De klokken letten.... hja gyngen ’t Heech op nei de Tsjerkstriette en
steatlik rûzde mefrou Ripperda, breed fen in mennichte stiifsidene
rokken, ta de tsjerke yn, neiteante fen Doedte, hiel jong, hiel
famkeëftich efter hjar oan. Durk koster kaem mei hasten oandraven en
droech hjar ’t readdemasten kjessen mei ’t wapen nei en slute mei in
bult strykaesjes it hokje. In fêst sit wie ’t. Geslachten fen
Ripperda’s hiene hjir út wei nei de prekers harke, mennich-ien fen
hjarren lei ta stôf formôge nou yn dizze wijde groun. Pake hie Doedt de
skiednisboeken wol ris jown to lêzen.... ho blierke den hjar each, as
se aloan wer diselde ljeave namme foun, dy-t hja ommers ek droech. Fen
hjar moed fortelden se en fen hjar trou, fen ’e fiere reizen, dy-t se
dien en ’e skinkingen, dy-t se jown hiene oan kleasters en tsjerken en
einliks, den waerde hy net mear noemeneare. De skiednis skreau mei in
nije pinne de nije namme: de soan, de erfnamme.
Mefrou Ripperda stompte hjar oan: dreame Doedte? Sjoch, der wie ommers
Elske Baerdt, Elske mei in kyps mei in luifeltsje en der roazen ûnder
út en ek al kielbânnen en minhear Falentijn, hiel deftich, in âld
patriciër yn ’t swart lekken, en Bet en Jehannes.
Doedte seach op en liet de kleare onskildige eagen fol wiis fornim oer
’e tsjerke gean. It oargel sette yn.... ho brûzden nou de toanen as in
liet fol wijinge troch de rûmte.... ho song de fuga fen Bach mei lûd en
wjerlûd yn hearlikheit.... Stadich kaem minhear Falentijn it naue
paedtsje lâns op hjar yn.... as sulver syn snikwyt hier, hiel donker en
earnstich syn eagen, selst do-t ’r mei in djippe bûging mefrou Ripperda
hjar hokje foarbygyng. Deun efter him gyng syn soan. Doedte seach him
en hy hjar.... ef einliks ek net mear, hwent der kaem in flueske foar
hjar eagen en in wûndre, nije fieling binaem hjar op itselde stuit
suver it omtinken. It wie sa frjemd.... it gyng sa gau.... hja bûgde
hjar kopke foardel en do-t se efkes letter wer opseach, wie hy weiwaen
en François Falentijn siet yn ’t fjouwerkant en lies yn syn Bibel.
Hwet wierne de wirden fen ’e preker dy moarne tapaslik op earnst fen ’e
tiiden. Hy hie ’t oer ’e saun en fyftichste Psalm en hûnderten fielden
de eangstme fen in David nei en hopen as hy op in blide útkomste. Dy
scoe ek wol wer komme for ’t heitelân, mar hofolle triennen, scoene der
earst noch skriemd wirde moatte, miskien hofolle kostlike libbens
opoffere oan ’e frjemdling, dy-t as in wrede meander alles ta him
bigoan to nimmen, hwet mar waerde hie.
Hwet dit jier noch jaen scoe, it lei noch as in sluten boek, mar it
memmehert fen mefrou Ripperda, o! de ljeafde fielt sa fyn!.... bineare
in druk, hja wist sels net ho.... Alle dagen brochten nijs.... de
patriotte-partij woan by den dei, spriek óp, makke him ta man en dy-t
to mûlryp wie en doarst him to ûnderstean en sizze hjarren it mannuael
op.... welnou, de Blokhúsdoarren wierne willich, om op to gean. Den
waerden de kraeijers wol njúd.... hiel stil selst, hwent de boal syn
hânnen wierne ek rap en inkelde patriotten fielden in danigen oanstryd,
om nou-t hja guont fen ’e tsjinpartij yn hânnen hiene as de kat de mûs,
dy ek ris fiele to litten, ho-t in giseling smakke ef ’t brânmark, det
hjar sels hjar libben lang skeinde.
