaed fen ’e tsjerke, lyk foar de tafel. „Noch
mear?” sei Jean mei in lyts binaud lûd.
„Nim de oaren mar wer mei nei hûs. Siz mar tsjin de frou, der wie krekt
tûzen goune tofolle en det ik ansens thús kom.”
„Bêstich,” sei Jean en kroade stadich syn wegen.—
Bindert Japiks seach ris om him hinne, neat as binaude ef forlitsene
troanjes fol haet en bitterheit. In inkelden patriot gniisde him út, it
maelde him net. Noait wirdt min oerriden fen in karosse, mar meast fen
in dongwein tocht ’r greatsk en hy gyng, de holle heech en de nekke
stiif, út de bank nei de sekken ta en snie se ien foar ien los. Der
rôllen se, de goudene en ’e sulveren munten lyk foar de foetten fen
Keuning en fen der Kooij.
„Der is net by oplêzen yn hânnen,” sei ’r lûd, „en derom, klau se fen
de groun, as jimm’ se ha wolle. En nou mannen.... ien wird. Dy-t it
noch mei him hâldt, hwer wy nou hjoed sa om straft wirde, giet oerein
as ik en myn bern en jowe him noch stilswijend de eare, dy-t him
takomt.”
Alle ljue stiene, bihalven den de trije man patriotten.
„Der op ’e groun leit in hiel kaptael. Sjogge jimm’ det?”
„Ja!” rôpen se as ien man.
„Wit den, ik jow it út de folle ljeafde fen myn hert for myn Souverein.
Ik hoopje, hy scil noch ienkear werom komme by ús en de Heare meij him
biskermje en al syn fijannen fornietigje. Amen.”
Greatsk joech ’r him nei de útdoar. Dy hiele joune kaem nimmen him mear
to sjen. Hy wie it lân útgien, om allinne to wêzen yn ’e stille natuer,
him sa ljeaf, allinne yn ’t selskip fen syn tinsen. Wie de priis
altomets to heech? O né! it libben scoe ’r jaen kind ha for de Oranje’s
en yn de Oranje’s for syn gelove. Hwet wie it jild? In ripe apel fen in
beam. In oar hat him set.... in oar hat him snoeid, wer in oar hat him
bloeijen sjoen en de alderlêste, dy-t selst gjin weet mear hat fen syn
earste innich forgroeijen mei de groun, dy tept syn fruchten.
Hwet wie it jild? In kiste en in hinnekleed kostet gjin kaptael en oars
wirdt de deade ek al neat meijown....
En hy koe dy joune, wylt der weagen fen grimmitigens en lilkens oer syn
herte bolderen as in onstjûre sé, dochs de dei noch seinje, hwer hy
hjoed sá swier om biboete wie. Noch ris wer der op oanstien ta ienselde
died, ta ienselde stryd, syn biidwird scoe it bliûwe: For Fryslân en
for Oranje nou en for altyd!—
Hwet joech dit spul yn tsjerke dy deis in opskûrring yn ’t doarp! Lang
om let rekke it boetebiteljen dien.... permantich stapten Wybren
Keuning en syn kornuten, op in distânzje folge fen de soldaten, wer nei
de harbarge ta, der se hjar in jounmiel sette lieten, bisproeike fen
mennich flesfol bêste âlde wyn. Der foel hjar in stien fen ’t hert....
it jild wie binnen en net in hier op ’e holle krinkt. En det sei hwet.
It wie hjir yn it hart fen it oproerigste diel fen Fryslân en dochs! ho
stil en dimmen hiene se hjar de wolle ôfskeare litten! Allinne dy
Bindert Japiks moast wer roet yn ’t iten smite.... as dy ris ûnder de
griene seaden fen ’t Bouwekleasterhôf lei, hwet scoe me det in rêst
jaen!
Nou wierne se keal—hy ek! hune Keuning sunich tsjin Geuke Ljibbes,—nou
scoene se wol gjin oanstryd wer krije en stekke de hoarnen yn ’e wâl.