Inkele greateljues huzen, dy hjar lûken bleauwne mar ticht, sa ’s ’t
hjitte wierne hja noch nei de simmerwenten ta, mar de ekstraposten,
dy-t by nacht en ûntiid de hearrewei lâns jagen nei de Limmer ta,
wisten ’r wol mear fen. Oer ’e Sudersé, nei Amsterdam en den for in
pong mei dukaten nei Ingelân ta. Der wierne se tominsen feilich.
Tongersdei yn ’e foarnacht kaem sa fen Asbeck[2] ek noch to hjarres,
reisfeardich, in wolbiredt jongkearel, dy-t it bloed ek hjit waen wie
by ’t sjen fen safolle ûnrjucht en dy-t nou de wyk spylje moast en
ringen ek! It barnde op ’e neil.... de Freede sneupten de gens d’armes
by hjarres al ’t hûs nei, as ’r der ek wie. Mar hy sylde al lang foar
in moaije Easterkoelte ôf oer ’e Sudersé en dreau nou licht al op
Ingelân oan, tocht mefrou Ripperda bliid en helle hjar alles noch ris
wer foar ’e geest, ho-t ’r as jongkje ta hjarres kaem mei de swarte
eachjes hiel blier yn ’t smelle antlit, as Ryklef en hy yn ’e âld
bijestâl gyngen to boartsjen en hja se elk in apel meijoech, en letter
de opslûpen jonge op de greate brune merje, der ’r as in lytse prins op
oandraven kaem, it prûkje o sa wyt ûnder ’t steekje en de meagere brune
jongeshals hiel lang út it tichtknope jaske. Nou wie ’r great, syn
earste died hie forset west tsjin ’t gesach. Det scoe him dûken leare!
ho spotsk lake ’r! hy gyng. En ho lang scoe ’t dûrje, eart ’r werom
kaem? Scoe ’r ea werom komme en sitte mei hjar om ’e hird en skake mei
Ryklef om in fijfje?
[2] Gerrit Ferdinand baron fen Asbeck, berne de 30e fen Septimber op
Oenemastate to Wirdum. Fen 1789–1795 ritmaster yn Syn Trochloftige
Heechheits liifregiment Oranje-Fryslân. Fluchte yn 1795, kaem werom yn
1809, waerd do ketierdrost fen Ljouwert, letter maire op ’t Ammelân.
Yn 1813 commandant fen ’e nationale Garde yn Fryslân. Stoar de 4e fen
April 1836.
En ynienen fleach ’t hjar oan!.... as Ryklef sa ek ris gyng.... hja
scoe ’t bistjerre! Hja koe him net misse, det lêste bern fen hjar
ljeafde! Hja wist it, hy wie like goed as fen Asbeck in hjitholligen
jongkearel, fol jong fjûr, dy-t miende izer mei hânnen brekke to kinnen
en yn ’t bisef fen syn jonge kreft wol de heechste bolwirken doarst to
bistoarmjen.
Hja skrandere hjar âlde eagen op.... hwer siet ’r? Hy wie in trou
tsjerkgonger.... mar ho-t se nou ek kúrde, hja miste him op ’e krêke,
hwer se syn moai manlik antlit oars altyd gau yn ’t fesier hie, de
riddersman, dy-t der him útkipte ûnder gewoane folk. Scoe der fen ’e
moarn thús bleauwn wêze? Hjar tinsen bleauwne der net oan hingjen, wylt
it lêste sjongen bigoan, speurde se de nijtsjes op ûnder it
tsjerkefolk.... joech nau acht, hwaens sitten leech wierne en hwa-t de
djûrste doek om hie en de bûntste kyps op en ynienen markbite se
minhear fen Rhé. It loerdige yn syn eagen trof hjar as in
wjerljochtslach. Hwet woe ’r? Hja koe him net daeije.... út noch yn
net.... Sette det folk Ryklef net altyd de foet dwars?
Anne hiene se him ûntfytmanne en mefrou Ripperda suchte.... o Ryklef
wie dodestiids wylde wegen gien! wit, hwet se nou wer útfounen! It wie
’t ivige gewraksel fen twa autocraten yn ien lytse stêd, elts foar oar
skripte, om nûmmer ien to bliûwen, hja, de Ripperda’s wierne it troch
hjar adel en de fen Rhé’s troch hjar ynfloed, dy-t tsjinwirdich groeide
mei skoaten as in ienjierrige sinneblom.
Hja wie stil ûnder ’t nei hûs gean.... en Doedt waerd’ fen ’e
weromstuit ek swijgsum. By hjar thússes founen se in hiel gearset om ’e
roune tafel, allegear Oranje tagedien en heit yn ’t foarmidden. De post
wie oankaem, in hiel feest! de nijste tynge fen ’e bûtewrâld, mar
fensels, der wie al wer in wike oer forroan oer ’t lêste nijs. Der stie
’t, brieven fol, de steile letters bidaerd wei delskreauwn mei de
wolforsniene goezzefearrene pinne en oertocht ûnder ’t smoken fen in
pypfol hearebaei, mar o! min hearde ’r de neiboldering yn fen ’e swiere
seën, dy-t der yn ’e frjemdte gyngen!
Minhear Viersen lei ’t mei de hânnen út, hy wie in biweechlik man, sims
diich ’r suver joadich, tocht mefrou Ripperda en syn swarte eagen koene
as gitkralen glinsterje yn ’t djip fen ’e kassen. Hopperus, Anne hjar
omke, stie der by, as gyng ’t him allegear net oan.... en dochs wie
nimmen sa fel gebeten op ’e Frânsken as krekt hy, hy scoe Popke ’t fjûr
noch wol ris neijernôch oan ’e teannen lizze kinne, as ’r Anne net goed
bihânnele. En den siet der noch stil yn in hoekje, och min seach him
suver oer ’e holle: Willem fen Heemstra,[3] hiel blond, hiel tear....
stil. Greater contrast as Ryklef en hy wie der net. Beide jong, beide
heech fen steat, beide by ’t peerdefolk yn tsjinst fen Oranje, mar yn
aerd en wezen twa útersten....
[3] Willem Hendrik baron fen Heemstra, berne 1779, naem de flucht yn
1797 nei Ingelân ta. Letter yn ’e brigade fen ’e Prins fen Oranje op
it eilân Wight. Kaem yn 1803 werom, waerde yn 1809 commisaris fen ’e
forponding yn Collum en yn 1813 maire fen Aldwâld. Letter grytman fen
Collumerlan en lid fen ’e Steaten fen Fryslân. Stoarn to Ljouwert 30
Decimber 1826.
En beppe seach Willem en Doedte al togearre, jonge bern, dy-t de wrâld
yngean scille as nei in great feest.
De manljue praetten en diene de hiele middei.... do-t Ryklef ynkaem,
hearde se wol, gyng de doar op ’t slot. It waerde binaude stil yn ’e
hûs.... krekt as sette in swiere hân in domper op al it lûd en hime det
nou hertstochtelik yn smoarde klanken syn leed út. It waer waerde ek
wer minder.... der kaem in hjerstrein út it Westen oanstoarmjen en
sloech mei wrede fûsten tsjin ’e glêzen. Doedt en hja sieten nou yn ’t
seal en hiene de laden útskouwd fen ’e greate kast en snuffelen yn ’t
âld moaijs. Doedt, trinten jong ding, stie der pauwich by to sjen,
paste den in kettinkje om ’t blanke halske ef liet in stringkje pearels
troch de fingers glide en aeide der oer mei hjar waerme, teare
fingerkes.
„Ast dit joun ris omdychst,” sei beppe en hâldde in fyn gouden
kettinkje foar hjar út, der flonkeren trije fjûrreade robinen oan yn in
kranske fen blaue saffieren, seldsume bûnt, kostlike moai. Doedt liet
it hjar omdwaen—as bloeddrippen lei ’t read fen ’e stiennen op ’t
mûtele wyt fen hjar jonge hals. ’t Wyt skittere ’r fen op.
„En dit om ’e hânnen,” en beppe paste hjar de swarte fewieltsjes om,
sluten mei jewielene gaspkes.
„En hwet yn ’t hier?” frege Doedt. Dy wankele toer, it wie in hiel
krewei, om dy yn ’e balans to hâlden, al siet der ek in hiel fûgelnest
fen izertried yn.
„Ryklef-om scil ek noch wol in donkre roas ha for dy en oars.... nou
den mar neat,” ornearre beppe. Sierden jonkheit en sounens hjar net?
Hjar blonde, leeljeblanke moaijens hie nin oare sier fennoaden.