Geuke nikte, hy hie krekt de geve tosken yn in swinemaech fol krinten
en koe deswegen mei fetsoen it swijen derta dwaen, howol yn syn
hert....? jonge, jonge! it hie him dochs oangriisd, ho-t de minsken
hjar lytse sparduitsjes skriemende neiseagen. Hird man op in weak
tsiis, birouwde him einliks syn baentsje al en nou kaem itselde noch yn
’e Koaten, der sa ’n sauntich ûnder ’t mes moasten, Optwizel mei
njuggentich, Bûtenpost mei ien en njuggentich, Surhusum, Surhusterfean
en Stynsgea ek elts noch mei in poarsje.
Sjeder, hy woe wol, det hy him der útwine koe, sá woe hy net langer. As
’t der op oankaem, wie ’t dochs fen syn folk, ja syn bloed! dy-t se der
tramtearren as wierne it slaven en gjin frije Friezen mear en as dit de
dieden wierne fen ’e Frânsken, sa mei jubel fen ’e Bataefske
regearringsljue ynhelle ûnder ’t geraes fen Frijheit, Lykheit en
Broerskippelykheit, den wierne dy dieden yn syn eagen min, sjeder....!
En al wie ’t den ek monsieur fen Rhé sels, der hy him tsjin fordedigje
moast, stilhâlde scoe ’r him net!
Oanfjurre fen ’e wyn, bigoanen hy en Keuning der optlêst om to kreauwen
en det bôze sa oan, det Keuning rekke allinne foart yn ’e faeitonne, in
stik ef hwet Frânsken to „peerde” efter him oan’ ta biskerming, hwent
hy wie sa bang as in mûs en wakker yn noed om syn skoane trijtûzen en
fiifhûndert en fiif goune,[5] de greate bút fen dizze iene dei. De
minsken, dy-t him foarby riden seagen, skodden de fûsten yen him, it
lette him net. Dy-t lêst laket, laket bêst.... en hy hie it woan, al
hie it knypt. Hy scoe syn bêst dwaen, om Fryslân lyts en platbûsich to
krijen en as ’r den ta lean it ris bringe koe ta maire fen ’t
Collumerlân, in baentsje, det yntkoart ynsteld wirde scoe—wie det net
in prachtige kroan op dit syn wirk? Wie det net it plak, hwer hy troch
syn formogens, syn skranderheit hearde?
[5] Nou distiids ûngefear tsjientûzen goune.
Geuke Ljibbes gyng nei hûs, yn ’e prakkesaesje wei, de holle
foardel.... „Bistû in kearel, bistû in Fries?” hearde ’r alwei sizzen.
It makke him mâl.... hy rekke der suver fen út ’e liken. Wie ’r hjoed
net towekker skodde op in hirdhânnige menear? Hy bigoan nou einliks to
biseffen, hwer it om gyng. Al dy moaije wirden, al dy leidige
praetsjes, wierne nearne oars om, as de ljue sân yn ’e eagen to
struijen.... Fryslân moast forgean, weiwirde, eft it nea bistien hie.
Frânsk syn seden. Frânsk syn regear, rede syn gelove en syn skoane
jild, in roof for de frjemdling!
Mar det scoe noait wer barre, hy scoe net wer hândiedich oan det
útpûlkjen wêze. It snie him troch syn hert, krekt as stitsen se der mei
skerpe messen yn.
Yn ’e foarnacht kaem de kjers der by op en in nije goezzefearren pinne
waerde oanlei en hy skreau Keuning mei in wirdmennich, det hy Geuke
Ljibbes der gjin sin wer oan hie, noch ris wer as in beul der by to
sitten, as de minsken de nekslach jown waerde. It bloed fen Jan Binnes
hie hy lokkich net op syn gewisse, mar de triennen en de forflokkings
fen oaren woe hy ek frij fen wêze. Derom winske hy ontslein to wirden
fen syn affysje.
Sá stoar de patriot yn Geuke Ljibbes.... hy waerde wer in Fries.