En beppe sels klaeide hjar dy joune oan, dy joune fen hjar earste
feest, hinge hjar ’t swartkanten oerrokje oer ’t wytsiden ûnderrokje en
knope hjar ’t leech utsniene wytsiden spinserke ticht. Ho blank kamen
hjar skouderkes der út, it dounsene halske, hwer de robinen om
flonkeren!
Earnstich, hast yn foarstlike prael, kaem Ryklef-om hjar op ’e side en
naem hjar mei nei ’t brede finsterbank ta.
„Gien der nou ris efkes stean, dû”, sei ’r en draeide se sa, det it
felle rea-ljacht fen ’e joun foel op hjar antlit. „Ik moat dy efkes op
’t aldermoaijst sjen, Doedte.... pop!” Det sei ’r sa tear, it fanke
foar him waerde der oars fen en yn freegjende eangstme socht se syn
eagen.
Do lake ’r ynienen! O dy moaije, jonge laeits fen det antlit, sa ’s in
sinnestriel laket oer d’ierde!
En hy bûgde him foaroer en stiek hjar hiel foarsichtich in donkerreade
roas yn ’t hier. Wie ’t forbylding? fielde se syn mûle efkes, hiel
efkes op hjar halske? Mar hy bihearske him foartdaedlik ek wer as in
man, al trille syn herte fen ’e greatste drôfenisse.
Sá rieden se nei de de Witt’s ta. De rein sloech tsjin de rútsjes fen
’e karosse oan.... de lantearnen yn ’e útstoarne strietten slingeren
hinne en wer oan ’e swiere izeren hâldfêsten. Mei gierjende skûrren
jage de wyn en flappen rein swypken op ’e flinten en ’e poellen wetter
yn ’e weinspoaren sidderen yn ’t wiffe lantearneljocht mei sulveren
skimers. In earste hjerstige Sneine, as de smoute binnekeamer wer
wardearre wirdt en it petear by de hird, hwer it earste fjurke
barnt....
Mefrou Ripperda siet lyts en kâld yn in hoekje fen de wein. Eineleas
like hjar ’t ein riden nei de Witt’s ta yn dit needwaer en dochs hearde
se oan ’t flugge klappen fen ’e hynstehoeven op ’e stiennen, de brunen
sûzen deroer. Ryklef siet foar hjar oer, djip yn syn mantel. Wie ’t
tafal? De hânnen fen mem en soan moeten inoar en leine in setsje mei
sêfte triûw hiel innich yn inoar.... Sa ’s by âlds.... moast se ynienen
tinke, do-t ’r noch in jonge wie, in lytse jonge en hjar swijgsum op ’e
skirte kleau yn skimerjoun en hja him sokjes en hoazkes útdiich en ’t
lyts blau-streekjes hansopke oan en him den noch ris hiel memmich
bistoppe, as ’r op bêd lei. Den pakte ’r hjar hân ek sa stiif beet en
lei hjar mar oan to sjen, stilwei, mei syn greate brune eagen al sa
djip earnstich yn ’t bernige antlit. Hja waerde der moilik ûnder....
hjar eagen roanen fol triennen.
De koets stie foar ’t hege parradis fen Gelland de Witte hûs, op ’e ein
fen ’e Tsjerkestriette. De doarren fleagen op en ’t grille ljocht út ’e
gong biit mei feninige gnauwen nei ’t piktsjuster fen ’t foarplein.
Hja wierne de lêsten. Hjir yn ’t seal fierden nin wyn en rein feest,
hjir noade wille en ljocht. Oeral ljocht, sêft fen glâns, op ’e hege
kjersekroan, de lusters oan wjerskanten fen ’e spegel, de greate
koperen blêkers, frolikheit yn ’e eagen fen it jongfolk, det as in
kloftke flinterkes gearhokke yn in hoeke fen ’t seal en niget foun oan
elkoarme en ’e bûnte kleuren fen ’e sidene frouljuesklean, de kleurige
setinen jassen fen ’e manljue, de uniformen, stiif fen goud, jubelen
lûd tsjin it stemmige ikenhout fen ’e lambrisearing en ’e âlde kast en
’t hoekspyn mei lange-Lys stelten.
Ryklef yn syn foarse manlikens, hast in reus ûnder ’e oaren, makke as
de lêste syn compliment foar mefrou de Witt, do gyng hy troch ’t seal,
stadich yn ’t folle bisef fen syn eigen-waerde en socht it jongfolk op
yn ’e hoeke. Der hearde hy nou noch by.... hwa wit, for ho lang. Efkes
gyng der him in skokje troch de lea, miende ’r der net, Anne Hopperus
to sjen! Anne fen Rhé nou, mar och, it wie in útfenhûzerke, in bloun
jong ding as hja, mar nea syn Anne wer. En dertwisken al dy plezierige
minsken yn it frjemde hûs wist ’r hjar ynienen yn ’e heimichheit fen
syn siele by him, sa ’s se him libben-liif nea tichter west hie en
hearde hjar lûd en it sêfte: ja, my.” It wie forgien allegear, dy
moaije simmer, dy greate jeugdljeafde, hwer alles, hwet letter komt,
mar in flau neiskaed fen is en in neibloei. Noait wer de simmerknop....
it stille iepengean fen ’e greate, greate earste roas, der hiel de
kûstring yn leit fen tûzen sinnestrielen en tûzen reindrippen....
Maeijenacht.... Junidei, ja fen it hiele minskene knopjende
maitiidsjier.
Hy wie allinne bleauwn en strak ansens....! O hy woe net tinke, net
neitinke mear en noch folle minder foarút tinke. Dizze joune noch....
dizze iene joun en den....
Hy stie heal yn ’t skaed fen in gerdyn en hearde, ho-t it der bûtendoar
oan wei gyng. De blinen fen ’e efterkeamer stiene noch op—by dei seagen
dy finsters yn ’t smelle eftertún út, oer ’e stedsgreft, it fjild yn,
it hjerstige fjild, hwer de wyn mei rukken omdwaelde en dwaende wie, de
beammen keal to teppen en der it wetter yn ’e sleatten tynde út ’e
oerfolle saden wei. De beammen om ’t bolwirk rûzden, it wetter fen ’e
greft klotste tsjin in skoeiïng oan tichte by ’t tún. In doar
flapte.... it earmoedige piipjen fen ’e rostige knieren teistr’e syn
earen as in klachte yn dy lette stoarmjoun.
In minút twa stie ’r der sa, do joech ’r him wer yn ’t jongfolk, der
alles joleit wie en plaisier en fleur en laeits. De gasten fen ’e de
Witt’s, dy waerden der altyd wakker let en set, ho faken seagen dy
greate seal en opkeamer net sa ’n gearset nei tsjerktiid by kofje en
soezen, der it hiele hûs swietgeurich fen roek....! Ripperda’s wisten
der fen bern ôf oan fen mei to praten en nou Ryklef wer en Doedt, dy
wierne der as eigen bern thús, likegoed as Gelland ta hjarres.
Earst waerde der praet oer ditten en detten, den kamen de piipen oan en
joech de âlderein him om de greate roune tafel oan ’t domenearjen ef
skaken ef praette oer ’e polletyk, hiel wichtich en heallûd yn in
hoekje. De jongerein socht inoar yn ’e opkeamer, dy roan mei twa
trapkes op út it seal wei en seach yn ’t tún út. In great hol fertrek
wie ’t mei in lyts bytsje húsrie en skildere bihang op ’e mûrren, Diana
op ’e jacht en soks. En foar ’e glêzen wyt-sânlopers gerdinen, by-inoar
boun mei read bradlint.
Sá gyng ’t joun ek. Der stie Ryklef foar Bet Falentijn en makke hjar
bliid. Seach ’r net de oare frouljue oer ’e holle en spriek hjar
oan.... En yn moaije jongfammige skrutenens waerd’ se swijgsume bidêsd,
hja, flotte fleurige Bet, oars net op ’t mûltsje fallen en hjar
wûndermoaije eagen bloeiden hiel stadich wiid iepen as donkerfewielene
simmerfioelen en hjar wangkjes waerden fyn roazeread.
Mefrou Falentijn, kleurich en fleurich neist mefrou de Witt, seach it.
Det stie hjar oan! Det bigoan der nei to lykjen! Falentijn moast dy
wevery nou oan kant dwaen.... min koe ommers ’t paed effenje for immen,
dy-t yen hage. En hwet kaptael oangyng, Bet telde mei, nûmmer ien hast.
En mei memmige greatskens skerpe se hjar eagen op en seach nei hjar
fanke, hjar moai fanke fen sauntsjin jier, dy-t alles to baet hie,
jonkheit, sounens, jild en sa sterk stie se yn ’t bisef fen hjar hege
eigen-waerdij, det it der net yn woe by hjar, ho-t it lot de bêste
kansen keare litte kin en de jildpong noait in ieûw lang aloan hingje
lit foar ’t selde hûs.
It waerde in joun, dizze fen Hjerstmoanne 1795, dy-t trije minsken nea
net wer forjitte koene.
It waerde ek de joun, det Jehannes Falentijn en Doedte Ripperda inoar
wer to wird kamen. As in opslûpen fanke hie hy se for ’t lêst sjoen en
nou! nou stie se as in jonge roas to bloeijen yn syn âlde sted, nou
dreau in ûnbikende macht him derhinne.... him, de ûnbikende nei it
ûnbikende, it nije, it frjemde.
Hy kaem let.... hie nys krektsa noch de earste libbensskreau biharke
fen in jong minskebern en de greate earnst fen ’s libbens ljeaf en leed
makke it him earst swier, noch nei in jounpret ta to gean. Mar in
Sneinige, forlittene stimming spûke op syn keamers. Syn kostfrou en de
jonges wierne der út, min fielde nou de stiltme suver.... Hy krige de
fioele en striek heal yn tinsen wei, oer ’e snaren. Mar syn siele wie
der net by—dy ranke mei in nij sprútsel oer in frjemd paed.... In
iensume sykster yn ’e greate wrâld dy-t detjinge siket, hwet hjar de
folsleine ienheit jaen kin.
En hy forklaeide him dochs noch, alhiel yn ’e feestpronk. It wynkleurde
sidene kammisoal mei de hiel lange jaspânnen kaem oan en ’e echt
kantene das mei de greate pearelspjelde foar. Oare skoen waerden yette
opsocht, guont mei greate sidene strikken en goudene gaspen en pasten
wûnderwol om de fynankelige moi lytse foetten, stitsen yn ’e
aldermoaijste sidene hoazzen, dy-t der mar breide waerden fen Falentijn
syn breidsters. De klean sieten om syn kante lea, as se der om getten
wierne en de wynkleur fen ’e jas kleure goed by de donkerens fen antlit
en eagen.
Do gyng ’r heal yn ’e prakkesaesje wei, ris foar de spegel stean en
seach mei opmerksumens syn eigen brún earnstich antlit mei de skerpe
dokterseagen, de greate noas, de mûle, dy-t de swijgsumens ljeaf hie en
dy-t noch noait fen frouljueslippen roerd wie.
Do glimke ’r. Det barde net alle dagen, om yensels sa optuge to
moatten! Mei in hastige ruk wrong ’r syn brede skouders yn ’e wiete
mantel en joech him op in paed troch de stille sted, wiet, wiet! as wie
der in séweach op delstrûze.
It roan al nei tsjienen, do-t ’r de klopper falle liet en de noegjende
waermte en gesellichheit him mei hjar smoutens omearmken. Sa gau as ’r
koe, gyng ’r nei de opkeamer, fol blide forwachtinge, hwet komme scoe.
Ja wol binn’ de paden fen forwachtinge de moaijsten út it hiele
minskelibben to gean! Hy ûnderfoun it nou ek.
It wie him frjemd to moet.... bigoan in minske syn libben den earst by
de ljeafde.... al it oare preludium en droef postludium? det allinne de
kern, de midden hwer alle geestdrift, al it hege, it goede, it
wûnderhearlike út groeide en bloeide as it fine fruchtfleis om in eale
pit, it geheimste wûnder fen in hiele ierde.
De manljue fen ’e Falentijn’s hiene let ljeaf en.... ienris. Hy wist
it. Yn ’e frouljue, Diûke en Bet, streame it bretael-soune bloed fen
mem.... dy wachten net, dy dânsen jong en hastich de ljeafde-dâns,
krekt as mem, dy-t mei achttsjin jier hjar earste jonge widze hie en ’t
nou mei fiif en fjirtich jier noch opnimme koe tsjin in hopen
jongefammen.
Gelland de Witt, de moaije eagen ien skalk, siet foar de pianoforte en
song mei in ljeaf, lyts lûd in boartlike bergerette. It twangbuis fen
’t frânsk régime paste hjar hjir net, mar de frânske kinst yn hjar
fynste, geniaelste utering foun nea de slettene doar, selst hjir yn ’t
Oranje sá oanhankelike hûs boarte it fleurich, loftich sin fen ’e
harderssang. En de famkes tipten by it refrein oan ’e koartmillige
rokjes en dânsen tomûk efkes om ’e tafel hinne, bang, dat immen út ’e
greate keamer it seach.
En heal yn ’e skutte fen in blyn, hiel donker, der seach ’r hjar
ynienen, it boarterke út syn jeugd, nou it famke fen syn forlangst. It
joech him in blide skok yn syn hert. Ho machtich en fel groeide nou
ynienen syn bigearte, nou ’t se los fen ’t ket wie, net mear hâlden fen
it koel bihearske forstân!
Yn hjar jurkje fen gros de Naples stie se lyts en tear neist Ryklef en
de felle reade roas bloeide kleurich yn hjar gouden hier. Mei ien
loaits stie de print fen hjar wêzen-sa-jong-en-moai yn syn
heugenisse.... neat, hwet der letter kaem is yn syn libben, koe dit
byld fordriûwe. Hy seach de glâns fen hjar hier en it lytse earke, det
der heal biskûle efter gyng en ’e blaugrize, hiel ljachte eagen,
kristallich fen gloed en skrander fen útkyk en de reade lippen, der
noch de dau op lei fen ’t nea-oanroerde en ’t greatske halske, det hast
to foars wie for ’t fine kopke en det sa mûtel forroan yn ’e kanten fen
’t strookje.
En ynienen kaem him de wissichheit, dit waerd’ syn wiif, syn fen God
for him útornearre wiif.
En stadich roan ’r op hjar ta en seach fen alle oaren allinne hjar. En
krekt as fielde hja det, hja sloech de eagen op en seach him great en
fol oan. It like him in ivichheit fen lok.... en dochs.... it hie mar
in tel twa dûrre en bisegele it lot fen dizze beide minsken.
Do kamen se inoar for ’t earst sont jierren wer to wird.... hy hearde
hjar lûd en as in bliid klokje klonk hjar laeits him yn ’e graech
harkjende earen. Stil siet ’r nou neist hjar en forgeat yn ’t folle
geniet fen syn earste loksamerij de hiele wrâld om him hinne. Alles oan
hjar wie eachweiding for him! fen it kettingkje mei de robyntsjes ôf
aan ’e wytsetinene skoentsjes mei swartfewielene krúsbantsjes ta!
Hjar praet wie noch bernich en jong, sims efkes foel der in
sprankelich, geestich wirdtsje twisken, foarproefke, hwet der fen hjar
to forwachtsjen wie yn ’t kommende. Ja, alles wie noch forwachtinge oan
hjar.... en de dingen, de stadich kommenden, swier fen heimsinnige
moaijichheden.... hawwe in ongekende hearlikheit, der de dingen yn ’e
folheit fen wêzen net mear by yn ’t skaed stean kinne. Ommers, as de
winsk forfuld is, is der in greate freugde fen forlangen stoarn....
Ryklef mirk, ho-t it mei him gesteld wie en joech him nei in oare hoeke
fen ’e keamer ta, nou ’t Gelland ophâldde fen spyljen en sjongen en ek
mei taseach, ho-t Elske Baerdt oan ’t silhouet-knippen wie. It stie
hjar sa linich det, yn in knip mennich foarme se in aerdich lykjend
petretsje fen d’iene ef d’oare en do-t âlde Ripperda syn greate
earne-noas yn ien knip oanjown waerde en ’e lange pipe en ’t
pallisanderhouten toebackspotsje, der ’r krekt út stoppe, gyng der in
hoeraetsje op.
Ryklef kaem hjar stil-wei op ’e side.... Elske hjar hantsje bigoan to
triljen, hja lei de skjirre del en seach nei him op mei hjar ljeave,
waerme eagen, hjar herte ien trilling fen ljeafde for dy man, dy-t hjar
libbensbigearte útmakke.
„Dû soest tige hwet for my dwaen kinne,” sei ’r sêft, hast flusterjende
wei.
Hy hie hjar tawird al yn stiltme, eart ’r iens útpraet wie.
„Meitsje my in knipsel sá fen mem,” sei ’r. „En gau, it giet op ’e
snaren.”
Hja andere net, mar naem de skjirre wer yn hânnen en hjar
kinstnerseagen, sa fynfielich for lynje en lyknis, hiene yn ien omsjoch
mefrou Ripperda yn ’t fesier, sa ’s se der dimmen en stil foarsiet, it
fine âldwyfke kopke heal wei ûnder in greate mûts mei felettene linten,
fyn en moai fen profyl noch, mar yn ’t lyk-oansjen it antlit al fol
tearen. De skjirre snie troch it gledde, swarte pompier, it printsje
groeide, selst it string kralen liet se mei wyt kryt ringje om ’e
meagere hals. It like sa krekt, det hy bisoude der fen....
„Ast ris heal wiste, hokfoar deugd ast my dien hast!” tanke ’r hjar en
onforsjoens krige ’r hjar rjuchterhân beet, great en waerm as syn eigen
en patte dy. Hja liet him stil gewirde, forweechde hjar net.... hja
wist, it wie it ôfskie, yn hjar fen álles, hwet Ljouwert him oan
jonkheit, wille en ljeafde jown hie.
„It wirdt dyn tiid, Ryklef,” sei se ynienen hiel sêft, do-t de klok fen
’e Aldehou alve slaggen útgalme oer ’e stille sted, reinforlitten....
„Ik wit, der ’s nin trouwer astû biste....” hoarte hy der stadich
út.... „Bring myn lêste groet oan Anne. Unthjitst it my, Elske....?
Nimmen wit myn heimnis as dû....”
„Eart de dei fen moarn om is, hat Anne dyn groet,” andere hja, wylt hja
him lyk oanseach.—
Mefrou de Witt wonk it jongfolk nei foaren om mei oan to sitten en hja
kamen graech en slynden fen ’e brosse waffels en ’e onbidich greate
geleitaert fen fjouwer fordjippings en dronken der de swiete Spaenske
wyn by út de donkergriene glêzen mei draeide foetsjes.
Ryklef waerde stil wei. Nimmen miste him. Allinne âlde Ripperda, sa wyt
as in doek, ridele ongedurich op ’e stoel hinne en wer en koe der gjin
byt trochkrije. Krekt as hie der nys ansens de deadsklok let fen ’e
Aldehou for syn bern, for syn ljeafste, jongste soan en âlle de
stoarmnacht nou yn ien greate, onmachtige snok al syn eigen herteleed
út.
Mar ’t mocht gjin each jaen en derom siet ’r as in dea-ding op ’e stoel
en skaekte mei de Witt, al dânsen de stikken him ek foar eagen.
Der sloech in doar mei foarsje ticht.... aliegear seagen se op. Hwet
wie det?!
„Ea, dy túndoar hipt sa nau”, sei de Witt. „De feint hat grif de
skoatel der by troch stritsen en mei dit needwaer.... Gien mar efkes
mei, Ripperda.”
En togearre gyngen se derút nei efterhûs ta, it smelle túntsje lâns. It
wie neare nacht, de wyn boaze oan ta stoarm en ’e oerfolle
reinwettersfetten klokten it wetter yn swiere gjalpen wer oer ’e
stiennen paedtsjes út.
„Hald moed, âlde jonge,” sei de Witt, dy-t bigriep, hwet der yn
Ripperda omgean moast. „Hy ’s jong en fluch, hy rukt it wol.”
„It hipt sa nau.... Ien misse stap,” kreunde dy. It eintsje striette
der yn dy stille, wiete tún, waerde syn leeds-wei.... Sljuerkjende wei
roanen se yn neare nacht fierder, op ’e túndoar oan. Dy stie wiidwaech
op, min seach ta in steechje yn en den de tsjustere mûrren rizen fen in
húske en noch ien. Yn it fierste barnde in tútlampke, nearsich fen
piid. Der ynienen waerden er noch twa opstitsen. In skean streekje
ljocht foel op it blikje foardoar. It wie it ôfspritsen sein, Ryklef
Ripperda wie al bihâlden oer ’e stedsgrêft.
„Sjoch!” sei de Witt. „Gjin Frânske kûgel rekket him mear.”